15 Тарау.

БАЛАЛАРДАҒЫ ҚАН ЖӘНЕ ҚАН ТҮЗУ МҮШЕЛЕРІ ЖҮЙЕСІНІҢ АНАТОМИЯЛЫҚ-ФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Қан жүйесі деп-канның өзін, қан түзейтін және қанды бұзатын мүшелерді айтады. Қан-тірі организмдегі жалғыз жылжымалы тін. Оның зат алмасуына қатысуы, қанның түйіршікті элементтері мен сарысуы (плазмасы) арқылы жүзеге асырылады.

Балалар организміне тән қанның физиологиялық ерекшеліктері: балалардағы қанның мөлшері тұрақты көлемде емес. Ол баланың жасына салмағына қарай әр түрлі көлемде болып келеді. Нәрестелерде 1 кг дене салмағына қанның 140 мл-дейі сәйкес болса, ал өмірінің алғашқы жылындағы балаларда 100 мл-дей шамасында. Үлкендердікіне қарағанда (1053-1058) балалардың, әсіресс ерте жастағы балалардың қанының үлестік салмағы жоғары (1060-1080). Балалардың қанының тұтқырлығы біршама көтеріңкі. Балалардың қанының ұю уақытының үлкендердікінен айтарлықтай айырмашылығы жоқ: ұюдың басталуы —1,5,6 минут, үлкеңдердікі —5 минут, соңы 9-10 минут. Олардың қанының ағу ұзақтығы -2-4 минут. Емшек жасындағы балалардың қызыл қан түйіршіктерінің -эритроциттердің осмостық төзімділігі 0,36-0,4 ең аз мықтылығы- 0,48-0,52. Ер балалар мен қыздардың қызыл қан түйіршіктерінің осмостық төзімділігінде айтарлықтай мәнді айырмашылық жоқ. ЭТЖ-эритроциттердің түну жылдамдығы —нәрестелерде 2 мм/сағ., емшек жасындағы балаларда 4-8 мм/сағ., жоғарғы жастағы балаларда —4-10 мм/сағ., ал үлкендердікі —5-8 мм/сағ.

Дені сау балалар қанының химиялық құрамы белгілі тұрақтылықпен айырықшаланады, жасына қарай салыстырмалы түрде шамалы ғана өзгереді. Қанның морфологиялық құрамының ерекшіліктері мен жасушаішілік алмасу жағдайы арасында тығыз байланыс болады. Балалардың нәрестелік кезеңінде қанның амилаза, каталаза, липаза сияқты ферменттері төмен. Өмірінің алғашқы жылында дені сау балаларда олардың деңгейінің артқаны байқалады. Қанның сары суында жалпы белоктың деңгейі туылғаннан соң өмірінің алғашқы 3 айына дейін бірте-бірте азайып 6 айдан кейін жасөспірім жасындағы деңгейге жетеді. қанның сарысуындағы фибриноген жалпы белоктың 5 пайызын құрайды.

Бала организміндегі қан түзілу және қан бұзылу құбылыстары эндокриндік,жүйкелі-гуморальдық күрделі реттеүшінің әсерлерімен белгілі қозғалыстық тепе-теңдікте болады. Барлық қан жасалыну болжамының ішінен толығырақ дәлірегі: баяу-унитарлық болжам. Ол болжам бойынша барлық қан жасушалары дифференцияланбаған бір жасуша —гемоцитобластан шығады. Гемоцитобластан бастап дифференцацияланып біткеннен кейінгі жетілу кезеңінің соңында қанның қызыл-ақ жасушалары және тромбоциттері пайда болады. (қан түзудің жобасы 16-16^а суреттер).

Адам ұрығында қан түзілу барысы құрсақ ішілік: өмірінің 2-ші аптасының аяғы мен 3-ші аптаның басында басталады. Тамырлар мен қанның құрамы мезенхимадан тұрады. Қан жасалуының бірінші кезеңі ангиобластикалық немесе эмбриональдық кезең. Оның ұзақтығы 2-3 апта. Ұрықтағы қанның алғашқы "қан ошақтары" деп аталынатын ошақтар уыз қапшығының қабырғасында орналасқан мезенхимальды жасушалардың шоғырланып жиынтығынан пайда болады. Осы ошақтардың шеткі жасушалары жайылып келешекте тамырдың ішкі қабатына айналады. Содан кейінірек олар қап түйіршіктерінің ұрықтық түрі болып саналатын гемоцитобластарға айналады. Гемоцитобластар азғана уақыттан соң құрамында гемоглобині бар үлкен жасушаларға айналада- алғашқы эритробластар (1-ші және 2-ші генерациялы мегалобластар) және эритроциттер.

Ұрықтың эмбриональдық дамуының 4-5 аптасынан қанның пайда болуының екінші кезеңі экстрамедуллярлы кезең басталады. Қай жасалуының экстрамедуллярлық кезеңі бастапқыда барлық ағзаларда жүреді.

Бауырда қан түзілу эмбрионның 2,6 см ұзындығында, демек ұрықтық дамудың 2-ші айлығының соңына таяу басталады. Бауырлық қан жасалуы біртіндеп төмендей - бастайды да баланың туылар алдында толық тиылады. Ұрықтың 3 айлық уақытынан бастап бауырда қан жасалумен қатар, көк бауырда да қан жасалу жүреді. Көк бауырда негізінен лимфоциттер пайда болады, ал бауырда эритропоэз айқын жүреді, бірақ лейко,тромбопоэз әл-сіздеу байқалады.

Қанның пайда болуының 3-ші кезеңі медуллярлық кезең немесе сүйектің қызыл кемігі майының кезеңі. Құрсақішілік дамуының 7-ші аптасында эндохондриялдық сүйектену пайда болады және алғашқы сүйек майы дифференцацияланады да 4 айлығынан бастап қан жасау мүшесі ретінде жұмыс істейді.

Медуллярлық қан жасалыну типі бала туылғаннан соң да сақталынады. Сүйектің кемігінің майға айналуының бірінші белгілері баланың өмір сүруінің 4-ші жылында байқалады да 4 жастан кейін жілікті сүйектерде қан жасалу әлсіреп, 14 жасында толық тоқталады. Сонан кейін қанның жасалуы жалпақ кемікті сүйектерге: төс, омыртқа денесі, бұғана, бас және жамбас сүйектеріне ауысады.

Ұрықтағы лимфатикалық жүйе кешірек дамиды. Ұрықтық кезеңнің екінші айының соңында, 3-ші айының басында алғашқы лимфатикалық қапшықтары құрала бастайды. Іште даму уақытының тек аяғында ғана лимфатикалық жүйенің жіктелуі басталып, толық жетілуі бала туылғаннан соң ғана тоқтайды. Лимфатикалық жүйеге -лимфа түйіндері, көк бауыр, солитарлық фоликулалар және басқа да лимфоидтық тіндердің жиынтықтары жатады.

