2.3 Халық Банкінің» ақ- ның «Интернет-банкинг» инновациялық банктік қызмет тиімділігін есептеу

Халық Банкінің» АҚ- ның инновациялық банк өнімдерің тиімділігін анықтауда банкі мысалында Интернет-банкинг жүйесінің тиімділігі 1-ші формула арқылы есептелетін жалпы рентабельділік көрсеткіші арқылы есептеледі:

R=P/C*100%, (1)

мұндағы P – Интернет-банкинг арқылы алған банктің орташа айлық пайдасы.

C – банктің орташа айлық эксплуатациялық шығындары.

Интернет-банкингтің тиімділігін есептеу нәтижелері қазақстан банктерінде инновациялық қызметті енгізудің пайдалылығы мен даму келешегін көрсетуге көмектеседі. Оны кесте мәліметтері арқылы көруге болады.

Интернет-банкинг базалық жүйесінің клиенттер саны көбейген сайын банктің пайдасы да пропорционалды түрде өседі.

Интернет-банкингтің дамуына дәлел болатындар: банктік бәсекенің ұлғаюы,қызметті ұсыну шығындарының төмендігі, қызметтердің кең ауқымды түрлеріне жеңіл жолмен қол жеткізу арқылы клиент пен банк арасындағы тұрақты қарым-қатынастарды бекіту мен құру, тұрақты клиенттердің санының жастар есебінен ұлғаюымен байланысты клиенттердің демографиясының өзгеруі.

Кесте 6– 2012-2009 жыл үшін инновациялық банктік қызмет тиімділігін «Халық Банкінің» АҚ мысалында есептеу жүргіземіз

Көрсеткіш атауы	Клиенттер саны
	900	400	6000	10000
Шартты-тұрақты орта айлық шығындар (С), теңге	48116666	48116666	48116666	48116666
Тариф кезіндегі пайда (Д) 1000-00 теңге 1545-00 теңге 1660-00 теңге	914940 1413540 1518804	4066400 6282400 6750240	6099600 9423600 10125360	10166040 15706000 16875600
Банк пайдасы(зиян) (Р) Тариф кезіндегі (Д-С): 1000-00 теңге 1545-00 теңге 1660–00 теңге	3901723 3453126 3297862	750266 1465734 1933574	1282934 4606934 5308694	5349374 10889334 120589345
Интернет-банкингтің рентабельдігі, % түрінде Тариф: 1000-00 теңге 1545-00 теңге 1660-00 теңге	87 70 68	15 30 40	26 95 110	111 226 250
Ескерту: «Цесна банк» АҚ-ның жылдық есептемесі [20]

Қызмет көрсетудің дамыған электронды арналары клиенттердің тапсырысын қанағаттандырып қана қоймайды, сонымен қатар автоматты түрде жинайды. Ол жасалған операциялардың табыстылығы жайлы ақпаратты береді, ол өз кезегінде клиенттік базаға сәйкес банктік өнімнің табыстылығын анықтауға мүмкіндік береді.

Халық Банкінің» АҚ-ның интернет-банкинг жүйесінің табыстылығын анықтау үшін екі көрсеткішті пайдаланамыз:

1) интернет жобаны іске асырудан (өткізуден) түскен табыс;

2) жүйені жасауға және өткізуге кеткен жалпы салымдар.

2010 – 2013 жылдар аралығында жобаны жүзеге асырудан түскен табыс 12,99 миллион АҚШ долларын құрады. Жалпы қаржы 14,51 миллион АҚШ доллары кестеде толық мәліметтер берілген (кесте 7).

Кесте 7 – «Халық Банкінің» АҚ жүйесінің инновациялық банктік қызмет іс-әрекетінің нәтижелері

Көрсеткіш, $ млн.	2012ж	2013ж	2014ж	2015*ж
(KZT, USD, EUR, RUR) шоттары бойынша айналымдар	695,03	881,28	962,01	984,54
Жүйелерден түскен табыс	3,23	3,15	3,74	2,87
Негізгі шығындар	13,49	-	-	-
Тұтыну шығындары	0,32	0,24	0,27	0,19
Ескерту: «Цесна банк» АҚ-ның жылдық есептемесі [20]

Осыдан «Халық Банкі» АҚ- ның инновациялық банктік қызмет жүйесінің кірістілігін аламыз (инвестордың кірісі / инвестордың салымдары):

К / С = 12,99 / 14,51=0.89, (2)

мұндағы: К – инвестордың кірісі,

С – инвестордың салымдары.

Жобаның өтімділік мерзімін барлық салымдардың және жыл сайынғы табысты есепке ала отырып, ондай әдіспен 3- ші формула бойынша табамыз:

С / К = 14,51 / 12,99 = 1.12, (3)

Сонымен, жобаның өтімділік мерзімі бір жыл және 1,5 айға тең.

