16 Тарау.

БАЛАЛАРДАҒЫ ЭНДОКРИН ЖҮЙЕСІНІҢ АНАТОМИЯЛЫҚ-ФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Ұрықтың өсіп-жетілуі көбіне ана организміндегі гормондарға байланысты. Ұрықтың дамуының соңғы айларында ғана оның меншікті гормондық әрекеттері жетіліп іске қосылады. Баланың өсіп-жетілуіне эндокрин жүйесі ықпалын тигізеді.

Гипофиз. Жаңа туылған сәби гипофизінің салмағы 10-15 жасар баланыкімен бірдей болады. Жыныстық жетілу кезеңінде ол 2 есе үлкейеді. Ересек адамның гипофизінінің салмағы 50-65 мг-ға тең. Гипофиздің 3 бөлігі бар: алдыңғы бөлігі-аденогипофиз барлық гапофиздің 75 %-ын, ортаңғы бөлігі және артқы немесе нейрогипофиз гипофиздің 18-23 %-ын, ортаңғы бөлігі гипофиздің тек 1-2%-ын ғана құрайды. Аденогинофиз соматотропты, адренокортикотропты, тиреотропты, фолликуллин күшейткіш және лютетропты гормондарыншығарады.

1.Соматотропты гормон (СТГ)-баланың өсуіне әсер етеді, олжаңа туылған сәбиде көп мөлшерде болады.

2.Тиреотропты гормон (ТТГ) қалқанша безінің гормон шығаруын басқарады, балаларда оның деңгейі 0,6-6,3 мкб/мл-ден аспайды.

3.Аденокортикотропты гормон (АКТГ)- құрамында 39 амин қышқылдар қалдықтары бар полипептид. АКТГ бүйрек безінің гормондарының бөлінуіне ықпал етеді, гликогенезді күшейтеді. АКТГ жаңа туылған нәрестенің қанында 12-40 ммоль/л-ге тең болады, бірақ кейінірек тез азаяды. Мектеп жасындағы балада 6-12 ммоль/л-денаспайды.

4.Фолликулин күшейтуші гормон (ФКГ). Мектеп жасындағы ер балаларда 3-4 мкб/мл-ден 11-13 мкб/мл-ге дейін болады.

5.Лютеиндеуші гормон (ЛГ) аталық және аналық жыныс бездері гормондарын шығаруды күшейтеді және прогестерон гормонының шығуына әсер етеді. Ерте жастағы ер балалардың қанында ЛГ-ның концентрациясы 3-9 мкб/мл болады және 14-15 жасқа карай 10-12 мкб/мл-ге дейін көбейеді, ал қыз балаларда 4-15 тең, 10-40 мкб/мл-ге дейін өзгереді.

6.Лютеотропты гормон (ЛТГ) немесе пролактин. Ол прогестерон гормонының пайда болуына және емшектен сүт шығуына ықпал жасайды. Әйел босанғаннан соң 2 сағаттан кейін-ақ, оның қанындағы пролактиннің мөлшері артады.

Гипофиздің ортаңғы бөлігі бала организміндегі пигментті басқарып тұратын интермедин гормонын бөліп шығарады. Ол АКТГ-ның пайда болуына қатысады.

Гипофиздің артқы бөлігінің гормондарына вазопрессин мен окситоцин жатады. Вазопрессин қан тамырларын тарылтып, қан қысымын арттырады және бүйректе қайта сорылуды күшейтіп, несептің пайда болуын нашарлатады. Сондықтан вазопрессинді диурезге қарсы гормон (ДҚГ) деп атайды. Вазопрессин организмдегі су-тұздардың алмасуын реттеуге қатысады. Окситоцин жатырдың бірыңғай салалы етін жиырады (әсіресе босанатын кезде) және сүт безінен сүттің шығуына да әсер етеді.

Гипофиздің қызметін тексеру үшін клиникалық тәсілдерденбасқа әртүрлі лабораториялық тексерулер пайдаланылады. Оған баланыңқанындағы гормондардың деңгейін радиоиммундық тәсілдерментексеру жатады.

