17.Хемогенді шөгінді таужыныстар?

Шөгінді тау жыныстар басқа жыныстардың бұзылуы арқылы жəне

сыртқы геологиялық процестердің пайда болуы нəтижесінде негізінен суда көбнесе ауа ортасындағы тау жынысының немесе минералдың шөгуінен құралады. Шөгінді жыныстар пайда болуына байланысты үш топқа бөлінеді:

шөгінді(терригенді) сынықты, органогенді жəне химогенді.

Шөгінді сынықты таулы жыныстар минералдардың жəне басқа тау жыныстарының сынықтарынан тұрады, органигенді жыныстар тірі

организмдердің қалдықтардан құралған. Химогенді шөгінді таулы жыныстар химиялық элементтерден жəне сулы ерітіндіден бөлінген минералдардан құралған. Қарапайым шөгінді сынықты жыныстарға-құмтастар алевролитттер, шөгінді органогенді жыныстарға-əктас, бор, көмір, таулы сланецтер мұнай, ал

шөгінді химогенді жыныстарға-тастұз, гипс, олитті əктəс жатады.

Мұнайшы геологқа шөгінді тау жыныстардың зор мəні бар, себебі бұл жыныстарда дүние жүзінің мұнай жəне газ қорының 99% орналасқан. Мұнай жаралудың органикалық теориясы бойынша бұл жыныстар көмірсутектердің генераторы болып есептеледі. Осыған орай тау жыныс мұнайды жəне газды, суды өзінде сақтау үшін олардың кеуектері жəне жарықшақтары, каверналары болуы керек. Осы кезде мұнай жəне газ шоғырлары шөгінді сынықты жыныстарда, содан кейін органогенді жыныстарда, соңынан карбонатты химогенді жыныстарда орналасады.

Жер қабатында мұнайды жəне газды өзінде сақтай алатын жыныстар басқа жыныстармен кезектес орналасу керек, себебі олар изолятор ролін

атқарады.

18.Мұнай газ қабаттарының тәртіптері?

Мұнайлы газы бар қабат режимі деп, оны əзірлеп пайдалану кезінде жүргізілетін шаралар мен физикалық геологиялық табиғи жағдайлардан

тəуелдіболатын қозғаушы күштердің пайда болу сипатын атайды.

есебінен туындаушы арын энергиясы қабаттар көкжиегіне кейбір

бұрыштарымен жатысы кезіндегі жағдайда райда болады.

Басым əсер етуші күштердің табиғи болмысына қарай, мұнай шоғырлары

жұмысының келесідегідей негізгі режимдері бөлініп шығады:

1) Су арынды режимі

2) Газ арынды режимі (немесе газды телпек режимі)

3) еріген газ режимі

4) гравитациялық режим.

Алғашқы екі режимі ығыстыру режимі болып саналады; сонғы екеуі – қабаттық энергияның сарқылу режимдері.

Су арынды режимі. Су арынды режимі кезінде пайдаланылатын ұңғылардың забойларына қабаты бойынша жылжушы мұнай энергиясының негізгі түрі қабаттық (табандық) жəне шеттік сулар арыны болып табылады. Пайдалануға енгізілген ұңғылардың саны ұлғаюымен əзірлеудің бастапқы

кезеңінде белгіленген жобалық деңгейге жетуге дейін мұнай шығарудың өсуі байқалады. Одан əрі қол жеткен деңгейге өндіруді ұстап тұру кезінде, сондай- ақ, қабаттық қысымның тұрақтысы, ал мұнай шығарудың сəйкесті төмендеуі

байқалады. Су арынды режимі мыналарға бөлінеді: а)қатты су арынды, б) серпімді су арынды.

Су арынды режимі кезінде тегеуірінді су режимінің екі (егер, мұнай шоғырының сыртқы шекарасынан қабаттың бетіне шығатын тұсына дейін деп санайтын болсақ), əдетте, кемінде 15-25 км, ал жыныстың өткізгіштігі кемінде 1,02*10-12 м2 құрайды.