Жүйені талдау тәжірибе жүзінде басқарудың шешімдерінің тұтас жиынтығын негіздеуге, банктің іс-әрекеттің тиімділігін арттыруға бағытталған және оның стратегиялық мақсаттарын жүзеге асыру, банктің іс-әрекетінің нәтижелеріне әсерін тигізетін механизмдерді бағалау және оларды тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Халық Банкінің» АҚ инновациялық банктік қызметін саралай отыра жобаның барлық қолданылу мерзіміндегі іс-әрекеттің мәліметтерімен хабардар бола отыра, біз банктің іс-әрекетідегі бұл бағыттың мақсатқа сәйкестілігін анықтадық. Байқауға болады, сараптама жасау мерзімінде Халық Банкінің» АҚ инновациялық банктік қызмет жүйесі ашылған шоттардың айналымы оң серпінде, сондай-ақ жүйеде 2013 жылды қоспағанда табыстың көбейгені байқалады. Интернет-банкингті қолдануға кеткен шығындар кірістің 6,6%-ын (2012ж) 9,9%-ын (2011ж) құрайды.

Жоғарыда келтірілген есептеулерге сүйене отырып, инновациялық банктік қызмет түрлерін Халық Банкінің» АҚ-ның енгізуі кірісті және табысты болды, барлық салымдар екі жылдан кем уақытта ақталды және жүйенің табыстылығының барлық көрсеткіштерінің үнемі өсуі байқалды.

3 КОММЕРЦИЯЛЫҚ БАНКТЕРДЕГІ ЭЛЕКТРОНДЫҚ БАНК ҚЫЗМЕТ ТҮРЛЕРІН ИННОВАЦИЯЛЫҚ ЖЕТІЛДІРУ ШАРАЛАРЫ

3.1 Коммерциялық банктердегі электрондық банктік қызмет көрсету жүйесінің проблемалары

Соңғы уақыттарда интернет-банкинг қызметін ұсынтын банктерден клиенттердің артуы байқалады. Дегенмен аталмыш қызметтің кемшіліктері бар. оның ең басты себебі – виртуалдылық қолайлылығы бір уақытта басты кемшілігі болып табылады екен. Қашықтан банктік қызмет көрсетудің артықшылықтарымен қатар келелі проблемалары туралы да айту қажет. Кейінгі кезде шет елдерде қашықтан банктік қызмет көрсетуге ерекше сүйенетін банктерден клиенттердің жылыстаулары байқалады. Олардың ең басты артықшылығы болып саналатын – виртуалдылық – сонымен қатар басты кемшілік болып шықты.

Клиенттердің осындай банкпен айырысуларының негізгі себебі, олардың айтулары бойынша, адамдармен қатынастың мүмкіндігінің болмауы. Шет елдік сарапшылардың мойындаулары бойынша виртуалды банктердің «осал жерлері» болып, олардың «виртуалдылықтары» клиенттердің банк қызметкерлері қарым-қатынастарындағы қажеттіліктерін толығымен қанағаттандыра алмауы. Әдеттегідей виртуалды банктің электрондық пошта бойынша берілген автоматты жауаптары клиенттерді қанағаттандырмайды, ал клиентік қызметтен жауаптарды ұзақ тосуға тура келеді. Сонымен, онлайн – банкингтің клиенттеге жасаған қолайлылықтарына қарамасытан, қоғам өздерінің қаржылық сұрақтарын шешуге әзірше жанды қарым-қатынастан бас тартуға дайын емес.

Мамандардың ойлары бойынша, виртуалды банктер қандай жағдайда болмасын дәстүрлі банктік филиалдарды жуық арадағы он жылда толығымен ауыстыра алмайды, бірақ техникалық прогресс филиалдардың жүйелерін әбден жетілдіру үшін белгілі бір қадамдар жасауға мәжбүр етеді. Банк қызметтерінің жиынтығы (палитра) стандартқа сәйкес өнімдерден, сондай-ақ, қосымша түсініктемелерді қажет ететін шешімдерден тұрады. Бұл жағдайларда дербес компьютер әзірше қызмет көрсетуді ұсынатын тәсіл ретінде қарала алмайды. Компьютерді бейнетелефонмен байланыста қолдана бастау, құжаттарды жүйелеу (топтастыру) және магниттік карточкаларды ұқсату мүмкіншіліктерін қолдана бастағанда бәрі өзгеруі мүмкін [24, 15 б.].

Банктік қызметтің палитрасы стандартты өнімдерден, сондай-ақ пайдалану үшін қосымша түсініктемелер қажет болатын шешімдерден тұрады. Бұндай жағдайларда персоналды компьютерлер қызмет ұсыну құралы ретінде қарастырылмайды. Алайда компьютерді құжатты классификациялау және магнитті карточканы сәйкестендіру мүмкіншілігі бар видео-телефонмен бірге пайдалануды бастаған кезде бәрі өзгеруі мүмкін.