Көк бауырдың (талақтың) ұрықтың құрсақ ішінде дамуының соңғы айларында өз міндетіне кірісуіне қабілеті жетеді. Оның кейбір бөлімдерінің ақырғы дамуы тек қана бала туылғаннан кейінгі 3 айлығына қарай аяқталады. Жасы өскен сайын оның дәнекер құрамдарының да мөлшері артады. Көк бауырда лимфоциттердің пайда болуынан басқа қызыл қап түйіршіктері мен лейкоциттердің бұзылулары жүреді. Көк бауырдың салмағы нәрестелердің 5 айлығына қарай екі, бір жасына қарай 3, 10-12 жасына қарай 10 есе артады. Дені сау балаларда - көк бауырдың орналасу қалпы үлкендердікі сияқты-жоғарғы шеті IX қабырға, төменгі шеті XI қабырғаның деңгейінде болады. Бала дамуының әр түрлі сатыларында лимфа бездерінде гемоцитобластармен —лимфоциттерден басқа гистиоциттер, эритробластар мен миелоидты тіннің құрамдары кездеседі. Бұл қан жасау аппаратының айнымалығымен түсіндіріледі. Ерте балалық шақта лимфа түйіндерінде, салыстырмалы түрде үлкен және орташа лимфоциттер болады.

Беткейлі қан-сарысу мен қан түйіршіктерінен тұрады, яғни эритроциттерден, лейкоциттерден, тромбоциттерден. Нәрестелердің, ерте жастағы балалардың беткейлі қаны, үлкен жастағы балалардың қанынан едәуір айрықшаланады. Ұлдар мен қыздардың 7 жасқа дейінгі шеткі қанының құрамында айтарлықтай айырмашылық байқалмайды.

Қан нәрестелік кезеңде гемоглобиннің, эритроциттердің, лейкоциттердің көтеріңкі болуымен қоса басқа да морфологиялық ерекшіліктерімен сипатталады.

Дұрыс жетіліп туылған баланың нәрестелік кезеңінде эритроциттердің саны 5,3-7,4 х 10¹²/л, ал гемоглобиннің деңгейі 20 пайызға (яғни 210 г/л) көтеріледі. Нәрестелер гемоглобинінің 4/5 —ші фетальдық, гемоглобин (НвА) құрайды да, біртіндеп өмірінің алғашқы айларында үлкендердің гемоглобиніндей (НвА) болады. Бала туылар алдында Гемоглобиннің 2 түрі болады: НвА 80 пайыз және НвА 20 пайыз. Олардың қанында ретикулоциттердің мөлшері көтеріңкі(0,8-1.3-тен 4 2 пайызға дейін), ал нормобластар аз. Эритроциттер үлкен әртүрлі көлемді (анизоцитоз),поли-хромотофилия-әр түсті болуы мүмкін Нәрестелерде эритроциттердің тұну жылдамдығы біршама баяу. Жоғары және төмен осмостық тұрақтылықты эритроциттер болады.

Нәрестелердің гемоглобині мен зритроциттерінің көп болуы келесі болжамдармен түсіндіріледі:

I болжам - кіндікті біршама кешірек байлағанда қанның сұйық бөлігі қайтадан анасына қарай кетеді де, қан түйіршіктері баланың организмінде қалып қояды, сондықтан қанның қоюлануы болады, бірақ бұл болжам дәлелденбеген. Шақалақтың қанында жетілген қан түйіршіктерімен қатар олардың жетілмеген түрлерінің түзілуі, бұл болжам да өз шешімін таппады.

II болжам - туылу кезеңінде шақалақтың басы анасының кіші жамбас қуысына кіріп ұзақ тұрғанда кіндіктің қысылуы болады да нәресте тұншыға бастайды. Соның нәтижесінде сүйек майының тітіркенуі жүріп беткейлі қанға эритроциттердің қордағы бөліп тарайды, демек эритроциттердің жетілген түрлерімен бірге жас түрлері де шығады.

Дұрыс жетілген балада эритроциттер мен гемоглобин мөлшері өмірінің 2-4-ші күндерімен бір деңгейде өзіндік тербелістермен тұрады. 5-ші тәулікте гемоглобин мен эритроциттердің құрамы төмендеп бірінші аптаның аяғында бұл көрсеткіштердің ең көп төмендеуі байқалады. Нәресте өмірінің 2-ші аптасында гемоглобин мен эритроциттердің құрамы тұрақталады. 1 айлық жасында эритроциттердің мөлшері 4,49 х 10¹²/л, ал гемоглобин 14,28 (142,8 г/л) Нәрестелердің қанында лейкоциттердің саны жоғары, орта есеппен 10,25 х10 ⁹/л. Олардың қанындағы лейкоцитоз гормоналдық теориямен түсіндіріледі. Бұл теория бойынша құрсақішілік даму кезеңінде баланың жолдасы арқылы анасының гормондары іштегі ұрыққа түседі. Бала туылғаннан соң да анасының гормондары біршама уақыт нәрестенің организмінде айналады, сол себепті балалардың жынысына байланыссыз, емшек безінің ісінуіне, қыз балада жыныс қуыстарынан әртүрлі секреттердің бөлінуіне соқтырады. Гормондар сүйек майына да әсер етеді, ондағы лейкоциттердің түзілуін күшейтіп, беткейлі қанға түсуін арттырады. Жетілгендерімен қатар шеткі қанға жетілмеген жас лейкоциттер де тез түседі.

Нәресте өмірінің алғашқы күндерінде лейкоциттер 18 х 10/л-20х10⁹/л қанның лейкоцитарлық формуласында нейтрофильдер көп (60-70 пайызға дейін), моноциттердің мөлшері 8-ден 14 пайызға дейінгі аралықтағы тербелістерде болады. Нәрестелер қанының лейкоцитарлық формуласы өзіне тән өзгерістерге ұшырайды. Егерде алғашқы тәулікте нейтрофильдер лимфоциттердің мөлшерінен артық болса, онда 2-іш күні нейтрофильдердің мөлшері төмендеп, лимфоциттердің жоғарылауы байқалады (пайыздық және мөлшерлік қатынаста). Өмірінің 5-ші тәулігінде нейтрофильдер мен лимфоциттердің деңгейлері теңеледі, бұл "бірінші қиылысу" атағын алған. Әрі қарай лимфоциттер саны көбейіп нейтрофильдер санынан артып кетеді.

Тромбоциттер саны 1 мкл-де 1 43000-нан 4 13000-ға дейінгі шама аралығында болады орта есеппен 278.0 х 10⁹/л. Тромбоциттерде аса ірі қабыршақтардың болуымен қатар анизоцитоз байқалады.

Шала туылған баланың қанының құрамы бірыңғай болмауы ықтимал. Мысалы:эритроциттердің мөлшері 7,0 х 10¹²/л дейінгі аралықта, гемоглобиннің деңгейі —210-233 г/л-ге дейін. Олардың гемоглобинінде фетальдық гемоглобин басым болады. Сондықтан шала туылған бала организмінің оттегімен жабдықталуы іште даму кезінде де, туылғаннан сон да қамтамасыз етілген. Шала туылған балалардың беткейлі қанындағы лейкоциттер мен тромбоциттердің де мөлшерлері біркелкі емес: кейбір нәрестелерде қан түйіршіктерінің мөлшерлері төмен, ал кейбір балаларда қарама-қарсы жоғары болып кездесіп отырады.

Шала туылған балаларға тән нәрсе-туылғаннан соң эритроцитгер мен гемоглобиннің құрамдарының тез азаюы. Сондықтан өмірінің 2-5 айлығында едәуір анемия өрістейді. Жақсы күтім мен тамақтандыру болған жағдайда да (Нв 50-83 г/л), эритроциттер 2,0-ден 3,0х 10¹²/л-ге дейін төмендейді.

Шала туылған балалардағы анемия болу себептері:

Бірінші: ұрық организміндегі темір қорының жетіспеуішлігі.

Екінші: ұрық бауырына темір қорының жинақталу барысының үзілуі (мезгілінен бұрын туылу фактісіне байланысты).

