13 Тарау.

БАЛАЛАРДАҒЫ АСҚОРЫТУ МҮШЕЛЕРІ ЖҮЙЕСІНІҢ АНАТОМИЯЛЫҚ-ФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Ас қорыту мүшелері ұрықтың ерте даму кезеңінен құрала бастайды. Құрсақ ішілік бірінші жетінші күннен бастап алғашқы ішек жаралады, ал төртінші аптада бауыр мен өңеш, үшінші аптада қарын пайда болады.

Ауыз қуысы - баланың ауыз қуысы кішкентай болады.Ернінің кілегей қабықтарының сыртқы жағында сарғыш төмпешіктері бар баланың ұрт етінің ішінде тығыз "жастықшалар" немесе Биш элементтері орналасқан. Олардың құрамын қатты пальмитин және стеарин қышқылдары құрайды. Олейн қышқылы "жастықшаларда" болмайды. "Жастықталар" мен төмпешіктер баланың емуіне көмектеседі. Бір жасқа дейінгі баланың өңеш сағаты жұмсақ таңдайдың төменгі артқы жиегінен жоғары орналасыпауыз қуысымен жалғасып тұрады. Сондықтан жас сәби бір мезгілде тыныс алып және ана сүтін сорып жұта алады.Ауыздың ішкі кілегей қабығы нәзік ашық қызыл түсті болады және бұл қабатта қан тамырлары көп. Сәби туғаннан кейінгі бір екі аптаның ортасында таңдайының орта сызығының бойында ақшыл-сары нүктелер болады. Баланың ауыз қуысында тазалық сақталмаған жағдайларда бұл нүктелерге микробтар түсу себебінен олардың қабынулары да мүмкін. Көбіне олар өзінен-өзі кетіп қалады және орнында ешқандай дақ қалмайды. Сәбидің тілі қысқа, қалың және лимфатикалық түйіршіктерге бай болады. Тілдің барлық бүршіктері жетілген.

Өңеш. Баланың өңеші туылған кезеңінде қалыптасқан. Оның ұзындығы 10 см, ал көлденеңі 7-8мм-ге тең. Бір жасқа келгенде өңештің ұзындығы 12 см-ге, ал көлденеңі 1 см-ге өседі. 5-6 жасқа толған баланың өңешінің ұзындығы 16 см болса, көлденеңі 1,2-1,5 см болады. Жаңа туылған нәрестенің өңешінің сағасы ІІ-ІV-ші мойын омыртқаларының, ал 2 жасқа толған баланікі VІ-ҮІІІ-ші омыртқаларының аралығында орналасқан. Кішкене сәбилердің өңеші қысқа, өте жұқа болады. Солай бола тұра өңештің кілегей қабатының асты жақсы дамыған, қан тамырлары мен лимфа элементтеріне бай.Баланың өңешінің ерекшіліктерінің бірі-оның анатомиялық тарылуларының (бауыр еті арқылы өткен тұсы, кеңірдектің бөлінген тұсы) өте айқын байқалынуы.

Қарын.(Асқазан).Баланың қарыны сол жақ қабырға астында орналасады. Жүрекке қараған бөлігі Х-шы кеуде омыртқасына жабысқан, ал түбі ХІІ-ші омыртқа тұсында кіндік пен төстің ұшы арасында жатады, жасы өскен сайын көрсетілгенорындар өзгеріп отырады. Жаңа туған сәбидің қарнының анатомиялық сиымдылығы 30-35 мл-ге, ал физиологиялық сиымдылығы 7 мл-ге тең. Және әрбір ай сайын 25 мл-ге ұлғайып отырады. Оны келесі тұжырыммен есептеуге болады.

V= 30 мл +30мл х n;

бұнда: V – қарынның көлемі, n - баланың жасы айменен алынған.

Өңештің, қарынның кілегей және ет қабаттары, асқазанның сфинктері нашар дамыған. Сол себептерден жас балада физиологиялық аэрофагия жиі болады және құсуға, лоқсуға бала бейім тұрады. Асқазанның қимылына перистальтикасы және оның рефлекторлы ашылып-жабылуы кіреді. Қарынның перистальтикалық қимылы деп, оның белгілі бір ырғақпен қарынның жүрек бөлігінен бастап түбіне дейін жиырылуын атайды. Қарынның рефлекторлы жабылуына ұлтабардың толуы және оның ішіндегі тамақтың қышқыл реакциясы себеп болады, ал сілтілі реакцияда ол ашылады. Анасының сүтімен қоректенетін дені сау жас баланың асқазаны 2-3 сағаттың арасында ішкен тамақтан босайды, егер сиыр сүтін берсе тек 3 немесе 4 сағаттан соң ғана босайды. Белоктар мен майлар тамақтын асқазанда ұзақ сақталуына себепкер болады. Денсаулығы нашар балалардың асқазанында тамақ көпке сақталып қалады.