Қазақстанда қашықтан банктік қызмет көрсетуді дамыту үшін күрделі проблемалар бар. Электрондық ақшаны дамыту және пайдалануды ұстайтын екі негізгі себепті көрсетуге болады:

- тұтынушылар мен сауда кәсіпорындары жағынан электрондық ақшаға сенімнің төмен дәрежесі;

- электрондық ақша жүйесінің жетілмегені.

Банктің инновациялық стратегиялық даму жоспарына сәйкес SWOT әдісін жүргіземіз. Жағдайлық талдау келесідей бағыыттар бойынша жүргізіледі:

- Банктің ішкі потенциал анализі (күшті жақтары – S, әлсіз жақтары – W);

- Банкке әсер ететін сыртқы ортасы ( мүмкіндіктер- О, қауіп- қатер – Т) [24, 17 б.].

Кесте – SWOT талдау қалыптамасы

Күшті жақтар (Strengths) 1. Жеке тұлғалардың интернет-банкинг қызметін пайдаланушылар қатарының ұлғаюы 2. Заңды тұлғаларға дистанционды қызмет көрсетуі 3. Пластикалық карталардың жарнама компаниясының тәжірибесі	Әлсіз жақтар (Weaknesses) 1. Жеке тұлғаларға дистанционды қызмет көрсетуінің жоқтығы 2. Банк қызметкерлерінің тәжірибе біліктілігінің жетіспеуі
Мүмкіндіктері (Opportunities) 1. Банк сегменті ортасындағы бәсеке қабілеттілігінің жоқтығы, өткізу нарығының кеңеюі 2. Жергілікті банк филиалдарының интернет-банкинг қызметіне сұранысы 3. Интернет-банкинг қызметінің сапасының жоғарылығы 4. Желі ішіндегі жарнама арқылы интернет-банкинг қызметінің артуы	Қауіп - қатер (Threats) 1. Қазақстандағы интернет-банкинг қызметінің әлсіз және фрагментарлық статистикасы 2. Интернет-банкинг қызметінің бәсекелестер санының көптігі 3. Интернет-банкинг қызметін ұсыну нарығындағы дайын мамандардың жоқтығы
Дерек көзі: Салимова Ж.Д. Анализ инновационных банковских услуг, предлагаемых казахстанскими коммерческими банками [25]

Жүргізілген талдау негізінде, интернет банкинг қызметінің қолдану аясының кеңеюі жүргізіледі.

Көп салалы банкте клиенттерге қызмет көрсету дәйектерінің екі негізгі көзқарасы бар. Стандартты көзқараста клиент алғашқыда банктің нақты операционистіне бекітіледі. Клиентке қызмет көрсету белгілі бір банктің бөлімшесінде жүргізіледі.

Бар заңнамалық базаға сәйкес клиентке банктік қызмет көрсету қол қою және мөр үлгісі бар банктік карточканың болуына әкеледі. Клиентпен төлем құжатын беру кезінде операционист банктік карточка негізінде құжаттың нақтылығын тексеруге, одан кейін клиент шотының жағдайына байланысты құжаттың ары қарай жүруін анықтауға міндетті.

Клиенттерге банктік қызмет көрсету мүмкіншіліктері банкте орнатылған бағдарламалық қамтудың тұрғызылу сипаттарымен және идеологиясымен анықталады.

Стандарттық қарауды жүзеге асыру үшін клиент туралы (оның шоттары мен аударуларының базасы) қаржылық ақпарат қызмет көрсетілетін бөлімшеде ғана болғаны және банктің басқа бөлімдерінің оған қол жеткізуі жоқ болса жеткілікті болар еді. Бар банктік бағдарламалық қамтудың көп бөлігі осындай үлгіде жобаланған. Бұл жүйені әзірлеу кезінде клиентке қызмет көрсетудің бөлінген кестесі қаланады, өйткені бұл жағдайда жүйенің қызметі (90 жылдар басында) концепциясын қалыптастыру кезеңінде техникалық мүмкін болмайтын банктер бөлімшелері арасында байланыстың өткізу қабілетімен қамтамасыз ету қажет болар еді.

Сонымен қатар, байланыс және көлік қауіпсіздігінің әдістеріне қарағанда, интернет қауіпсіздірек болғанымен, транзакциялардың қауіпсіздік саласында кемшіліктер бар. Транзакция қауіпсіздігі жағынан қарағанда, барлық жағдайда крипқорғанысының (криптозащиты) біркелкі тетіктері қолданылуы мүмкін. Бірақ жағдайды мына дерек (факт) қиындатады – интернет басынан бастап қорғалған жүйе ретінде жобаланбаған. Сондықтан интернет-банкинг арқылы берілетін мәліметтер айтарлықтай жылдам және қолайлы амалдардың көмегімен оңай қолға түсірілуі мүмкін. Сонымен қатар, интернет арқылы транзакцияларды өткізгенде, серіктестіктің қосымша операциялық тәуекелдігі пайда болады, ол клиентке провайдер жүйесіне (сеть) кіру мүмкіндігін туғызады. Бұл тәуекелдік, мысалы, провайдерде электрэнергиясын үзіп тастағанда немесе компьютерлік жабдықтарда жарамсыздық пайда болғанда білінуі мүмкін. Тәуекелдіктің басты факторы – банктік шоттармен жүйелік операциялардың қауіпсіздігі болып саналады.