Гипофиздін қызметінің бұзылуы төменде көрсетілгенбелгілермен сипатталады:

1.Гигантизм мен акромегалия гипофиз гормондарыныңбелсенділігі артқанда байқалады.

2. Симмондс ауруы немесе гипофизарлы кахексия, нанизм, керісінше, гипофиздің гормондарының жетіспегенінде білінеді.

3.Хроматты аденомада, гипофиздің жарамсыздығынан пайда болса да эндокринопатияның клиникалық белгілері білінбейді.

Қалқанша без.Қалқанша бездің өсіп келе жатқан жас организм үшін маңызы зор. Ол ұрықтың 1 айлығында пайда бола бастайды. Жаңа туылған нәрестенің қалқанша безінің салмағы 1,5 гр болады. 5-6 жасында шұғыл өсіп 5-6 грамға жетеді. Сонан кейінгі жедел өсуі 10-14 жастың арасында байқалып 10 грамға жақындайды, ал толық гистологиялық жетілуі бала 15 жастан асқанда байқалады. Бездегі түйіндер мен коллоидтар толығысады, цилиндр тәрізді фолликулды эпителий жалпақ эпителийге ауысады. Қалқанша бездің негізгі гормондары тироксин мен трийодтиронин(Т₄ және Тз). Тиреокальцитонин организмдегі кальцийді сақтауға қатысады. Тиреокальцийтониннің жаңа туылған нәрестенің қанындағы деңгейі 30-85 мкг% -ге тең, тироксиннің (Т₄) деңгейі 12-13 мкг% (ммоль/л), ал трийодтирониннің (Т₃) деңгейі —293 ммоль/л. Тироксин мен трийодтирониннің бала организміне әсері зор. Дененің өсуі, терінің және ағзалардың жетілуінің дұрыс жүруі тікелей осы гормондарға байланысты және белок, май, көмірсулардың алмасуларын арттырады, сонымен қатар қандағы глюкозаны тез сіндіреді.

Клиникалық практикада қалқанша без функцияларын тексеретін тікелей әдістерге қандағы гормондар (Тз, Т₄, ТТГ, ТРГ, ТСБ, ТГ) жатады.

Қосымша бездер фукциясын бағалаудың жанама әдістері:

1. Қалқанша бездің көлемін, сезімталдығын және қозғалғыштығын анықтайтын физикалық тексерулерге пальпация жатады. Қалқанша безді екі қолдың 2-4 саусақтарын төс-бұғана-емізік бұлшық еттері артына тереңірек кіргізіп, бас саусақтарды алдынан, ауру жұтынғандағы білінетін бездерді саусақтар арасында жылжыта отырып оның сезімталдығын, қозғалу дәрежесін анықтайды.

Физикальды тексерудегі қалқанша бездің үлкеюін, өзгерісін 5 дәрежеге бөледі:

I дәреже -көзге көрінбейді, бірақ саусақ ұшына ілінеді;

II дәреже - үлкейген қалқанша без, басты шалқайтқанда ғана көрінеді;

ІІІ дәреже - үлкейгенін, бас қалыпта жағдайда тұрғанда-ақ байқауға болады.

ІҮ-Ү дәреже бездің үлкейгендігінен мойынның пішіні бұзылады.

2.Қалқанша бездердің тіндер құрылысын, түрін, көлемін ультрадыбыспен, ультрасонография жасағанда бездің тығыздығын, құрылымының біркеліктілігін, диффуздығын, гипер- гипоэхогендігін бақылау;

3.Бала сүйегін рентгенге түсіру арқылы, оның жасын анықтау;

4.Қандағы холестеринді тексеру.