Үшінші: қан жасау аппаратының жетілмегендігінен оның темірді байланыстыру қабілеті төмендейді. Сол себептерден гемоглобиннің құралуы жеткіліксіз болады. Сондықтан да шала туылған баланың организміне тағамдармен бірге темірді ендіргенде де, анемия байқала береді.

Нәрестелермен 2 айлық балалардың беткейлі қандарының өзгерістері қан түзу жүйесінің ерекшеліктеріне байланысты-майлы сүйек майының ошағынсыз қызыл сүйек майының болуы. Қызыл сүйек майының үлкен регенераторлық қасиетінің күшінде болуы-бауыр мен көк бауырдың қан жасау қабілетін және экстрамедуллярлық ошақтарды жандандыру қабілеттілігін арттырады.

Емшек жасындағы балалардың қан құрамындағы өзгерістер нәрестелердікіне қарағанда аз білінеді. Баланың 6 айлығына қарай дұрыс жетілген баланың эритроциттерінің мөлшері орта есеппен4,55 х 10¹²/л-ге дейін, гемоглобин 110-120г/л-ге дейін азаяды. Ретикулоциттердің құрамы орта есеппен 5-6 пайызға тең. (1000 эрритроциттерге 3-8 пайыз аралығында) жастан кейін 1 пайыз, Ретикулоциттердің ең жогарғы саны эритроциттер мен гемоглобиннің төмендеу шегінде байқалады. Қан түсінің көрсеткіші орта есеппен 0,8-ден 0_:9-га дейін тербеліп, эритроциттердің гемоглобинмен жеткілікті қанығу дәрежесін керсетеді.

Өмірінің алғашқы жылында тромбоциттердің саны 233-тен 356 х 10^д/л-ге дейінгі аралықта болады. Жасы өскен сайын тромбоциттер саны бірте—бірте азайып, баланың алғашқы жылының аяғына қарай тромбоциттер мөлшері біршама жоғарылайды.

Бір жастағы балаларда лейкоциттердің мөлшері орта есеппен 10,5-8,4 х 10⁹/л дейінгі аралықта болады. Лейкоцитарлық формулада нәрестеге тон лимфоцитоз сақталады, нейтрофильдердің мөлшері 26-30% дейінгі аралықта. Метамиелоциттер сирск кездеседі. Орта есеппен эозинофильдер 2,6%-лан 5,3 %-ға дейін болады. Эозинофидьдердің саны балалардың жасы өскен сайын шамалап қана өзгеріп, өмірінің алғашқы жылының аяғына дейін бір деңгейде сақталады. Баланың сәбилік (еміту) кезеңінде моноцитоз, (6,6 дан 7 %-ға дейін) және плазматикалық жасушалар жиі кездеседі.

Өмірінің алғашқы айларында гемоглобин мен эритроциттердің азаюынан әсіресе гипохромиямен байланысты, балаларда анемия— физиологиялық анемия дамиды. Физиологиялық анемия, баланың тез өсуіне байланысты. Қан жасау жүйелеріне артық талап қойылады. Себебі қан жасау мүшелерінде белоктың, гемоглобиннің құралуына кететін темірдің мөлшерлері жеткіліксіз болса, ал бауырдағы темір қорымен тағаммен бірге түсетін темір аздық етеді (ананың, сиырдың сүтіндегі темір селдір).

Мектепке дейінгі 2-ден 7 жасқа дейінгі балаларда эритроциттердің мөлшері 4,82-ден 4,89 х 10¹²/л-ге дейін шамасы аралығында, гемоглобин 12,6-13,7 г/л-ге дейің, қан түсінің көрсеткіші 0,9-га тең. Ретикулоциттердің мөлшері орта есеппен—5%.Үлкен жастағы балалардың қан құрамының айырмашылығы шамалы ғана. Анизоцитоз біршама айқын. Тромбоциттер саны 220х 10⁹/л, мектеп жасындағылардікіне қарағанда біраз жоғары. Баланың жасы өскенімен тромбоциттердің саны аз өзгереді де бір деңгейде тұрады.

2-ден 7 жасқа дейінгі балалардың лейкоцитарлық формуласының өзіндік ерекшілігі бар (17-ші сурет). Лейкоциттер саны 4,6-дан 15,7 х10⁹/л дейін жоғарылайды. Орташа 8,0-9,0 х 10⁹/л болады да, жасы өскенімен онша өзгермейді. Ңейтрофильдердің қандағы құрамы баланың жасы ұлғайған сайын жоғарылайды, ал лимфоциттер мөлшері төмендейді. 4-5 жастағы балаларда лимфоциттердің саны нейтрофильдердің санымен теңеседі. Бұл қиылысуды "екінші қиылысу" деп атайды. 6 жастан бастап баланың қанында нейтрофильдер өсіп, лимфоциттер саны көбейіп 15 жаста ересек адамдардың қан құрамына теңеседі.

Мектеп жасындағы дені сау балалардың шеткі қанының морфологиялық құрамының кіші жастағы балалардікінен едәуір айырмашылығы бар.

17-ші сурет. Нейтрофильдер мен лимфоциттер қисықтарының бірінші және екінші қиылыстары.

Мектеп жасындағы дені сау балалардың беткейлі қанының морфологиялық құрамының кіші жастағы балалардікінен едәуір айырмашылығы бар.

7-ден 10 жасқа дейін гемоглобин бір деңгейде тұрақты болып — 136-140х 10 г/л, 11 жастан бастап гемоглобиннің деңгейі ұл балаларға қарағанда едәуір төмен. Осы жастағы балалардың қанында эритроциттердің саны көп. Жасөспірімдердің жынысына қарай қанының құрамында айтарлықтай айырмашылықтар байқалмайды. Қан түсінің көрсеткіші орта есеппен 0,9. 7-ден 14 жасқа дейінгі балаларың қанындағы ретикулоциттердің мөлшері орта есеппен 4-тен 8 %-ға дейін. Ұл мен қыз балалардың қанының құрамында ретукулоциттер мен тромбоциттер мөлшерінде айтарлықтай айырмашылық болмайды. 7 мен 14 —ке дейінгі ұлдар мен қыздардың қанында лейкоциттердің мөлшері бір деңгейде. Мектеп жасындағы балалардың қанының құрамында нейтрофильдер мөлшері көбейеді. (60-65 %-ға) де, лимфоциттер саны азаяды(25-30 %-ға).

7-ден 14-ке дейінгі балалардағы ЭТЖ( эритроциттердің тұну жылдамдығы) 8-ден 10 мм/сағ дейінгі аралықта. Жынысына байланысты айтарлықтай айырмашылықтар болмайды.

Қан жүйесінің ауруларын тексеріп, зерттеунауқас баланың орналасқан бөлмесінде, оның жатқан жерінде жүргізіледі. Баланың жағдайын, оның қалпін, белсенділігін, дене бітімін бағалау керек. Терісін, тері асты май жасушасын, сүйек-бұлшық ет және лимфатикалық жүйесін тексеріп қарайды. Жүрек-тамыр және тыныс алу жүйелерін, ас қорыту мүшелерін дс тексеру қажет. Қан ауруын тексеруге кіріспес бұрын, жоғарыда аталған жүйелердің ауру бслгілерін табу, организмдегі барлық жүйелердің бір-бірімен тығыз байланыстыекендігінің дәлелі.