Есептеу жүйелерінің ақпарат қауіпсіздігінің жоғары деңгейін қамтамасыз ету үшін мамандар өзінің персоналдық жұмыстарын ұйымдастырарда келесі рәсімдерді өткізуді ұсынады [25, 30 б.]:

1) еңбек және азаматтық – құқық келісім шарттарда қызметкерлердің құпияны сақтау міндеттемелерін, соның ішінде қосымша жұмыс істеуші тұлғаларды да белгілеп отыру;

2) қызметкерлер арасындағы негізгі қызметтерді бөлгенде, қандай да болмасын операцияны бір адам басынан аяғына дейін орындамауы керек;

3) қызмет ететін мекемелерге қатаң кіру тәртібі мен ретін қамтамасыз ету, байланыс құралдары мен ақпарат берілімдеріне қатаң тәртіп орнату;

4) қолдағы бар барлық ақпараттарды бағалауды үнемі жүргізу керек және олардан құпияларын, қорғаныс мақсатында, бөліп алу керек;

5) ақпаратты қорғау мақсатында заң бойынша жасалған құжаттар болуы керек;

6) қызметкерлердің біліктілігін үнемі көтеріп отыру керек, оларды ақпаратты қауіпсіздіктің жаңа әдістерімен таныстырып отыру керек;

7) құпия ақпаратқа рұқсатсыз қолжетімдік әрекетті болдырмау үшін мәліметтер негізін құру керек;

8) қауіпсіздік саясаты бұзылған әр жағдайда қызметтік тексеру жүргізу керек.

Осы жағдайға байланысты интернет-банкингтің алдында шешімін талап ететін көптеген проблемалар мен міндеттер тұр:

- клиенттердің қажеттіліктеріне баса назар аударылу керек. Интернеттегі операциялардың басты артықшылықтарының бірі – клиенттер туралы орасан зор толып жатқан ақпараттарды тез және оңай жинау мүмкіндігі. Бірақ интернетте нақты жетістікке жету үшін банктерге бұл мәліметтерді өңдеуді үйрену қажет, сондай-ақ тез арада зерттеулердің нәтижесінде әрекет ету қажет;

- қызметтің дәстүрлі түрлерінің артықшылықтарын пайдалану. Интернетте толығымен автономиялы серіктестік құру – көбінесе ең қарапайым нәрсе, бірақ бұл жақсы амал емес. Қызметтің дәстүрлі түрлерінің артықшылықтары, белгілі сауда маркалары, пайдаланушылардың кең негізі (база) мен дамыған филиалдық жүйелер интернетте ілгері жылжуды жеңілдетеді [26, Б.121]

Көп салалы банкте клиенттерге қызмет көрсету дәйектерінің екі негізгі көзқарасы бар. Стандартты көзқараста клиент алғашқыда банктің нақты операционистіне бекітіледі. Клиентке қызмет көрсету белгілі бір банктің бөлімшесінде жүргізіледі.

Бар заңнамалық базаға сәйкес клиентке банктік қызмет көрсету қол қою және мөр үлгісі бар банктік карточканың болуына әкеледі. Клиентпен төлем құжатын беру кезінде операционист банктік карточка негізінде құжаттың нақтылығын тексеруге, одан кейін клиент шотының жағдайына байланысты құжаттың ары қарай жүруін анықтауға міндетті.

Екінші жағдайда клиент банктің кез келген филиалында (бөлімшесінде, агенттігінде) операция жүргізу мүмкіншілігіне ие болады.

Шот ашқан кезде клиент нақты бөлімшеге (филиалға) бекітілмейді. Клиентке «Account Manager» – клиент қызметінің саласына сәйкес қаржы сұрақтарын шешуге құзырлы банк қызметкері бекітіледі. Account Manager кез келген банк бөлімдерінің қызметкері болуы мүмкін. Бұл қызметкерге клиенттің қиындықтар туындаған жағдайда бару мүмкіндігі бар. Егер клиенттің шоты ашылған болса, онда Account Manager клиентке қызмет көрсететін операционист бола алады [26, Б.125].

Клиент шот ашу өтінішімен барған бөлімшеде олардың кестелік суреті бар электрондық аналогы – файл алу үшін банктік карточкалардың түпнұсқасы қалады.

Банктік карточканың электрондық үлгісі банктің Орталық бөлімшесіне беріледі, онда Орталық бөлімшенің мәліметтер базасына енгізу жүргізіледі. Банк бөлімшесіне клиенттің баруы кезінде клиенттің банктік карточкасының электрондық үлгісіне мәліметтер базасына сұрау жүргізіледі. Операционисттің клиентпен ұсынылған құжаттардың дұрыстығын тексеру үшін оны компьютердің экранына шығаруға мүмкіншілігі бар. Оның сәтті аяқталуынан кейін құжат стандартты өңдеуге қабылданады.

