3. Сұрақтарға жауап беріңіз

1)Мінездің әр түрлі болуы неге байланысты?

2)Мінездің қандай сапалары бар?

3)Мінез бен темперамент арсында қандай байланыс бар?

4)Мінезді тәрбие арқылы өзгертуге бол ма? Сіз қалай ойлайсыз?

5)Өз бойыңызда кездесетін кемшіліктеріңіз бар ма? Болса, түзеткіңіз келе ме?

6)Қазақ халқында мынадай мақал бар: "Түсі игіден түңілме. Осы мақалды қалай түсінесіз? Адамның бет әлпетіне қарап оның мінезін, қасиеттерін байқауға бола ма?

7)Адам бойындағы қандай мінезді ұнатасыз?

8) Ер адам бойындағы қандай мінезді бағалайсыз?

9) Әйел адам бойындағы қандай мінезді бағалайсыз?

4. Берілген сөздермен сөз тіркесін құрастырыңыз.

Мінез, салмақты, тәрбиелі, қабілетті, талғам, көзқарас, қамқорлық, тітіркендіргіш, кемшілік

5.Досыңның мінезі туралы 4-5 сөйлем жаз.

6. Мәтіндегі психологиялық терминдерді көшіріп жазып, есте сақтаңыз.

7. Төмендегі сөз тіркестерінің мәнін қалай түсінетіндігіңіңзді айтып беріңіз.

Басқалардың жетегінде кетпеу, жұрт пікірімен санаса білу, толық мінезді адам, рухани дүниесі бай адам, тума қасиеттер.

8.Мәтіннің соңғы абзацын қайталап оқып, мысал келтіре отырып баяндаңыз.

9.Адамның мінезі мен адам бойындағы қасиеттер деген ұғымдарда қандай айырмашылық бар? Мәтіннен адамның мінезін білдіретін сөздерді бір бағанаға, қасиетін білдіретін сөздерді бір бағанаға теріп жазыңыз. Өзіңіз тағы қандай сөздерді білесіз?

10. Осы берілген нақыл сөздерді есіңізде сақтап, өз беттеріңізше 5-6 мақал-мәтел тауып дәптеріңізге жазыңыз.

Адам мінезі негізінен өмірінің алғашқы жылдарында қалыптасады.

К.Д. Ушинский

Жақсы мінез – құлық пен ақыл күші болып, екеуі біріккенді-бұлар адамшылық болып табылады.

Әл-Фараби

12 Апта Фразеология: қайнар көзі, типі, құрамы

«Тіл-тілдің өзіне тән ұлттық қасиеті оның барлық тарауларынан (ярустарынан) байқалатыны мәлім. Сол қасиет, әрине, тиянақты сөз тіркестерінен де анық көрінеді. Тіл байлығын сөз еткенде сөз байлығы (лексикалық қор) деген топқа осы сөздікте қамтылған алуан түрлі фразеологизмдерді жай, жалпылай жатқыза салуға болмайды. Басқаша айтқанда сөз байлығын тексеретін тіл білімі саласын л е к с и к о л о г и я деп атайтын болсақ, фразеологизм байлығын тексеретін тіл білімі саласын ф р а з е о л о г и я деп атау әбден орынды», – деп жазады.

Тілдегі фразеологизмдердің жасалуына сан түрлі құбылыстар, ұғымдар, түсініктер себеп болған. Солардың бастылар:

1. Көптеген фразеологизмдердің жасалуына адам ойында қорытылған

құбылыстардың нақты бейнесі негіз болған. Мысалы, жауыр болды (әбден мезі қылды, ығыры шықты) деген тұрақты тіркестің негізінде көп мініліп арқасы жара болған аттың бейнесі елестейді. Басында атқа байланысты шыққанымен, қазіргі кезде ол мағынасы ұмытылып, адамға байланысты айтылатын болған. Арс етті (беттен алды, қарсы келді) деген фразеологизмдердің негізінде иттің қарсылық білдіріп айбат шегуі жатыр. Кейіннен бұл мағына адамға қатысты айтылатын болған. От ала келген кісідей асығыс-үсігіс, мұрнына су жетпей жүрген кісіге айтылады. Бұл тұрақты тіркестің о бастағы от ала келу мағынасы ұмытылып, қазір адамның өзіне тікеле қоланылып кеткен.

2.Бірқыдыру фразеологизмдер өлшемдік ұғымдардың негізінде пайда болған. Мысалы:

а)Уақыт, мерзім өлшемдері: күн шыға, сәске түсте, тападай тал түсте, шаңқай түсте, түс ауа, күн бата, күн ұясына кіргенде, ел орынға отыра, көз байлана, қас қарая, ымырт жабыла, қызыл іңірде, іңір қараңғысында

ә) көлем өлшемдері: бір топ (ошар) жан, бір тайпа ел, бір қора қой, бір үйір жылқы, бір

қоспақ түйе,бір табын сиыр, бір көген қозы, бір желі құлын, бір айдам жер, бір мая шөп, бір ұртам су

б) ұзындық, қалыңдық, тереңдік өлшемдері: бармақ қазы, бір елі, үш елі, сала құлаш жіп,

қол созымы жер, таяқ тастам жер, бір табан жақын, ат шаптырым, айлық жол, кісі бойы, ат кекілінен;

3.Бірсыпыра фразеологизмдер діни ұғымдар мен ескі әдет ғұрыптарға байланысты

жасалған. Мысалы: ант су ішті, аруақ атсын, бата қылды, бір тарының қауызына сыйғызды, дін мұсылман ағайын, діні қатты, жазмыштан озмыш жоқ, жан берді, жан таласты, жетісін берді, қырқын берді, заманақыр, қылкөпір

4. Кейбір тұрақты тіркестердің жасалуына аңыздар мен түрлі ұғымдар, өткен тарихи оқиғалар негіз болған. Мысалы: Қайда арса да Қорқыттың көрі; Есімханның ескі жолы, Қасымханның қасқа жолы; ердің құны, нардың пұлы; есте жоқ ескі мезгілде, жазған құлда шаршау жоқ, жар салды, сауын айтты, отқа май құйды, жыртысын жыртты, сойылын соқты, шашбауын көтерді, қол шоқпар болды, қол жаулық.

3. Үзіндіні оқып, пікір қосыңыз.

Фразеологизмдерді аудару мәселесі белгілі бір ұлтқа, халыққа тән ұлттық, тарихи ерекшеліктерін, екінші бір тіл оқырмандарына өзгеріссіз, түсінікті етіп жеткізу – маңызды мәселе болып табылады. Фразеологизмдердің белгілі бір халыққа, этносқа тән ұлттық бояуларының бар екендігіне, оны аудармада ерекше ескеру керектігін, көркем аудармадағы олардың аударылып, берілу дәрежесін зерттеу – тіл білімі ғылымында өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Фразеология саласы – тіл біліміндегі ең күрделі сала. Сондықтан аудармашы сөйлем ішінен фразеологиялық бірліктерді ажырата білуі қажет және сөйлемде берілген тұрақты сөз тіркестерінің ұлттық-мәдени бояуларын анықтай алуы керек.