Қалқанша без қызметінің бұзылуының белгілері:

1.Гипотиреоз-қалқанша без қызметінің нашарлауы,оңың негізгі белгілері төменде керсетілгендей: енжарлық, тәбеттің нашарлауы, терінің түсінің бозаруы, қара дақтардың пайда болуы. Баланың тілі жалпақ, қалың, шаштары қатты сирек болады. Туа біткен гипотиреозды миксидема деп атайды. Оған тән белгілер - бала артық салмақпен туылады, физиологиялық сарғаю мерзімі ұзақ, іші үлкен, үлкен дәреті уақтылы жүрмейді, сору рефлексі нашар. Туылғаннан соң бірер айдан кейін баланың психо-неврологиялық дамуының қалыс екені байқалады.

2.Гипертиреоз-қалқанша без гормондарының көп бөлінгенінде білінеді; Бала тітіркенгіш, мазасыз болып, қимылы көбейеді, жүдейді, қалтырау және тахикардия пайда болады, без көлемі ұлғаяды; Көздің саңлауы кеңейеді (Греффе белгісі), көлемі үлкейеді.

Қалқанша маңы бездері. Қалқанша маңы бездері - өте кішкентай бездер, әдетте олар қалқанша безінің арт жағында орналасады. Бұл бездер кальций темостазын реттей отырып гипофиздің, бүйрек безінің гормондарына; ықпалын тигізеді. Жаңа туылған нәрестеде қалқанша маңайы бездерінің салмағы 5 мг-ға тең, 10 жаста- 40 мг-ға, ал үлкен адамдарда 75-85 мг-га тең. Бездің ең көп белсенділігі перинатальды кезеңде және 1-2 жастағы балада байқалады, себебі бұл уақыттарда остеогенез өте тез жүреді және фосфор — кальций алмасуы жақсы аңғарылады.

Қалқанша маңайы бездері параттормондарды бөліп шығарады, физиологиялық механизмдері жөнінен паратгормон, қалқанша бездің гормоны тиреокальцийтониннің антогонисі болып саналады. Ол Д₂витаминімен бірге ішектен бүйректің шумақтарындағы кальцийдің сіңірілуін, сүйектен кальцийдің жайылып шығуын сүйек тініндегі остеокластарлын белсенділігін қамтамасыз етеді. Д₂ витаминінен бөлек, паратгормон бүйрек шумақтарынан, реабсорбциялануды тежейді, несеппен фосфаттардың бөлінуіне ықпал жасайды. Паратгормон және тиреокалъцитонин антогонистік қасиеті арқылы кальций балансын реттеуге және сүйек тіндерінің қайта құрылуына бірдей қатысады. Кандағы паратгормондардын деңгейі 0,3-0,8 нг/мл-ге тең.

Қалқанша маңы бездерінің ауруларында (гиперпаратиреоз) баланың қан сарысуындағы кальций 1,0-1,2 ммоль/л-ге дейін азайса, фосфор 3.2-3.9ммоль/л ге дейін көтеріледі. Басты клиникалық белгілерге жүйке-бұлшық еттің қозуы, сүйек, тіс, терімен оның қосымша ағзалардың ауру белгілері жатады. Тырнақ, шаш, тістің трофикалық бұзылуы ұзақ сақталады. Туа біткен гипотиреозда сүйектің қалыптасуы айтарлықтай бұзылады. Вегатативті ауытқулар, қозулар пайда болып, күшейе түседі. Тырысу, ларингоспазм, пилороспазм пайда болады.

Ұйқы безі.Ұйқы безі эпигастральдық аймақта, І-бел омыртқасы деңгейінде орналасқан. Панкретикалық сөл бөлумен сипатталатын сыртқы секреторлық функциясымен қатар, ішкі секреторлықфункциясын атқарады.

Ұйқы безінің салмағы жаңа туылған балада 2-4 тр, 3-4 айда екі еселенеді, 5-10 жаста —30-36 гр, 15 жаста-50 гр.

Бездегі эндокринді тіннің салыстырмалы үлес салмағы 1 айда —6% шамасында 1 жаста 2,5 —3 %-ға дейін төмендеп, балаларда осыдеңгейде сақталады.