Ұсынылған жағдайды жүзеге асыру үшін клиент мобильге – банктің кез келген бөлімдерінде барлық банктік операцияларын жасау мүмкіншілігіне қол жеткізеді.

Сарапшылар жеке банктік нарықта сапалы өзгерістерді сенніммен болжайды: банктік қызметтің спекторы кеңейетін болады, банктік сервис сапалы және жайлы болады, жаңа банктік өнімдер пайда болады.

Үйде банктік операцияларды жетілдіру және ары қарай дамытудың маңызды проблемасы коммуникациялық жүйені модернизациялау болып табылады. Үйде және офисте банктік операцияларды жүргізу бұрыннан банк клиенттерінің қол жеткізе алатыны белгілі. Олар пошта бойынша (телефонмен) шоттағы ақша қаражаты туралы банктік есептерді алып, өздерінің чектерін банктерге өздері жібереді. Клиенттің банкпен осындай қарым-қатынасы қағаз құжаттарын кең пайдалануды күттірген. Үйде және офисте банктік операцияларды жүргізу үшін қазіргі телекоммуникациялық жүйелер маман ойлары бойынша бұдан да күрделенетін болады, содан кейін әлемнің барлық елдерінде кеңінен қолданылатын болады.

Болашақта клиенттерге үйінде банктік қызмет көрсету күмәнсіз халыққа қызмет – жеке банктік қызметтің негізгі түрі болады. Ол банкоматты, несиелік және төлем карточкаларын пайдалануға негізделген қызметтер мен банктер бөлімшелерімен көрсетілетін қызметтердің үйде банктік видео-қызметтің бірегей жүйесіне қосылуымен қамтамасыз етеді.

«Батыс экономистерінің ойларынша банктік мекемелерді революциялық өзгерістер күтіп тұр. Телекоммуникацияның және персоналды компьютердің дамуы миллион қызметкердің үйінде жұмыс істеуіне мүмкіндік береді. Бұл шамамен офистағы 4 млн. орынды босатады, осылайша әкімшіліктік ғимараттар мен қызметтік ғимараттардың қажеттілігін азайтады. Үй қызметкер үшін жиналатын және жұмыс үшін қажетті барлық ақпараттарды беретін жұмыс орыны болады. Компьютерлер жұмыстың бір минутын жоғалтпау үшін машиналарда да орнатылатын болады. Жаңа өзгерістер нәтижесінде еңбек өнімділігі 4 рет артып, компанияның шығындары төмендеп, олардың табыстары мен тиімділігі күрт өседі деп күтіледі.

Қашықтан элетрондық банктік қызмет көрсету, ол клиенттің қалауы негізінде қашықтан – оның банкке ресми түрде келуінсіз-ақ, компьютер желілерін қолдану арқылы көрсетілетін банктік қызмет. Ағылшын тілінде қашықтан банктік қызмет көрсету технологияларын бейнелеу үшін әртүрлі жағдайларда бірімен-бірі қиылысып жататын атаулар: «on-line banking», «remote banking», «direst banking», «home banking», «internet banking», «PC banking», «mobile-banking», «WAP-banking», «SMS-banking», «GSM-banking», «TV-banking» қолданылады.

Қашықтан банктік қызмет көрсету – интернет арқылы клиенттің банк кеңсесінде барлық стандартты операцияларды (қолма-қол ақша төлеу операциясынан басқа) іске асыра алу мүмкіндігі.

Қашықтан банктік қызмет көрсету несиелік ұйымдарға клиентке әсер етудің әр түрлі каналдарын пайдалана отырып, оларға банктің кез келген бөлімшесінде жүзеге асырылатын дәстүрлі банктік қызметтерді көрсетуден басқа клиенттердің қаржы сұраныстарын сапалы деңгейде қанағаттандыру мүмкіншілігі, жаңа өнімдерді де беруге мүмкіншілігі бар. Мұнда интернет-банкинг, mobile bank жүйелері, телефонды орталық арқылы қашықтан шоттарды басқару және телефонды орталық арқылы банктің қосымша банктік карталарды дайындауға немесе жаңа қызметтер мен сервистерді қосуға тапсырыс беру мүмкіншіліктерін де атап айтуға болады.