Қатты су арынды режимі. Қатты су арынды режимі, егер, сұйықтың іріктелуі қабаттың тиімді бөлігінде қабаттық судың қозғалысы мен орны толтыратын жағдайында пайда болады. Мұндай режим тектоникалық бұзылуы жəне литологиялық араласуының болмауы кезінде жермасы мен аудыны, бойынша аз өзгеретін жоғары коллекторлық қасиеттері бар қуаттылығы үлкен литологиялық ұсталынған қабаттары арқылы қуатты су тегеуірінің кешенінде қалыптасқан.

Серпінді су арынды режимі. Судың серпінді тегеуірінді режимі қабаттық

сулардың шоғырдағы қозғалысы одан сұйықты іріктеу біртіндеп жəне елеулі

қалуымен пайда болады. Серпінді су арынды режимі жүздеген жəне одан да астам шеаршы шақырымды мұнайлы аудандары бар үшін тəн.

Тиімді қабаттар коллекторлық қасиеттерінің едəуір өзгергіштігі,

тектоникалық бұзылуы, литологиялық араласуы жəне өткізгіштігі күрт төмендейтін, сондай-ақ, өзгеретін аймақтардың болуы мен сипатталады. Бұл кезде келесідегідей Рпл ≥ Рқан шарты орындалуы тиіс. Серпімді күштер кез

келген режимде пайда болады, сондықтан, серпінділк режимін өзбетінше дербес режим ретінде емес, тегеурінді су режимінің кезеңі ретінде қарастырған дұрыс. Энергияның негізгі көзімен осы фазаның пайда болу кезеңіндегі сұйық

(су мен мұнай) пен жыныстың серпінділігі болып табылады.

Серпінді су арынды режимі мұнай шоғырының пайдалану тұсымен нашар байланыстылығы болуы кезінде немесе пайдалану тұсының мұнай шоғырынан тым шалғайда (50-100 км) жатуы кезінде пайда болады. Серпімді су арынды режиміндегісекілді сипаттары тəн, алайда, қабатта динамикалық қысыммен белгіленуші сұйықты іріктеудің өзгеріссіз жағдайында тиімді тегеуірінді су режимі болуы кезінде, сондай-ақ, тұрақты күйінде қалады (қабаттан сұйықты іріктеу режимінің өзгеру сəтіне дейін), ал серпінді су тегеуіріні режимі болуы кезінде, тіптен, қабаттан сұйықты іріктеудің тұрақты қарқыны жағдайында ол үздіксіз төмендейді. Осылайша, осы режимі кезіндегі қабаттық қысымыпайдаланудың əрбір сəтінде қабаттан сұйықты ағымдық жəне қосынды іріктепалуына тікелей қатысты болады.

Газ арынды режимі (газ бөрік режимі). Газ арынды режимі кезінде қабат бойынша қозғалатын мұнай энергиясының негізгі түрі газ бөркінің тегеуірінді газ бөркі болып табылады. Орасан зор газ бөркінің болуы кезінде соңғы пайдалану үрдісіндегі мұнайдың шоғыры мен салыстырғанда, егер, мұнайды іріктеу жəне газ-мұнай жанасу қозғалысының жылдамдығы арасындағы теңдестігі бұзылмаса, онда бірмезгілдік мөлшері мен қысымы біраз уақыт тұрақты күйінде қалады.Газ арынды режимінің тиімділігі газ бөркі мен мұнай шоғыры өлшемді мөлшерінің ара-қатынасына, сонымен қатар, қабаттың коллекторлық қасиеттері мен құрылымдық сипатына тікелей қатысты болады. Осы режимның пайда болуы үшін қолайлы жағдайларына коллекторлардың жоғары өткізгіштігі (əсіресе, қабатталудың тіке айқастырылуы), қабаттардың үлкен бұрыштық

еңкіші (құрылымының жақсы көрінісі) жəне мұнайдың аз жабысқақтығы кіреді.