Эндокринді тін «Лангерганс аралшалары» деп аталады. Олар синусоидты капиллярларды қоршап орналасқан бетта және альфа клеткалардан құрылады. альфа клеткалардан-глюкагон, бетта клеткалардан—инсулин және аьфа клеткалардан соматостатин бөлінеді. Инсулин ұрықта 12 аптадан бастап бөліне бастайды, зат алмасуында маңызды орын алады, көмірсу алмасуына белсене қатысып, қандағы глюкоза мөлшерін реттейді. Белок және май алмасуына да өсерін тигізеді. Сонымен қатар ұрықта және жаңатуылған балада инсулиннің реттеуші қызметінің ерекшіліктері бар. Осы кезенде глюкозаның инсулин бөлінуін белсендіруші әсері әлсіз болады, ал амин қышқылдарының (лейцин, аргинин) ынталандырушы әсері көбірек болады.

Глюкагон-инсулинге қарсы антогонист гормон.Ол гликолизге қатысады, гликогенді ыдыратып, қандағы глюкозаның мөлшерінкөбейтеді.

Сомастатин ұйқы безінің альфа клеткаларында жиналады. Ол инсулин менәсіресе глюкагонның деңгейін реттеуге (ингибиторлық әсер) қатысады.

Ұйқы безінің эндокринді функциясының зақымдануы қантты диабет пен инсулинома кезінде пайда болатын гиперинсулинизм түрінде кездеседі.

Қанты диабеттің балаларда жиі кездесетін клиникалық белгілері-арықтау, тәбеттің артуы (полифагия), шөлдеу (полидипсия), полиурия, терінің құрғауы, әлсіздік. Кейбір жағдайда баланың бетінде, иегінде, қабақ доғасында, диабеттік «қызыл шырайлылық» пайда болады. Коматозды жағдайға өткен кезде шөлдеу мен полиурия күшейіп бас ауруы құсу, іште ауру сезімі және біртіндеп орталық нерв жүйесі тарапынан қозу, жабырқау және есінен тану пайда болалы. Диабеттік комаға дене қызуының төмендеуі, бұлшық ет гипотониясы, көз алмасының жұмеаруы, Кусмауль тынысы, шығарған демде ацетон иісі болады. Лабораториялық зерттеуде гипергликемия, метаболикалық ацидоз, глюкозурия, ацетонурия анықталады.

Гиперинсулинизм ұйқы безінде инсулинома деген ісік өскенде анықталады. Гиперинсулинизм әлсін-әлсін әр түрлі дәрежедегі гипогликемия, тіпті гипогликемиялық команың пайда болуымен сипатталады. Гипогликемия кезінде аштық сезімі, жалпы әлсіздік, бас ауыру, суық тер, тоңып дірілдеу, қолдың треморы, ұйқысы келу белгілері пайда болады. Гипогликемиялық кома кезінде көз қарашықтары үлкейеді, көру қабілеті нашарлайды, есінен танады, жалпы бұлшық еттің тонусы жоғарылап, тырысады. Лабораториялық зерттеуде гипогликемия анықталады.

Бүйрек үсті бездері-жұп бездер. Іш қуысыныңартқы жоғары бөлігінде орналасып, бүйректің шетіне жабысып жатады. Үлкен адамдардың бүйрек үсті безінің орташа салмағы 13,7 грамға тең болса, жаңа туған сәбиде 8,9гр-ға, 1 айда 6,22 гр-га, 1,5 жаста 4-6 гр-ға, 11 жаста 8,63 гр-ға тең. Бүйрек үсті бездері эмбриональды кезеңнің 20-25 тәулігінде пайда бола бастайды.

Бүйрек үсті бездері қыртыс және милы қабаттан тұрады. Оның қыртысының гистологиялық құрылысын шумақты, шоғырлы және торлы аймақтарына бөледі. Осы аймақтарда глюкокортикоидтар немесе кортизол (шоғырлы, торды аймақтарда) пайда болады, ал бүйрек үсті бездерінің милы қабатында катехоламиндер пайда болады. Олардың 80-90 пайызы адреналин, 10-20 пайызы норадреналин және 1-2 пайызы допамин түрінде бөлінеді.