Ең бірінші кезекте науқас баланың немесе анасының шағымына көңіл аударалы. Шағымы-әлсіздік, бозғылттық, тәбетінің болмауы, өз қатарынан дене бітімі жағынан дамудан қалуы, теріге қан құйылуы немесе геморрагиялық бөртпелердің (майда нүктелі немесе кең көлемді) пайда болулары; мұрыннан зәрмен, нәжіспен қан кету; құрысу, жатырдан қан кету, сонымен қатар мойындағы, қолтық асты аймағындағы және шаттағы лимфа бездерінің үлкеюлері болуы мүмкін. Ересек жастағы баланың анасынан сұрау кезінде кейбір белгілердің өрістеуін, қай жаста пайда болғанын анықтау қажет. Баланың қалай өскенін, немен тамақтанғанын, қандай қоректендіруде болғанын, қандай және қашан қосымша тамақ бергенін, анасының жүкгілігі мен босануы қалай өткенін, яғни анасының акушерлік анамнезінің барлығын толық жинау керек. Демек, осы дерттің себебін тауып және ол аурудың өрбу бағытын айқындаған жөн. Сонымен қатар бала емделді ме, емделсе немен, ем өсер етті ме, мұны да сұрастырғандұрыс.

Сұрастырудан соң дәрігер қарауға кіріседі. Бала денесінің жетілуі жағынан қалған-қалмағанын, салмақ-бой ара қатынасы бойынша анықтайды. Тері және көзге көрінетін кілегей қабықтарын қарау жүргізіледі, барлық лимфатикалық бездер топтарын сипап қарап, олардың көлемін,серпінділігін, жан-жағындағы жасушалармен жабысуын анықтайды. Барлық жүйелер тексеріледі. Баланы толық қарап болғаннан соң, қанның жалпы анализін талдайды.

Қанды тексеру лабораторияда жүргізіледі. Гемоглобинді анықтау. Қандағы гемоглобинді Салидің колориметриялық тәсілдерін қолдану арқылы жүргізеді. Бұл тәсіл қандағы гемоглобинге, хлорсутекті қышқылдың әсер етуінен гематин гидрохлоридке қоңыр түсті пигментке айналуына негізделген. Тексеру Сали гемометрінде (СГ-3) өткізіледі. Гемоглобин бірлікпен көрсетіледі. Қазіргі уақытта гемоглобин пайыздық және г/л-мен өлшенеді.

Мысалы, нәрестелерде гемоглобин Сали бойынша 130 бірлікке тең. Гемоглобинді пайызға аудару үшін 130 бірлікті 6-ға (коэффициент) бөлу қажет, сонда 21,6 пайыз шығады. Оны г/л-ге аудару үшін 100 мл қандағы 21,6 пайыз гемоглобинді 1000 мл-ге көбейтіп, содан шыққан санды 100 ге бөлу керек.

Эритроциттерді санау әртүрлі тәсілдермен жүргізіледі. Жалпы қабыданған тәсіл болып Боргер немесе Горяев торларындағы санау. Бұл тәсілдің негізіне дәл өлшенген торлардағы қан түйіршіктерін санау жатады. Қан саусақ ұшынан алынып, ас тұзының 0,9 пайыздық физиологиялық ерітіндісіне жіберіледі. Эритроциттер мөлшері 1 мм³ есептелінеді. Қазіргі уақытта қанның 1 литріндегі эритроциттердің санын анықтайды. Есептеу келесі түрде жүргізілінеді:

1 мл-де 1000 мм³

1 мл-де 1000000 мм³

Егерде нәрестеде эритроциттер-саны 1 мм³-те 5 800 000 болса, онда 1 мл-де 5 800 000, ал 1 л-ге сәйкес -5,8х 10¹²/л.

Қазіргі уақытта автоматтандырылған есептеу аспаптары қолданылады. Ол есептеу қанның қызыл түйіршіктерінің капилляр түтікшелері арқылы өтуі кезінде фото немесе электроимпульстерін тіркеуге негізделген.

Қан түсінің көрсеткіші бір, эритроциттегі гемоглобиннің орта есеппен мөлшерін көрсетеді. Іс жүзінде қанның түс көрсеткішін гемоглобинді эритроциттер деңгейінің алғашқы екі еселенген санына бөлу жолымен табады. Мысалы: гемоглобин Сали бойынша 70 бірлікке тең, ал эритроциттердің мөлшері 4 500 000,

сонда қанның түсінің көрсеткіші = 0,8 —ге тең.

Клиникада қан түсі көрсеткішін анықтаудың үлкен маңызы бар. Көрсеткішке қарай анемияның клиникалық топтамасы жіктелінеді. Гипохромды (түс көрсеткіші 0,85-тен төмен), қалыпты хромды (түс көрсеткіші 0,85-1,15) және гипохромды (түс көрсеткіші 1,15-тен жоғары).

Гемотокритті анықтау.Гематокрит қан түйіршіктері көлемі барлық қан көлемдері арасындағы ара қатынасты қалыптастырады. Оны анықтаудың маңызы өте зор. Гематокриттің бұл көрсеткіші эритроциттер санына гематокриттік шаманың қатынасы арқылы жеке эритроциттердің орташа көлемін анықтауға негізделген. Эритроциттердің орташа көлемін анықтау қан азайған жағдайды бағалаудың маңызды абсолюттік көрсеткіші болып саналады. Қалыпты жағдайда нәрестелердің эритроциттерінің орташа көлемі 106 фемтолитр (фл), өмірінің 2-ші аптасынан 4-6 айлығына дейін 98-80фл тең 5 айлығынан 1жасқа дейін 77-78 фл, 2 жасынан 14жасқа дейін 80-82 фл. Ер балалардың эритроцитінің орташа көлемі 76-дан 96 фл дейінгі аралық. Ол макро-мегалоцитарлық анемияларда жоғары (105 фл-данкөп) микроцитарлық, темір тапшылық анемияларда, гемоглобинозда төмен.

Эритроциттердің тұну жылдамдығы, (ЭТЖ) қанның химиялық және физикалық қасиеттерінің өзгеруіне байланысты. ЭТЖ сағат-милиметрмен өлшенеді. ЭТЖ лимон қышқылының 5 пайыздық ерітіндісіне Панченко құралымен тексеріледі. Өмірінің алғашқы аптасындағы сәбилерде ЭТЖ төмендеу – 2,7 мм/сағ. (балалық шақтың ерекшелігі болып табылады). Опкологиялық ауруларда және аутоиммундық дерттерде, инфекцияда, қабыну кезінде ЭТЖ жоғарылайды.

Лейкоциттердің жалпы саны эритроциттердікі сияқты анализ жасау үшін қан саусақтан Миланжердің көмегімен алынып, сірке қышқылының 3 пайыздық ерітіндісі толтырылған Горяев торшасында саналынады. Лейкоциттердің саны 1 мм³-тен есептеп шығарады. Қазіргі уақытта лейкоциттерді 1 литр қандағысын есептейді. Есептеу эритроциттерді есептегендей жүргізіледі. Егерде нәрестелерде лейкоциттер 1 мм³-та олар 1000 есе көп – 30 000 000, ал 1 литрде тағы да 1000 есе көп, демек 1 литрдегі лейкоциттер саны 30,0х 10³/л-ге тең.