Онлайндық жекелеп банктік қызмет көрсетудің жағымдылығы анық – өз есеп шотыңды меңгеруге болады, қажетті төлемдерді төлеу, валютаны сатып алуға және сатуға болады, тәуліктің кез келген уақытында – аптаның жеті күнінде, әлемнің кез келген нүктесінен депозитке ақша салуға болады. Клиентке, яғни тапсырыс берушіге арнайы қандай да бір бағдарлама сатып алып, орнықтырудың қажеттілігі жоқ, ол үшін стандартқа сәйкес келетін браузерді қолданса болғаны. Мысалы, басқа қалада немесе шет елде болғанда, интернет-кафеге кіріп, пластикалық картаны банктегі өз есепшотыңнан толтыруға болады, содан кейін кез келген банкоматтан қаражыны шешіп алуға болады. Ұялы оператор немесе интернет – провайдер арқылы есепшотын жедел толтыруға болады, коммуналдық төлемдерді төлеуге болады, сол сияқты клиент интернет арқылы шетелдік валютаны сатып алып, сатуына болады.

Қазақстанда 2013 жылғы жағдай бойынша 1 терминалға 483 тұрғыннан, 1 банкоматқа 1 860 тұрғыннан келеді. Салыстыру үшін Ресейде 2012 жылдың басында 1 терминалға 270 тұрғыннан, бір банкоматқа 1 007 тұрғыннан келген болатын, мұны 8-кестеден көруге болады.

Кесте 8 - Электрондық банк терминалдары инфрақұрылымының көрсеткіштері

Ел	1 терминалға келетін тұрғын саны	1 банкоматқа келетін тұрғын саны
Қазақстан	483	1 860
Ресей	270	1 007
Англия	45	960
Сингапур	58	2 053
Швейцария	51	1 188
Дерек көзі: Салимова Ж.Д. Анализ инновационных банковских услуг, предлагаемых казахстанскими коммерческими банками [25]

Сонымен қатар Қазақстанда функционалдық мүмкіндіктердің көп болуына байланысты болашақта банк дүңгіршектерінің айтарлықтай серпінді дамуын күтуге болады.

Электрондық банк терминалдарының сандық көрсеткіштерінің төлем карточкаларын ұстаушылармен арақатынасы жағдайында 1000 ұстаушыға 3 терминал және 1 банкоматтан келеді. Бұл ретте банкоматтар бойынша бұл көрсеткіш дамыған елдердің көрсеткіштеріне ұқсас. Мәселен, Сингапурда 1000 ұстаушыға 0,5 банкоматтан келеді. Орнатылған терминалдарға қатысты Қазақстанның көрсеткіші дамыған елдердің көрсеткіштерінен төмен, мәселен, Англияда 1 000 ұстаушыға 8 терминалдан, Сингапурда – 17 терминалдан, Швейцарияда – шамамен 10 терминалдан келеді.

Сонымен қатар жабдық санының көп болуы төлем инфрақұрылымының дамығандығын және тиімділігін білдірмейді. Мәселен, Алматы қаласында өткен жұмыс кездесуінің және төлем инфрақұрылымын бағалау шеңберінде дүниежүзілік банктің және VISA компаниясының өкілдері банкоматтардың белгілі бір жерлерде ғана шоғырланғанын атап өтті, бұл Еуропа мен АҚШ-та байқалмайды. Осылайша, банктер арасында жабдықты орналастыру жөнінде де, төлем карточкаларын ұстаушыларға қызмет көрсету бойынша да проблема орын алып отыр.

Төлемдер инфрақұрылымының дамуын интернет, мобильді телефонды және т.б. пайдалану сияқты қашықтықтан қол жеткізу жүйелері арқылы осы жүйелер арқылы жасалған транзакциялар көлемінің өзгеру динамикасын қарау жолымен бағалауға болады. Мәселен, 2012 жылы 2011 жылмен салыстырғанда интернет және мобильді телефондар арқылы жүзеге асырылған төлемдер санының өсуі 27,3%-ды құрады, бұл банктердің бизнесті электрондық түрде жүргізуге қызығушылығының бар екендігін білдіреді.

Сонымен қатар бизнесті электрондық түрде жүргізу оның негізгі кемшілігі де болып табылады. Электрондық банктік қызметтер нарығына бұрын көңіл бөліп, дамытып жатқан батыс сарапшыларының атап өтуінше, халықтың көпшілігі оны қабылдамайды, ал кейбірі электрондық банктік қызмет көрсетуді пайдаланып көріп, одан бас тартады.

Мұның негізгі себебін банктердің клиенттері виртуалды қызмет көрсету кезінде олардың сұраныстарының барлығын есепке алудың мүмкін еместігімен атап өтеді, бұл электрондық төлемдерді және өзге де қаржылық операцияларды жүзеге асыру рәсімдерін өздігінен зерделеуге ниетсіз екендігін болжайды.

Осылайша, электрондық банктік қызмет көрсетудің барынша ыңғайлылығына қарамастан, қаржы операцияларын, оның ақша төлемі мен аударымдарын жүзеге асыру кезінде халық дәстүрлі түрде ақшаны қолға ұстап есеп айырысудан бас тартуға әлі дайын емес. Бұл көбіне қоғамның оншалықты прогрессивті емес бөлігіне қатысты.