Өзгешіліктеріне қарай балалар мен үлкен адамдардың бүйрек үсті бездерінің құрылысы бірнеше түрге бөлінеді:

1. Эмбриональды түрі. Бүйрек үсті безі салмақты көлемді және бірыңғай қыртыстан тұрады. Қыртысты қабатының шоғырлы аймағы азғана білінеді, ал милы қабаты мүлде болмайды.

2. Сәбилік түрі. Бір жасқа дейінгі балаларда бүйрек үсті безі қабатының элементтері кері дамиды. Оның қабаты жіңішкеріп, екі айдан бастап шоғырлы аймағы анық біліне бастайды, шумақты аймағы жекеленген тұзақ түрінде болады ( 4-7 айдан бада 3-7 жасқа толғанғадейін).

3. Балалық түрі. Бала 3-4 жасқа толған кезден бастап бүйрек үсті безінің салмағы өседі. Оның қабаттары үлкейіп, шоғырлы аймақ пен қабығындағы дәнекер тоқыма жетіледі. Торлы аймақ жіктеледі.

4. Жасөспірім түрі (8 жастан бастап). Милы қабатының шапшаң өсуі байқалады. Шумақты аймағы біршама жалпақ, қабатыныңжіктелуі баяу жүреді.

5. Үлкендер түрі. Жекеленген аймақтарының жеткілікті түрдежіктелгені байқалады.

Бала 10-12 жасқа толғанда бүйрек үсті бездерінің гормондарының жеткіліксіздігінен пайда болатын ауруларға созылмалы және жедел бүйрек безінің жеткіліксіздігі жатады.

Жедел жеткіліксіздіктің негізгі себебі - бүйрек үсті бездеріне қан құйылу немесе оның қызметінің әлсіреуі және гормондардың белсенділігінің кемуі. Бұл жағдайларда қан қысымы төмендеп, ентікпе пайда болады, тамыр соғысы әлсізденіп ауру жиі құсады, іші өтеді, оның бүкіл рефлекстері төмендейді. Гиперкалиемия (25-45 ммоль/л-ге дейін), гипонатриемия, гипохлоремия байқалады.

Бүйрек үсті безінің созылмалы жеткіліксіздігінде баланың күш-қуаты әлсірейді, ас қорыту жүйесінің қызметі босаңсиды. Аурудың тәбеті төмен болады. Оның терісін қоңыр, қара дақтар басады, терісінің түсі сұр тартады, дене салмағы төмендейді.

Гипоальдостеронизмде диурез жиілейді, құсу пайда болады. Гиперкалиемия, аритмия, жүрек блокадасы, гипонатриемия сияқты белгілер де гипоальдостеронизмге тән. Қыз балалардың жыныстық жетілуі бұзылады. Оларда гирсутизм, себорея, безеу байқалып, дауысы жуандап сүт бездері өспей қалады, етеккірі болмайды. Сырт пішіні ер балаларға ұқсайда. Кейбір ауруларда су-минерал алмасуы бұзылады. Эксикоз- токсикоздың клиникалық белгілері пайда болады.

Жыныс бездері. Жыныс бездерінің эндокриндік және ұрпақты жалғастыру қызметтері бар. Организмнің өсуі және дамуы үшін эндокриндік қызметтің маңызы зор. Жыныс бездерінің гормондары анаболиктік ықпал етеді, белок алмасуын, сүйек жүйесінің қалыптасуымен гемопоэзді реттейді.

Жыныс фенотипініңқалыптасу құбылысы баланың өсіп-даму кезеңдерінін бәрінде бірдей жүріп отырады. Ол ұрықтың құрсақтағы дамуының 4 айлығында және жыныстық жетілу кезеңінде байқалады. Жыныс фенотипініңқалыптасуы қыз балаларда 2-3 жыл бойына жүрсе ер балаларда 4-5 жылдар ішінде жүреді (12-13-ші кестелер).