Қанның қызыл түйіршіктерінде сапалық, сандық өзгерістері болуы мүмкін. Эритроциттер санының көбеюі – полиглобулия, шын және жалған болып келеді. Шын полиглобулия физиологиялық және патологиялық болып бөлінеді. Физиологиялық шын полиглобулия балаларда едәуір биіктікте тұрып өмір сүруге бейімделген жағдайларда (биік, таулы аудандарда) кездеседі, ал патологиялық шын полиглобулия кез-келген ентікпеде, туа біткен жүрек ақаулары бар балаларда, полицитемияда болады. Жалған полиглобулия уақытша өзгешілік болып табылады: бала организмі сұйықтығын жоғалтқанда; жедел диспенсияда, дизентерияда, кейір ауыр инфекцияларда, көп терлегенде, сұйықтықты аз қабылдап жетіспегенде байқалады.

Эритроциттер мен гемоглобин мөлшері азаюы анемия деп аталынады, бұл шын және жалған болады. Шын анемия мына төмендегі жағдайларда кездеседі:

1.Сүйек миының жұмысы төмендегенде: аштық, толық құнды ауқатпен тамақтанбау, ұзақ интоксикация, инфекциялар, әртүрлі мүшелердің ісіктері сүйек майына кері әсерін тигізеді де қан жасалудың төмендетуіне ұшыратады.

2.Қан жасау жүйелерінің туа біткен толық құнды еместігі.

3.Сүйек майы ісіктерінде - карциноматоз, саркома, остеосклероз, мерездік склероз( миелопатиялық анемия).

4.Эритроциттердің мөлшері артық қан жұмеалу нәтижесінде: қан жоғалтқанда (жедел және созылмалы), геморрагиялық диатез-дерде, кейбір улағыш-инфекциялық жағдайларда (жедел-созылмалы), ішек-құрты болғанда, малярияда, эритроциттердің сапасыздығында.

Жалған анемия—эритроциттер мен гемоглобиндердің мөлшерінің азаюына байланыссыз-ақ тері жамылғысының боздығы. Бұл факті тері тамырларының тарылуы немесе тамыр торларының терең орналасқанымен түсіндіріледі.

Қан аздықты (анемия) экзогендік және эндогендік деп екіге бөледі де, бұларды келесі түрлерге айырады:

1.Тапшылық анемиялары: темір тапшылықты, витамино-тапшылықты, белок протеин тапшылықты болады.

2.Геморрагиялық анемиялар : жедел және созылмалы қан жоғалтудың салдарынан болатын.

3.Туа және жүре пайда болған гипо-апластикалық анемиялар.

4.Гемолитикалық анемиялар: эритроциттердің тұқым қуалаушылық ақаулары себебінен пайда болатын — сфероцитарлық, сфероцитарлық емес, овалоклеткалық, гемоглобинопатиялар және эритропорфириялар, дәрі-дәрмектің, химиялық және өсімдік заттардың себебінен болатын эритроциттердің ферментативтік ақаулары, гемолитикалық анемия эритроциттердің жүре келе болатын ақауларынан шығатын-пароксизмальды түнгі гемоглобинурия.

5.Иммундық гемолитикалық анемия-изоимммундық және аутоиммундық.

6.Гемолитикалық анемиялар иммундық емес агрессивті факторлармен пайда болатын-улағыштар, күйіктік, эритроцит ішілік паразиттер себеп-салдарынан шығатын.

7.Әртүрлі ауру кезіндегі анемиялар: инфекцияларда, қатерлі және коллагендік және т.б. ауруларда.

Жүре пайда болған анемияның клиникалық белгілері терінің және кілегейлі қабығының бозғылттығы, баланың әлсіздігі және дел-салдығы, тәбетінің төмендігі немесе төбетінің бұрмаланып тартуы (бор, топырақ, құрт жеуі), зауқы болмауы, осылармен қатар беткейлі қанды лабораториялық тексерулерде эритроциттер мен гемоглобин мөлшерінің аздығы.

Туа біткен анемиясы бар ауруға: өзі қатарлы дені сау баладан науқастың физикалық және нервті-психикалық қатынаста қалыс, қандай да бірақаулық дамулардың болуы (алты саусақтық, туа біткен жүрек ақаулары), тері және кілегейлі қабығының, бозғылттығы немесе "сарғыштығы", бауырымен көк бауырының үлкеюі, сүйек қаңқасының өзгеруі (мұнара сияқты бас, көздерінің алшақ орналасуы, қыли көздік, мұрынның екі көз арасындағы қырының жалпақтығы, тандайының жоғары тұруы, тістердің қатарласуының бұзылуы) тән.

Қан қызыл түйіршіктерінің сапалық өзгерістері беткейлік қанда бастапқы толық жетілмеген қан түйіршіктерінің көрінуімен сипатталады, бұл құбылыс қан жасау барысының өзгерісінің көрсеткіші болып табылады.

Эритробластар мен нормобластар—эритроциттердің жетілмеген ядролы түрі. Олар қалыпты жағдайда нәрестелердің қанында аз мөлшерде ғана көрінеді, патологияда сүйек майының қызметінің жеткіліксіздігінде немесеқан аурулары кезінде жиірек байқалады.

Полихромафильдер, эритроциттердің регенеративті түрі. Беткейлі қанда полихроматофильдер қан түзілу барысының күшеюкезінде көбейеді.

Ретикулоциттер мөлшерінің көбеюі. Ретикулоциттер, эритроциттердің жас түрі. Олардың торлы субстанциясы болады. Беткейлі қанда ретикулоциттің байқалуы, сүйек майының жұмысының шамадан тыс көрсеткіші болып табылады. Сүйек майының жұмысы төмендегенде, ретикулоциттер азаяды.

Макроциттер, гемоглобинге бай үлкен эритроциттер. Нәрестелердің қанында макроциттердің пайда болуы қанның қайтадан қалыптасуының дұрыстығын айқындайды.

Гиперхромия-эритроциттер көлемінің шамадан тыс үлкеюі және гемоглобинге өте қанығуы, қан түсінің көрсеткіші бірге тең немесе одан жоғары. Қалыпты жағдайда гиперхромия нәрестелерде ғана кездеседі. Патологияда-сүйек майының қан жасау қызметі артқанда байқалады. Мысалы, көп қан кеткенде. Мегалоцитарлық типтегі гаперхромия қан жасалудың бұрмаланылған түрін көрсетеді. Мегалоцитарлы гиперхромия балаларда қан азаюының ауыр түрінде кездеседі, ал үлкендерде -қатерлі анемияларда, пернициозды анемияларда кездеседі.

Гипохромия-бұл гемоглобин мөлшерінің төмендегені. Қанмен эритроциттің аз қанығуы, түстің көрсеткіші 0,8 және одан төмен. Гипохромия емшек жасындағы балаларда физиологиялық құбылыс ретінде де кездеседі. Патологияда көптеген анемия түрлерінде, хлорозда жыныс бездерінің қызметінің бұзылуына байланысты қыз балаларда кездеседі.

Анизоцитоз-беткейлік қанда көлемі (размері) әртүрлі эритроциттердің пайда болуы.

Пойкилоцитоз-беткейлі қанда кейпі (түрі) өзгерген эритроциттердің пайда болуы: алмұрт тәріздес, сопақ, тұттың жемісі сияқты және т.б. Бұлар әртүрлі анемияларда кездесіп, эритроциттердің бұзылуын көрсетеді.

Базофильді түйіршіктік эритроциттерде әртүрлі анемия кезінде байқалады: малярияда, туа болған мерезде, қорғасын мен сынаппен уланғанда.

Қанның ақ түйіршіктерінің өзі ерісі лейкоциттердің көбеюі және азаюымен, лейкоциттердің сапалық өзгерісімен, жас және дегенеративті түрлерінің шығуымен сипатталады. Лейкоцитоз-лейкоциттер санының көбеюі. Ол сүйек майының тітіркенуінен пайда болады.