Қазақстанның өңірлері бойынша электрондық банктік қызметтер нарығының даму көрсеткіштерінің айтарлықтай дифференциациясы, яғни ірі қалаларда – дәстүрлі мәдени орталықтарда көрсеткіштерді жоғары, облыстарда төмен болуы осындай қорытынды жасаудың растаушы факторларының бірі болып табылады. Жоғарыда атап өтілгендей, электрондық банк терминалдары көрсеткіштерінің айтарлықтай дамыған желісі Алматы қаласында байқалады, оған барлық POS-терминалдардың 32,0%-ы, банкоматтардың 18,8%-ы және банк дүңгіршектерінің 17,8%-ы тиесілі. Астана қаласында POS-терминалдардың 13,4%-ы, банкоматтардың 10,1%-ы және банк дүңгіршектерінің 8,5%-ы орнатылған. Қалған барлық дерлік аймақтарда бұл көрсеткіштер 10%-дан төмен.

Ресейде осындай ахуал байқалады, мәселен, 2012 жылы жүргізілген Бүкілресейлік бастамашылық пікіртерімінің деректері бойынша, интернет-банкингті қоса алғанда, электрондық банк қызметтерін негізгі пайдаланушылар Мәскеу және Санкт-Петербург қалаларында тұрады. Қазақстанда 2012 жылдың соңында 14 173 сауда және қызмет көрсететін кәсіпорын жұмыс істеген, олар өздерінің 21 329 сауда және сервис пункттерінде (ССП) POS-терминалдар орнатуға банктермен шарт жасасқан. 2012 жылы көрсетілген кәсіпкерлердің саны 17,8%-ға, ал ССП 15,8%-ға ұлғайды [27, б.48].

Кәсіпкерлер мен ССП негізгі бөлігі Алматы қаласында – тиісінше 32,8% 34,6%, Астана қаласында – 14,8% және 14,4%.

Бұл ретте, 2013 жылдың басында Үкіметтің қаулысы қолданысқа енгізілді, оған сәйкес жеке кәсіпкерлер (ЖК) қызметтің жекелеген түрлерін жүзеге асыра отырып, төлем карточкаларын ақы төлеуге қабылдауға, тиісінше POS-терминалдар орнатуға міндеттенеді. Салық комитетінің деректері бойынша мұндай ЖК саны 160 мыңнан асады. Осыған байланысты төлем карточкаларын қолдану аясы айтарлықтай ұлғаяды деп күткен жөн. Бірақ оң күтулерге қарамастан, белгілі бір шешілмеген мәселелер бар. Мәселен, жоғарыда көрсетілген қаулы контейнерлерден және сөрелерден жүзеге асырылатын, яғни базарлардағы саудаға қолданылмайды. Ал тауар айналымы, тиісінше базардағы жеке сөренің немесе контейнердің ақша массасының айналысы POS-терминалдың орнатылуы міндетті ССП айналымынан бірнеше есе артық болуы мүмкін.

Сондай-ақ POS-терминалдар жұмысының іркілісі болуы мүмкін. Мысалы, 2012 жылы бір POS-терминал бойынша бір күнде кемінде 2 транзакция жасалды. Банкоматтар мен банктік дүңгіршектердің жүктемелері де шамалы болды. Мысалы, 2012 жылы бір банкомат бойынша бір күнде қолма-қол ақша алу бойынша 46 транзакция және қолма-қол емес төлемдерді жүзеге асыру бойынша 5, банктік дүңгіршектер бойынша 21 транзакция, оның ішінде қолма-қол ақша салу арқылы 19 транзакция жасалды. Салыстыру үшін, Ресейде бір банкомат бойынша орташа алғанда бір күнде 40 транзакция жасалады.

2012 жылдың аяғында Қазақстанда 24 банк және «Қазпочта» АҚ төлем карточкаларын шығарды. Жыл ішінде 4 банк төлем карточкаларын шығару кірісті, бұл соңғы 7 жылдағы рекордтық көрсеткіш болып табылады.

Банктер үшін төлем карточкаларын шығару тек клиенттерді қашықтан банктік қызмет көрсету жүйесіне аудару ғана емес, сонымен қатар жарнамалық акция болып табылады.

Қазіргі уақытта 12 екінші деңгейдегі банк Интернет арқылы төлемдер мен ақша аударымын жүзеге асыру бойынша қызмет көрсетеді. 2012 жылы төлем карточкаларын немесе оның деректемелерін пайдалана отырып Интернет арқылы жүзеге асырылған барлық төлемдердің басым саны ұялы байланыс операторларының қызметіне ақы төлеуге тиесілі. Бұл ретте осы операциялардың көлемінің негізгі үлесін бір банк шотынан басқа банк шотына аударымдар алады.