Жаңа туған қыз баланың аналық безінің құрылысы әйелдің аналық безіне ұқсас болады, бірақ кіші жамбас куысынан біраз жоғары орналасады.ал 2-5 жас аралығында кіші жамбасқа түсіп, өзінің калыпты жеріне орнығады. 8-10 жастағы қыз баланың аналық безі бөлген эстроген гормондарының әсерінен жыныс мүшелері өсіп, екінші жыныстық белгілер пайда болады. Қыз балалардың жыныстық жетілуін 3-сатыға немесе кезеңге бөледі:

1. Бейтарап немесе асексуальды 6-7 жасқа дейін;

2. Пресскуальды немесе препубертатты 8 жасган бастап алғашқы етеккірі келгенге дейін.

3. Пубертатты алғашкы етеккірі келген кезден бастап жыныстық жетілуінің толық аяқталғанына дейін.

Бейтарап кезеңде жынысбездері гормондары баланың өсіп-жетілуіне әсер етпейді. Пубертатты кезеңде жыныстық жетілу басталады. Жыныс безінде арнайы гормондар эстрогендер мен кортикостероидтар, андроген жиналады.

Ұрық бездері бөліктерден тұрады. Бөліктер ирек және тіке шәует түтікшелерден тұрады. Ер адамның ұрық безінің салмағы орташа 25 гр. ұзындығы 3-5 см. ені 2-3 см-ге тең. Жаңа туылған нәрестенің ұрық безінің ұзындығы мен ені 8 мм-ге тең. Оң жақтағы аталық ұрық сол жақтағы безден үлкендеу келеді. Ер баланың жыныстық жетілуін екікезеңге бөледі:

1.10-15 жастан бастап жыныс мүшелері мен екінші жынысбелгілері пайда болып, жетіле бастайды;

2 15 жастан кейін сперматогенез кезеңі басталады.Аталық ұрық безінің эңдокринді әрекеттеріне оның андроген бөлу қасиеті жатады. Андрогендер биологиялық жинақталу құбылыстары арқылы тестостеронға айналып, екінші жыныс белгілерінің қалыптасуынреттейді.

Ер бала мен қыз баланың жыныстық жетілу белгілері көбіне сәйкес келеді. Бойдың өсуі, қасаға мен қолтықтың жүндеуі, дауыстың өзгеруі бір уақытта байқалады. Бұл сәйкестіктер бүйрек үсті безінің белсенділігімен көптеген андрогендердің бөлінуіне байланысты. Басқа белгілердің пайда болуы арнайы жыныс гормондарының бөлініп шығуынан болады.

Жыныстық даму құбылысын бақылаған кезде дәрігер пубертаттық өзгерістердің пайда болған жасын аңғарады. Қыз балаларда жыныстық жетілу 8-8,5 жасынан басталса , ер балаларда 10-10.5 жасында басталады. Бұл уақыттан ерте білінсе арнайы эндокринологиялық тексеруден өткізу керек, ал кеш басталатын жыныстық жетілулер отбасындағы тұқым куалайтын кеш жетілулерге байланысты болуы мүмкін. Ер балаларда 14 жасқа дейін , ал қыз балаларда 12,5-13 жасқадейін жыныстық жетілуі байқалуы мүмкін.

12-ші кесте

Жыныс белгілерінің жетілу кезеңдері (шамамен)

Баланың жасы	Қыз балалардың жыныстық белгілері	Ер балалардың жыныстық белгілері
9-10	Жамбас сүйегі кеңіп, бөксе дөңгелектенеді.	-
10-11	Сүт безі пайда бола бастайды. Қасағада жүн шыға бастайды.	Аталық ұрық безі – мен жыныс мүшесінің жетілуі басталады.
11-12	Сыртқы жыныс мүшелері ұлғаяды. Қынаптың эпителиі өзгереді.	Қуық түбі безі үлкейе береді.
12-13	Сүт безі өседі, емізік маңы пигменттенеді. Етеккір келеді (алғашқы)	Жыныс мүшелері өседі. Қасағада жүн пайда болады.
13-14	Қолтықтың жүні шығады бірақ етеккір әлі тұрақсыз.	Аталық ұрық безі мен жыныс безі ұлғаяды. Даусы өзгере бастайды.
14-15	Бөксе мен жамбас пішіні өзгереді.	Қолтықтың жүні шығады. Эякуляция басталады (алғашқы)
15-16	Безеулер шығып, етеккір ретке келеді.	Шәует (сперматозоидтар) жетіледі.
16-17	Тұлғаның өсуі тоқтайды.	Бүкіл денеге жүн шығады. Шәует пайда болады.
17-21	--	Тұлғаның өсіп-дамуы тоқтайды.