Сәбидің қарын сөлін шығару ерекшіліктері: Жаңа туған сәбидің асқазан сөлін шығару қызметі ересек адамдардай тамақтың құрамына және асқазан мүшелерінен түсетін рефлекстерге байланысты. Бала туған бетте оның асқазанында ферменттер, белоктар, тұз қышқылдары болады. Ферменттің ішінде пепсин, катепсин, химозин және липазаның едәуір белсенділігі анықталады. Асқазан сөлінің қышқылдығы тек тұз қышқылының денгейімен ғана емес сол сияқты оның уақыт бірлігінің нақты мөлшерімен, яғни тұз қышқылының дебитімен анықталады(ммолъ/сағ).

Ішектер.Ересек балалармен салыстырғанда жаңа туған жас сәбидің ішектерінің ұзындығы дене ұзындығынан артық келеді. Ұлтабардың ішкі қабығының қыртысы көлденең орналасады және буылтық қыртысы аз болады. Ұлтабар баланың бел омыртқасының тұсында орналасады. Жас баланың соқыр ішегі қысқа болады. Баланың ішегі ересектерге қарағанда ұзын, бұл - да баланың ішегінің анатомиялық ерекшелігіне жатады. Ендігі бір ерекшілік баланың тік_ішегінің ампуласы жетілмеген, шел майы жоқ. Соған байланысты ол көрші жатқан ағзаларға дұрыс бекімейді. Шырыш асты қабығының жақсы жетілмеуі және нашар бекітілгендігінен балалар іш ауруларымен әсіресе дизентериямен ауырғаннан кейін тік ішектің шырышты қабығы айналып, әрбір үлкен дәретке отырғанда түсіп жүретін болады.

10-шы кесте

Асқазан сөлінің кейбір ферменттерінің белсенділігі мен қышқылдығы.

Баланың жасы	Асқазан сөлі мл/сағ	Тұз қышқылының дебиті ммоль/сағ.	Пепсиннің дебиті ммоль/сағ.
Жаңа туған сәби	3-4	0,01	0,04
6 ай	6-12	0,01	0,2
12 ай	15-20	0,02	0,25
1-3 жас	25-40	0,05	0,3
4-6 жас	40-50	0,5	0,3
7-11 жас	50-80	0,15	0,5
12-14 жас	90-110	0,15	0,5

Ендігі ішектің анатомиялық ерекшелігі - оның шажырқайының ұзындығы және толық жетілмегендігі.Осысебептен баланың ішегі жиі түйіліп қалады немесе бауының жарығынан шығып тұрады.

Ұрық даму кезенінің 3 айлығында ащы ішектің жоғарғы шажырқай артериясынан солға қарай, ал тоқ ішектің шажырқай артериясынан солдан оңға қарай орын ауыстыруын ішектің бұрылуы немесе ротация деп атайды. Клиницистер үшін оның маңызы зор. Бұрылудың бұзылуынан ішектің туа біткен ақаулары пайда болады:

А. Бұрылудың І-ші кезеңіндегі бұзылыстары:

1.Кіндік бауының жарығы.

Б. Бұрылудың ІІ-ші кезеңіндегі бұзылыстары:

1. Ішектің бұрылмай қалуы.

2. Орталық ащы ішектің туа біткен түйілуі.

3. Ұлтабардың сыртынан қысылуы

а) бұрылмаған соқыр ішекпен

б) соқыр ішекпен шығатын тартпалармен

4.Ледда синдромы

5.Ұлтабардың шектен тыс жоғары орналасуы:

а) жалған

б) нақты

в) функциональды ішек тарылуы

6. Ішкі жарық.

7. Ішектің кері айналуы немесе бұрылуы.

В. Бұрылудың ІІІ-ші кезеңіндегі бұзылыстары.

1.Бүйеннің жоғары орналасуы.