Кесте 1. Интернет арқылы қолма-қолсыз төлемдер

Операцияның түрі	Төлем карточкаларын пайдалана отырып қолма-қолсыз төлемдер		Төлем карточкаларын пайдаланбай қолма-қолсыз төлемдер		Жиынтығы:
	Саны (мыңтранз.)	сомасы (млн. теңге)	Саны (мыңтранз.)	сомасы (млн. теңге)	Саны (мыңтранз.)	сомасы (млн. теңге)
ұялы байланыс операторларының қызметіне ақы төлеу	1 081,5	925,8	2 104,9	2 868,8	3 186,4	3 794,5
%-бен үлесі	67,0%	6,5%	41,5%	2,4%	47,7%	2,8%
Клиенттің бір банк шотынан басқа банк шотына аударымдар	166,3	11 665,4	213,4	16 618,3	379,6	28 283,7
%-бен үлесі	10,3%	81,6%	4,2%	14,0%	5,7%	21,2%
Коммуналдық қызметке ақы төлеу	147,9	718,3	454,7	4 263,4	602,7	4 981,7
%-бен үлесі	9,2%	5,0%	9,0%	3,6%	9,0%	3,7%
«Қазақтелеком» АҚ қызметіне ақы төлеу	112,4	489,0	601,7	2 328,6	714,2	2 817,7
доля %	7,0%	3,4%	11,9%	2,0%	10,7%	2,1%
Тауарларға және материалдық емес құндылықтарға ақы төлеу	66,3	164,4	437,7	9 838,2	503,9	10 002,6
%-бен үлесі	4,1%	1,2%	8,6%	8,3%	7,5%	7,5%
өзге төлемдер	45,3	490,3	1 254,3	83 002,7	1 299,7	83 493,1
%-бен үлесі	2,8%	3,4%	24,8%	69,8%	19,4%	62,6%
Жиынтығы:	1 619,7	14 453,2	5 066,8	118 920,2	6 686,5	133 373,4

Қазіргі уақытта 6 екінші деңгейдегі банк ұялы телефон арқылы ақша төлемін және аударымын жүзеге асыру қызметін ұсынады. Оның ішінде 4 банк төлем карточкаларын пайдалана отырып осы қызметті ұсынады, басқалары оларды пайдаланбай-ақ ұсынады.

2012 жылы төлем карточкаларын немесе оның деректемелерін пайдалана отырып, сондай-ақ оларды пайдаланбай-ақ ұялы телефон арқылы жүзеге асырылған барлық операциялардың негізгі саны және сомасы ұялы байланыс операторларының қызметіне ақы төлеуге тиесілі.

Корпорацияларға келсек, интернет-банкинг кәсіпорындарға кең спектрлік түрлі-түрлі қаржылық қызмет көрсетуді болжауда. Шағын кәсіпорындардың есепшілерінің төлем айналымы динамикасы біршама төмен, олар «Банк-Клиент» класы жүйесін орналастыру тиімсіз, ал интернет-қызмет көрсетуге көшкеннен бері олар банк мекемесіне дербес келулерін азайтады. Интернет-банкинг, әсіресе, бөлімшелерінің жағрапиялық таралу шегі өте дамыған және шетелдік рыноктарға өнім жеткізушілер үшін орталық өңірден алыстау болғаны өте тиімді. Қазақстанда алыстан теңгелік есеп-қисаптармен есеп айырысатын қызмет ету, зерттеу және олар бойынша операциялар жасау, әзірше, талап етіледі және технологиялық қызмет көрсету болып табылады. Негізінде, электрондық банкті пайдаланушы компанияның қаржы директоры болуы тиіс, ал банк клиенттің технологиялық қаржылық менежментін құрайтын барлық қызмет көрсету спектрін көрсетуі тиіс. Бұл есеп айырысудан басқа қаржылық икемді кестелер, активтерді басқару, инвестициялық несие, гаранттар, консалтинг және т.б. Қазіргі таңда шет елдерде кейбір банктер интернет арқылы несие алу және депозиттерді сақтандыру сияқты қызметтерді көрсетуде.

Сондай-ақ, банк үшін интернет-банкингтің пайдасы анық – клиенттерге қызмет көрсетудегі шығындар және әкімшілік шығыстар қысқарады. Халықаралық зерттеулердің көрсетулері бойынша – бір операция (транзакция) банктің бөлімшесінде 1,2 доллар болады, банкомат арқылы – 54 процент, телефон арқылы 26 цент, ал интернет арқылы барлығы 12 процент болады екен. Сонымен қатар, «нақты» еншілес бөлімшенің желісінің орнына виртуалды желінің дамуы, тәулік бойы қызмет көрсетуді енгізу – осы артықшылықтардың барлығы банктер үшін пайдалы. Кәсіпорындарға қатысты банктің неғұрлым икемді тарифтік саясатты енгізуге, қосымша көрсетілетін қызметтердің көлемі мен сапасын кеңейтуге айқын мүмкіндігі пайда болады.

Қорытындылай келе, коммерциялық банктерде инновациялық банк өнімдері мен қызмет түрлерін енгізуде бірқатар өзекті мәселелер бар. Оны шешуде банктің даму стратегиясы мен банк өнімдерін ұсынудағы қызметкерлерінің дайындағы басты себептер болып отыр.