Жыныстық жетілулерде отбасылық тұқым қуалайтын ерекшіліктердің де әсері бар. Жыныстық жетілудің қарапайым кеш басталған түрлеріне нашар тамақтанудың, ұзақ созылмалы аурулардың да қатысы болады. Баланың жалпы өсіп дамуының да жыныстық жетілуде маңызы зор. Дамудың қалыс қалу түрлері жыныс бездерінің патологияларына немесе гипофиз бен гипоталамустың реттелуінің бұзылуынабайланысты болады.

13-ші кесте

Танпер бойынша жыныстық сатыларды интегралды бағалау үлгісі.

Жыныстық жетілу сатылары	Ер балалар үшін	Қыз балалар үшін
І саты	Денесінің өсуі мен салмақ қосу тез жүреді, май жинау күшейіп, аталық ұрық без өсе бастайды.	Сүт безі үлкеймеген қасағада жүн жоқ немесе жаңадан өсе бастайды.Қынаптың рН сілтілі.
ІІ саты	Ұма мен аталық ұрық безі ұлғаяды, қасағада жүн шығады.	Сүт бездері өсе бастайды. Қасағада жүн шыға бастайды. Жамбасы жуандап дөңгелене бастайды.
ІІI саты	Жыныс мүшелері үлкейеді. Қасағаның жүні жиілейді.	Қынап үлкейеді, эпители қалыңдайды. Қынаптың pH-4-5
ІV саты	Қолтыққа жүн бітеді. Жыныс мүшелері Даусы жуандайды. Эякуляция басталады. (алғашқы)	Қолтыққа жүн шығады. Етеккірі келеді (алғашқы). Сүт безі ІV сатыға сәйкес. Аналық ұрық бездер үлкейеді.
V саты	Жыныс мүшелері және қасаға V сатыға сәйкес жүнделеді. Бетіне сақал-мұрт шығады. Бой өсуі тоқтайды.	Сүт безінің өсуі, қасағаның жүнденуі V сатыға сәйкес. Дененің өсуі тоқтайды. Тұрақты овуляция басталады.

Қыз балалардағы тұлғалы тұқым қуалайтын жыныстық жетілудің ерте басталуы 5-8 жаста байқала бастайды, оған "сыбағалы жетілу" жатады: сүт безінің үлкеюі (біреуінің немесе екі бездің де) білінеді, бірақ басқа жыныстық жетілу белгілері болмайды.

Ер балалардағы жыныстық жетілудің шапшаң жүруі баланың нерв жүйесінің зақымдалғанында, қабынуында, мидың ісік ауруларында немесе бүйрек үсті безінің гиперплазиясында байқалады.

Кей балаларда жыныстық жетілу кезеңінде гапоталамустың патологиялары анықталады: бала одан әрі семіреді, терісінің пигментациясы қоюлана түседі, ол АКТГ-нің жыныстықжетілу кезеңінде көп бөлінуіне байланысты. Оны жасөспірім гиперкортицизмі деп те атайды. Гиперпигментация ізсіз кетуі де мүмкін, ал кей ауру балаларда Иценко-Кушинг ауруына айналып одан әрі диабет немесегипертонияға ауысады,

Жыныстық жетілудің анатомиясын немесе оның қалыптасу уақытының өзгеруі байқалған жағдайда балаларды міндетті түрде балалар гинекологы мен эндокринологтардын терең тексерулерінен өткізу керек.