1.Физиологиялық лейкоцитоз-нәрестелер мен емізулі балаларда байқалады.

2.Патологиялық лейкоцитоз-жсргілікті және жалпы инфекцияда интоксикацияда, лейкоз және лейкомоидты реакция кезінде болады.

3.Жалған лейкоцитоз-қанның қоюланған кезінде, капиллиярлық торда қанның бір тегіс таралмауы кезінде кездеседі.

Нейтрофилъді лейкоцитоз, лейкоциттердің нейтрофильді қатарлы санының кебеюі. Бұл лейкоцитоз келесі жағдайларда байқалады-инфекция, әртүрлі іріңдеулер, септикалық аурулар, крупозды пневмония.

Ерекше жоғары лейкоцитоз лейкозға тән. Лейкоз кезінде бастапқы қан түйіршіктерінің артық түзілуі жүреді; миелоидты қатарда-миелобластар,лимфоидты қатарда —лимфолейкоз немесе моноцитарлық лейкоз.

Беткейлі қандағы лейкоциттердің саны бойынша лейкоздар лейкемиялық (50 000 —100 000 лейкоциттер және одан жоғары), сублейкемиялық (30 000-50 000) және алейкемиялық(мұнда лейкоциттер саны қалыпты немесе төмен болып бөлінеді.

Лейкоздарды жедел және созылмалы деп бөледі. Лейкоздарға лимфоидты немесе миелоидты тоқымалардың қатты ұлғаюлары тән. Жедел лейкоздар үшін "лейкемиялық үңірею" немесе "лейкемиялық опырылу" тән, яғни жетілген және жетілмеген лейкоциттер арасындағы аралық түрлерінің болмауы. Мұнда қанның жетілген ақ түйіршіктері болады да, қалғандарын бласты түйіршіктер құрайды. Созылмалы лейкозда лейкоциттердің барлық-аралық түрлері болады.

Лимфоцитоз салыстырмалы және абсолюттік болады. Беткейлі қанда салыстырмалық және абсолюттік лимфоциттердің қөбеюі ертебалалық шақтың 4-5 күнінен 4-5 жасқа дейін бүкіл кезеңдерінде байқалады. Лимфоцитоз патология кезінде, қызамықта, көк жөтелде, балалардың аурудан сауығу кездерінде, лимфоцитарлық реакциялы баслада байқалады. Өте жоғары лимфоцитоз-лимфоидты лейкозбен лимфатикалық реакцияда кездеседі. Лимфатикалық реакция, қан жасау жүйесінің жедел немесе жеделдеу инфекцияға берген организмнің жауабы. Шеткі қанда бұл жағдайда лимфоциттер саны 50-70 пайызға дейін көбейеді.

Моноцитоз- моноциттердің көбейгені. Моноцитоз кейбір жедел инфекцияларда, малярияда, қызылшада, туберкулезде, инфекциялық мононуклеозда байқалады. Эозинофилия-бұл эозинофильдер санының көбеюі, бұлар бір қатар дерттерде: экссудативті диатезде, бронхиальды демікпеде, сарысулық ауруда, скарлатинада, барлық ішек құрттарында кездеседі. Трихофитиоз кезінде эозинофильдер пайызы кейде 70 пайызға жетеді.

Базофилия- жедел және созылмалы лейкозда, лимфо-гранулематозда, полцитемияда және анемияның ауыр түрлерінде байқалады.

Лейкоциттердің санының азаюын лейкопения деп атайды. Лейкопения көптеген инфекциялык ауруларда, сепсисте, пневмонияда және қан жүйесі ауруларында кездеседі. Лейкопения сүйек майына химиялық удың әсерінен немесе миелоидтық тоқыманың-зақымдануынан пайда болады. Лейкоциттердің әрқайсысының азаюына байланысты нейтропения (нейтрофильдеразаюы), лимфопения (лимфоциттер азаюы), моноцитопения (моноциттер азаю), эозинопения (эозшюфильдср азаюы) болып бөлінеді.

Лимфа жүйелері.Лимфа жүйесіне дене және терінің әртүрлі аймақтарының беткейлік лимфа бездері немесе түйіндері, кілегей қабатының лимфа фолликулдары (мұрын- жұтқыншақтың, тілдің, ішектің), айырша без (тимус), талақ жатады.

Лимфа бездері дәнекер тоқыма элементтерінің айқындалынбаған жасушалар түрінде жиналып, ұрықтың жатыр ішіндегі дамуының 2-ші айының соңында қалыптасады. Олар біртіндеп ретикулярлы және лимфоидты элементтермен айқыңдалады.

Жаңа туылған балаларда лимфа бездері әлі толық жетілмеген. Олардың көлемі де, лимфатикалық қуыстары да үлкен, трабекулаларында дәнекер тоқымасымен аралықтары жоқ, сыртқы қабықшалары өкте жіңішке және нәзік келеді. Сондықтан лимфа бездерінің анатомиялық және физиологиялық ерекшеліктеріне байланысты, ересек балалардыкіндей пальпадиялағанда сезілмейді. Бала 3 жасқа келгенде лимфа бездерінің дәнекер тоқымасының қабықтары жақсы дамыған, 7-8 жасқа келгенде дәнекер тоқымалық трабекула жақсы айкындалады. Жасөспірім 12-13 жасқа келгенде лимфа бездерінің құрылысының дамуы аяқталады. Ол кезде дәнекер тоқымасының қабаты дамыған, трабекулалар, жіңішке синусты фолликулалар, және аз айкындалатын ретикулярлы тоқыма жетілген болады. Бездердің өсуі жыныстық жетілу кезінде тоқтайды.

Лимфа бездерінің қызметі өте күрделі:

1. Лимфа бездері қанның өніміне және лимфоциттер түзуге қатысады- бұл негізгі қызметі. Ол ұрықтың жатыр ішіндегі дамуының соңғы айларында және жаңа туған балалардың алғашқы айларында жақсы дамыған.

2.Лимфа бездерінің баръерлік қызметі: ол жаңа туған балалардың алғашқы айларында аз байқалады. Сондықтан бала организміне микробтар енгенде өте тез, жалпы сепсис дамиды. Баланың 1 жасында лимфа бездерінің баръерлік қызметі өседі. Лимфа бездері микробтардың тарауына кедергі жасайды және инфекция кіргенде кабынып кейін іріңдеу процесстерімен қарсы жауап береді.

3.Лимфа бездерінің иммунитеттегі рөлі бала өскен сайын күшейе түседі. Олар микробты ұстап, жойып жібереді. Сондықтан ересек балаларда микробтар организмге түскенмен де, олар іріңдемейді, жалпы жұқпалы аурулардың клиникалық белгілерін де болдырмайды.

Лимфа бездерінің топтары белгілі бір аймақта орналасып, лимфаны белгілі бір ағзадан ғана қабылдайды. Сол себепті оларды аймактық лимфа бездері деп атайды.

Лимфа бездерін зерттеу тәсілдері.

Беткейлік лимфа бездерін 5 топқа айырады:

1.Мойын бездері (иық асты, бұғана үсті, мойын алды және желке, шүйде, құлақ арты).

2.Қолтық асты бездері.

3. Шынтақ бездері.

4.Кеуденің бездері.

5.Шап бездері.

Лимфа бездерін сипап тексеру тәсілімен (пальпация): белгілі бір реттілікпен (жоғарыдан төмен қарай) жүргізіледі. Ең бірінші мойын бездері тобынан бастап, қолтық астындағы, шынтақтағы, кеудедегі, шаптағы лимфа бездер топтарын пальпациялайды.