2.Бүйеннің бос бекітілуі немесе қозғалғыштығы.Құрт тәрізді өсіндінің (аппендикс) бүйеннің артжағында орналасады (ретроцикльді).

Ішектің физиологиялық ерекшеліктерінің бірі— тамақ балалардың ішегінен ересектерге қарағанда тез жүреді: жаңа туған жас сәбидің ішегінен тамақ 4-18 сағат аралығында өтсе, ересек балалардың ішегінен бір тәулік шамасында өтеді.

Баланың ас қорыту жолдарында микрофлора бірқалыпты жайылмайды. Қарында біраз сапрофиттер де энтерококк, стафилококк т.б. кездеседі. Ұлтабарда микробтар бұдан да аз, ал олардың ең тұрақтайтын жері тоқ және көтен ішектер.

Ұйқы безі. Баланың ұйқы безі бірінші бел омыртқа тұсында орналасады. Жас нәрестенің дүниеге келгендегі ұйқы безінің салмағы 2-4 гр, бала 6 айға толғанда ол екі есе, бір жасында төрт есе, ал 10 жасында 10 есе өседі. Жас нәрестенің ұйқы безінің беті тегіс келеді. 10 жастан асқаннан кейін ғана ол бұдырланып айқындалады. Бөліктері мен бөлікшелері ұсақ және көп болады, Лангерганс аралшықтарының да торшалары мол. Лангерганс торшалары ұйқы безінің 3,5 пайызын құрайды. Ұйқы безінің-сыртқы сәл шығару қызметімен, ішке сөл шығару қасиеті де жетілген, 16 апталық ұрықтың ұйқы безінен трипсиноген табылады, ал 24 апталығындаа трипсиногенмен амилаза, ал 32 апталық ұрықта липаза да болады.

Бауыр. Нәресте жаңадан туғандағы оның ең үлкен мүшесі -бауыр. Ол іш құрылысының 1/3 бөлігін алып жатады, салмағы 130-140гр. Бұл салмақ бір жасқа толғанда 2 есе, 2-3 жасқа толғанда 3 есе, ал оның 7-8 жасында 5 есе өседі. Баланың бауырының қапшылығы өте жұқа болады. Бауырда нәзік эластикалық және коллагендікталшықтар бар. Балалар бауырының торшалары аз, екі дөнді торшалар жиірек кездеседі. Баланың бауыры темірге бай. Өттің шығарылуы ұрықтың 3 айлығынан белгілі болады. Өт шақалақтың алғашқы нәжісі -доңғақтың құрамына кіреді. Өт шығарылу жас нәрестелерде үлкендерден кем. Бала өтінің құрамы таурохол қышқылынан, ал ересек адамдардың өті гликохол қышқылынан тұрады. Өт пен өт жолдарын бауыр жауып тұрғандықтан сырттан сипалап табу қиын болғанымен, ол ісініп бастапқы көлемдерін өзгерткенде оң қабырға мен іштің тік бұлшық етінің қиылысқан жерінен табуға болады. Өттің төменгі шеті іштің пердесімен және ащы ішекпен шектеледі.

Ас қорыту жүйелерінің гормондары. Асқазан, ішек, бауыр, өт жолдарында көптеген гормондар пайда болады. Олардың көбісі ас қорыту ағзаларының өсуіне және баланың бүкіл мүшелерінің дамуына көп әсерін тигізеді. Олар- гастрин, секретин,холецистокинин, мотилин, энтероглюкин, панкреатиттік полипептид, энцефалин, сомастатин. Мысалы: энтероглюкин мен гастрин бүкіл кілегей қабаттың өсіп жетілуіне мүмкіндік туғызады, холецистокинин панкреатиттің полипептид ұйқы безінің сыртқа сөл шығару қасиетін жетілдіреді.Гормондар бала ана сутімен қоректенген уақыттан бастап тез пайда бола береді. Дұрыс тамақтандырылмаған балада гормондардың деңгейі өте төмен болады. Шала туған нәрестелерде де бұл гормондар аз.