Газ арынды режимі кезінде мұнай қайтарымының коэффициенті 0,4-0,5

шектерінде ауытқиды, жекелеген жағдайларда 0,6-ға жетеді.

Ерітілген газ режимі. Ерітілген газдың режимі кезінде мұнайдан бөлінетін газдың кеңейетін көпіршіктерінің энергиясы əсер етуімен мұнай қабат бойынша ұңғылардың забойларына қарай жылжиды. Осы режимінің болуы кезінде пайдалануға еңгізілген ұңғылар саны өсуімен бірмезгілде ұңғылардың бірмезгілдік бастапқы жəне ағымдық мөлшерлері кемуде. Ұңғылардың белгіленген санын пайдалануға еңгізгенге дейін, ең жоғарғы жобалық шығаруға жеткен соң, бір мерізімдік мөлшерлері едəуір төмендей бастайды. Тез факторлары əзірлеудің бастапқы кезеңінде шапшаң өседі, ал одан əрі шоғырлардың таусылуы бойынша төмендейді. Қабатта бос газдың, тіптен, 7% мөлшерінде (тесіктердің көлемімен) пайда болуы (қабаттық қысымның төмен түсуі нəтижесінде) мұнай үшін өткізгіштігін күшті кемітеді, мұның өзі,қарастырылатын режимның тиімділігін күрт төмендетуге алып келеді. Еріген газ режимінде мұнай қайтарымының коэффициенті 0,2-0,4 құрастырады.

Гравитациялық режим. Бұл шоғырлардың толық оқшаулануы

жағдайларында тектоникалық немесе литологиялық бейнеленумен (көрінетін) суы бар бөлігінен, сонымен қатар, газдың болмауы кезінде (мұнайдағы бос немесе ерігені) орын алынуына да болады. Əдетте, ең алдымен, еріген газ режимі кезінде пайдаланушы гравитациялық режим, мұнай шоғырлардың əзірлеудің соңғы кезеңінде туындайды. Гравиатциялық режим кезеңінде қабат бойынша ұңғылардың забойларына мұнайдың қозғалысы мұнайдың өзі туғызатын ауырлық күштері есебінен өтеді. Олар арынды гравитациялық режим жəне мұнайдың жалтыраған бос айдынды режимі түріне бөлінеді.

Арынды гавитациялық режим қабат жоғары өткізгіштігі жəне азды көпті тіке еңкіштігімен сипатталатын жағдайында байқалады, мұның өзі, оның төменгі бөлігінде мұнайдың қозғалысын жеңілдетеді. Бұл режим кезінде ұңғылардың бір мезгілдік мөлшері, əсіресе, қабаттың тік құламасы бойынша тым төмен орналасқандары азды-көпті мəністі болуы мүмкін, мұның өзі, мұнай

қайтарымының неғұрлым жоғары коэффициентін сəйкесті қамтамасыз етеді.

Мұнайдың жалтыраған бос айдыңды гравитациялық режимі, əдетте, жайпақ жатысты жəне коллекторлық қасиеттері нашар қабаттар да байқалады. Мұндай жағдайда ұңғылардағы деңгейлері, əдетте, қабат төбесінен төмен болады.Мұнай аталған ұңғы орналасқан аймақта болушы алаңынан ғана ағым шығады, нəтижесінде мұнайдың табиғи «еңкіші» сызықтарымен анықталушы

бос беті құрылады. Гравиатциялық режим кезіндегі мұнай қайтарымы, əдетте, 0,1-0,2 шегінде ауытқиды.

Мұнайы бар қабаттарда пайдаланудың соңғы кезеңіндегі кенерелік сулар тегеуірінің жеткіліксіздігімен (немесе оның болмауы кезіңде) ауырлық күші, əдетте, қабат бойынша мұнйдың ұңғылар забойларына қозғалуын қамтамасық етуші бірден бір факторы болып табылады, яғни, қабат жұмысының гравитациялық режимге өтуі байқалады.