Шүйдедегі лимфа бездері -шүйде сүйегінің жанында орналасады. Олар лимфаны бастың шаппы бөлігінің терісіненжинайды. Оларды тексеру үшін зерттеуші алақанын шүйде сүйегіне қойып пальпациялайды. Саусақтарын сүйекке батырып айналдырақозғап, жылжыту арқылы шүйде сүйегінің бетін сипал шығады. Дені сау балаларда лимфа бездері сипағанда білінбейді.

Құлақ жанындағы лимфа бездері құлақтың емізікше өсіндісінің маңында орналасады. Лимфаны орталық құлақтан, құлақты қоршап тұрған теріден, құлақ кеуілжірінен және құлақтың сыртқы тесігінен жинайды. Оларды анықтау үшін құлақтың емізікше өсіндісін мұқият сипайды. Екі қолдың саусақтарымен бастың құлақ тұсын екі жағынан айналдыра пальпациялап шығу қажет. Қалыпты жағдайда лимфа түйіндері байқалмайды.

Иек астындағы лимфа бездері лимфаны төменгі еріннен, қызыл иектің кілегей кабатынан жинайды, Оларды пальпациялау кезінде баланың басын азғана иіу керек.

Жақ астындағы лимфа бездері лимфаны бет терісінен, қызыл иектің қілегей қабатынан жинайды. Оларды пальпациялағанда баланың басы төмен иіліп тұруы қажет. Тексеруші төрт саусағын бүгіп симметриялы төменгі жақтың қырымен лимфа безін сүйекке батыра түсіп, жайлап қозғалту керек. Жақ асты сілекей безін ұлғайған лимфа безімен шатастырып алмаған жөн. Сілекей бездері саусақпен ұсталынбайды. Себебі олар тығыз шандырлы кабықпен қапталған. Керісінше лимфа бездері қолға жеңіл ілініп пальпацияланады.Мойын алды немесе тонзилярлы лимфа бездері лимфаны бет терісінен, тамақ пердесінен, ауыздан жинайды. Төс-бұғана —емізікше бұлшық етінің алдыңғы қырының алдында орналасады. ІІальпация кезінде тексеруші саусақтарын кішкене бүгіп бұлшық ет қырына орналастырады да, лимфа безін тығыз төс-бұғана-емізікше бұлшық етіне батыра отырып сырғыта қозғалту арқылы сипап сезеді. Дені сау балаларда олар паль-лацияланбайды.

Желке лимфа бездері төс-бұғана— емізікше бұлшық етінің артқы қыры мен трапеция тәріздес бұлшық еттің арасында орналасқан. Олар лимфаны мойын терісінен, көмей бөлігінен жинайды.Тексеру кезінде бұлшық ет талшықтарының бойымен бірдей жүргізеді. Дені сау балаларда пальпацияланбайды.

Бұғана үсті лимфа бездері — бұғана үсті шұңқырының аймағында орналасқан. Лимфаны кеуденің жоғарғы бөлігінен, плеврадан, өкпе ұшынан жинайды. Пальпацияны төс-бұғана —емізікше бұлшық етінің аяқтары арасында жүргізеді. Саусақтарды бұлшық ет талшықтарының бойымен қозғалтады. Дені сау балаларда олар сипалып, сезілмейді.

Бұғана асты лимфа бездері-бұғана астындағы аймақтарында орналасқан. Лимфаны кеуде терісінен, плеврадан жинайда. Бұғана астын жоғарғы қабырға жүрісімен пальпациялайды. Кеудеге екі жақтан алақанда қойып, саусақтарды жартылай бүгіп лимфа түйіндерін қабырғаға батырып пальпациялайды. Қалыпты жағдайда пальпацияланбайды.

Қолтық астындағы лимфа бездері қолтықтың астында орналасады. Лимфаны қол терісінен жинап, тек алақан мен 3,4,5-ші саусақтардан және алақаннан жинайды. Қолтық астындағы аймақты тексеру үшін науқастан қолын жоғары көтеруін сұрайды. Науқас қолын түсірген соң, тексеруші лимфа түйіндерін кедеге батырып сипауына болады.

Шынтақ (кубитальды) лимфа бездері лимфаны 3,4,5-ші саусақтардан және алақаннан жинайды. Бұл лимфа бездерін тексергенде науқастың қолын шынтақ бұрышынан бүгіп, екі басты бұлшық ет саласының (борозда) арасынан екінші және үшінші саусақтармен жылжытып сипайды. Қалыпты жағдайда бұл бездер палпацияланбайды.

Кеуденің лимфа бездері үлкен кеуде бұлшық етінің төменгі қырында орналасқан. Олар лимфаны кеуде терісінен, плеврадан, өкпе бөліктерінен және кеуде бездерінен жинайды. Оларды кеуденің беткі бетінен, үлкен кеуде бұлшық еттерінің төменгі қырының астынан іздеу керек. Тексерүшінің төрт саусағы жартылай бүгілуі қажет. Қалыпты жағдайда бұл лимфа түйіндері білінбейді.

Шаптың лимфа бездері шаптың сіңірінің бойында орналасады. Олар лимфаны аяқтан, іштің төменгі бөлігінен, жамбастан, шаптан (промежности), жыныс ағзаларынан, тік ішектен жинайды. Пальпация кезінде зерттеүшінің алақаны шат сіңіріне қойылып, төрт саусағын жартылай бүгіп сипайды да, жатқан безді шат сіңіріне батыра отырып, шап сіңірі бойымен саусақтарын сырғытып қозғалтады. Шап бездері дені сау балаларда көлемі бұршақтай болып пальпацияланады.

Беткейлік лимфа бездерінің пальпациясын симметриялы жүргізеді. Егер лимфа бездерін тапса, онда олардың санын (көп, аз, дара), көлемін (мм, немесе см),консистенциясын(жұмсақ, эластикалық, тығыз), қозғалғыштығын, жанындағы бездерге қатынасын (жекеленген немесе жанасқан), айналасындағы тоқымаларға, тері асты май қабатына қатынасын (қосылғанын, қосылмағанын), пальпация кезіндегі сезімталдығын (ауырсыну немесе ауырсынбау) анықтайды. Дені сау балаларда лимфа бездері 3 топтан артық байқалмайды (жақ асты, қолтық асты, шап), егер пальпация кезінде лимфа бездері үшеуден артық болмаса, онда оларды дара лимфа бездері деп атайды. Ал егер одан көп болса-көп деп аталады.

Тамақ пердесіндегі лимфа бездерін тексергенде жеңіл табылады. Олар Пирогов-Вальдейер лимфа сақинасын құрайды. Тамақ пердесінің лимфа бездері тіл түбінің айналасында орналасқан. Тексеру үшін баланың аузын қатты ашып қарау қажет. Бадамша безінің көлеміне, ұлғаю дәрежесіне, түсіне, жаралануының болуы немесе болмауы және тыртық өзгерістеріне, өңезденуіне көңіл аударады. Мұрын-жұтқыншақтың екі бадамша безі хоана артында орналасқан. Бұл бадамшалар ұлғайғанда мұрынмен дем алу қиындайды, бала түнде қорылдайды, мыңқылдап сөйлейді, даусы жәй шығады. "Аденоид" жүзі: шаршаңқы, ерні қалың, аузы ашық. Мұрын-жұтқыншақ бадамшаларын саусақтармен немесе мұрын-құлақ дәрігерінін (отоло-ринголог) құралдарымен зерттеуге болады.

Айырша без (тимус) 5 жасқа дейінгі балаларда айырша безді перкуссиялау оң нәтиже береді. Айырша без төс қырынан 0,5-1 см солға қарай 1-ші қабырғаның арасында орналасқан, төстің тұтқасында, солдан жоғары қарай дыбыстың тұйықталуы мүмкін. Айырша без патологиялық ұлғайғанда төстің өзінде тұйық дыбыс айқын естіледі. Қалыпты жағдайда кеңірдек пен бронхтардың лимфа бездері перкуссиямен анықталмайды. Көкірек қуысындағы лимфа бездерін тек ұлғайғанда ғана анықтауға болады. Өкпедегі лимфа бездерін келесі топтарға бөледі:

1.Кеңірдек және бронх бездері.

2.Кеңірдектік айырығында орналасқан (кенірдектің бронхтарға бөлінген жеріндегі) лимфа бездері.

3.Тыныс жолдарының өкпеге кіретін жерінде бекіген лимфа бездері.

4.Үлкен тамырлардың безі (жоғарғы, ортаңғы және төменгі).

Өкпенің лимфа бездері басқа топ лимфа бездерімен байланысты болады (көкірек қуысындағы, бұғана үстіндегі, миындағы, кеудедегі және т.б.).

Ерте жастағы балалар өкпесінің лимфа жүйесі өте жаксы дамыған, тек өмірінің 7-9 жылдарынан бастап кері даму болады. Өкпенің түрлі бөліктерінің лимфа тамырлары (паренхималардың, бронхтардың, плевралардың) өзара өкпе ішінде қатынасады, және барлық лимфа өкпе түбіріне барады.

Лимфа бездерінің патологаялық ұлғаюы және олардың шамадан тыс босап немесе қатаюын кейбір диагностикалық белгілеріне қарап анықтайды.

1.Кораньи симптомы. 7-8 кеуде омыртқасының қалқандыөсіндісінің үстімен төменнен жоғары қарай перкуссиялайды. Қалыптыжағдайда жас балалардың екінші омыртқасының тұсында тұйықтауперкуссиялық дыбыс болады.Ол дыбыс ересек балалардың төртінші омыртқасының тұсында байқалады. Бұл дыбыс аталған тұстантөмендеу кездессе Кораньи симптомының болғаны. Кораньисимптомы кеңірдектің лимфатикалық бездері шамадан тыс ұлғайғандабілінеді.

2.Аркавин симптомы Алдыңғы қолтық асты сызығы бойымен төменнен жоғары, қолтыққа қарай қағып тексеру (перкуссия) қажет. Қалыпты жағдайда дыбыстың тұйықталуы байқалмайды, яғни Аркавин симптомы жоқ. Өкпе түбіріндегі лимфа бездері ұлғайғанда перкуторлы дыбыс тұйықталады, яғни Аркавин симптомы бар деп есетелінеді. Егер плессиметр-саусақты кеуде бұлшық етінің қырына қойып қақса перкуторлы дыбыс тұйық болып шығады, бұл кезде Аркавин симптомы бар деп жалған түсінік болып қалуы мүмкін.

Қарын-ішектің лимфа бездері (іштің сол жақтағы жоғарғы квадранты және оң жақтағы төменгі квадранты) арқылы Штейнберг аймақтарын анықтайды. Пальпация кезінде оң қолды іш қуысының сол жағынан жоғары және оң жағынан -төменгі квадранттары аймағында тік бұлшық еттің сыртқы қары бойына енгізеді. Саусақтарды омыртқа бағанасына кейін, жоғарыдан төмен жүргізеді. Пальпация кезінде қарын-ішек лимфа бездерінің санын, көлемін. ауырсынуын және жылжымалылығын бағалайды. Лимфа жүйесін зерттейтін қосымша әдістерге радиизотопты және рентгенологиялық лимфография әдістері жатады. Радиоизотопты әдіс кезінде радиоактивті изотопты лимфа капиллярына сіңірілетін қасиеті бар коллойдты ерітінді ретінде колданылады. Көбіне радиоактивті алтын(198) және иодпен белгіленген плазма белоктары (131)қолданылады.

Лимфография дегеніміз-лимфа тамырларына рентген сәулесін өткізбейтін заттарды енгізгеннен кейін лимфа жүйесін рентген арқылы зерттеу. Рентген өткізбейтін заттар: йодолипол, этиодол, диодан, урографин (суда ериді). Лимфография арқылы ісіктің тарау дәрежесін анықтайды, операция кезінде лимфа бездерінің алу техникасын жеңілдетеді, сонымен қатар сәулемен емдеу, әсер ету қабілетін қадағалап отыруға болады.

Лимфа бездері ауруларының семиотикасы. Лимфа бездерінің аурулары жедел және созылмалы болуы мүмкін.

Лимфа бездерінің жедел бұзылуындағы қабыну барысында бір немесе топ бездердің жекеленуі тән. Бұл кезде лимфа бездері көлемінің ұлғаюымен, жұмеаруымен, эластикалығымен және ауырсынуымен байқалады. Тұмау, баспа сияқты жедел жұқпалы аурулар тұсында лимфа бездері қабыну ошағына жақын орналасады. Қызамық кезінде шүйде лимфа бездері жиі ұлғаяды. Қол мен аяқтың әртүрлі іріңдеуі кезінде өзіне сәйкес қолтық асты мен шап лимфа бездері ұлғаяды.

Лимфа бездерінің көшпілік созылмалы ұлғаюын туберкулез кезінде көреміз. Ол ауруда бұғана үсті, мойын және шүйде лимфа бездері өзгереді. Лимфа бездерінің шектелген созылмалы ұлғаюы мына кезде байқалады:

1.80-90 пайыз жаңа туылған, 1 жасқа дейінгі балаларда туа біткен сифилисте және сүт лимфа бездерінің физиологиялық ұлғаюында;

2. Лимфогранулематоз кезінде мойын лимфа бездері үлкен көлемге дейін ұлгаяды. Шеттік лимфа бездерінің барлық топтары, сонымен қатар көкірек қуысындағы (средостения) бездер бұл процесске жақын болады. Лимфа бедері негізінен эластикалық, қозғалмалы, өзара және терімен бірікпеген, жұмеармаған. Көбіне талақта өседі.

3. Лимфосаркомада мойын, көкірек қуысы, іш пердесінің артындағы лимфа бездері үлкейеді. Олар қалта ішінде тығыз бірігіп, өте тез өсіп, қоршаған тоқымаларға тарайды.

4. Созылмалы лейкоз кезінде мойынның, кеуденің, колтықтың, шаптың лимфа бездері ұлғаяды. Олар қатты жылжымалы, ұстағанда ауырмайды. Диагнозды қанды тексергеннен кейін қойды.

Тамак пердесі мен бадамша безінің, қабынған кезіндегі жағдайын баспа деп атайды. Ол кезде тыныс алу, жұту біршама қиыңдап мойын лимфа бездері ісінеді. Жұтқыншақ арты кеңістігіндегі лимфа безінің қабынуы жұтқыншақ артының ірің-деуіне әкеледі. Бұл уақытша мұрынмен тыныс алу қиындайды, дауыс мұрыннан шыққандай естіледі, инспираторлық демікпе, мұрыннан ірің ағады және жұтқыншақ артқы қабырғасы том-паяды. Қарын ішек лимфа бездерінің ұлғаюы туберкулезде және қатерлі ісіктерде байқалады.