Баланың ас қорыту ерекшіліктері. Туған кезде баланың сілекей бездерінің морфологиялық құрылысы болғанымен олардың сол шығаратын қабілеті әлі жетілмеген. Мысалы, сілекейдің альфа-амилазасы төмен, оның мөлшері тек бала 7 жасқа келгенде ғана жетіледі. Бала асқазанының да сөл өндіретін қызметі төмен. Протеолиз ферменттерінің ішінде жетілгені тек гастриксин. Баланың ферменттерінің ішінде әлсізі тек липаза. Ол майларды өт қышқылы жоқ болғанының өзінде гидролиздейді. Ұйқы безі папкреатинінің белсенділігі балаңын бір жасының аяғына дейін ғана 25-50 есе өседі. Трипсин, химотринсин, липаза, фосфо-липазаның деңгейі және олардың белсенділігі басқа ферменттерден басым келеді. Көмірсуы қорытылуының бір жастан асқан балада үлкен баладан айырмашылығы жоқ. Белоктың қорытылуының ерекшілігі әсіресе жаңа туған нәрестеде - ас қорытудың негізгі бөлігі торшалар ішінде жүреді. Оны торша ішінде ас қорытылу немесе пиноцитоз деп атайды. Сондықтан тамақтың құрамындағы белоктар қанға өтіп кетіп жатады. Ең оңай өтетін белок лактоглобиндер. Казсиногендер де химозинмен, мәйек ферментімен алдымен ұйып, сонан соң ыдырап барып қанға сіңіп жатады. Ішектердегі протеазалардың әсерінен гидролизделінген полипептидтерде аминоқышқылына дейін гидролизделініп барып сіңіп кетеді. Бір жасқа дейінгі балаларда 98 пайызға жуық аминоқышқылдар сіңіріледі. Қарынның липазасы ана сүтіндегі көміртегінің қысқа жіктілі май қышқылын ыдыратады /липолиз/. Одан әрі майдың гидролизі ішек липазасымен жүреді. Көмірсуының гидролизі негізінен аш ішекте жүреді. Ол ішек энтероциттерінің алғашқы жиегіне жуық аймағындағы ұсақ бүрлердің бетінде жүреді. Сондықтан да бұл құбылысты мембраналық немесе жанасып ас қорытылу деп те атайды.

Нәжіс. Баланың алғашқы нәжісін доңғақ дейді. Ол жасыл қара түсті қою жабысқақ болады, оның құрамы ішек бүрінің ұсақ торшаларынан, өттің кейбір құрамынан, ұрық маңайындағы судан тұрады. Шақалақтың алғашқы 2-3 күндігінде доңғаққа нәжіс араласады, оны ауыспалы нәжіс деп атайды. Баланың 4-5 күндігінде нәжістің түрі қалыпты түрде енеді. Бір жасқа дейінгі бала нәжісінің түрі оның қоректенетін тамағына байланыстыболады. Табиғи жолмен қоректенетін баланың нәжісі сары түсті, жұмсақ бірыңғай болып келеді, иісі қышқылдау. Нәжістің копрограммасында детрит, эпителий торшалары, нейтральды май және май қышқылдарының түйіршіктері кездеседі. Кейбір кезде физиологиялық жағдайларда да нәжістің жасыл түстіболуы мүмкін. Ол жағдай ішектердің тез қимылына сәйкес билирубинмен биливердиннің алмасуы нашарлағанда байқалады. Ана сүтімен қоректенетін сау баланың нәжісі тәулігінде 2-4 рет, ал 6-айдан асқан соң 1-2 рет болады. Ал, жасанды сүт тағамдарымен тамақтанатып 1-жасқа дейінгі баланың нәжісінің түрі қара-қоныр, қаттылау, жағымсыз иісті, реакциясы сілтілі болады. Копрограммасында донекер торша талшықтары, эпителий, крахмал дәндері, нейтральды май және май қышқылдарының ұшқындары көбірек кездеседі. Аралас тамақтанатын баланың нәжісі қоңыр, қою, иісі мен реакциясы бала қабылдайтын сиыр сүті мен ана сүтінің мөлшеріне байланысты.

Асқорыту мүшелерін зерттеу әдістері. Бала ата-анасының шағымы ең бірінші баланың тағамға деген тәбетіне байланысты болады. Егер ұзақуақыт баланың асқа тәбеті шаппаса ондай жағдайды анорексия деп атайды. Ол жағдай көбіне баланы дұрыстап тамақтандырып, дұрыс тәрбие бере алмағанда байқалады. Жаңа туған шақалақтың асқа зауқының болмауы көбіне туа біткен жүйке жүйесінің ақауларында немесе бала туар алдында алған зақымданудан болады, сондай-ақ сепсисте нәрестенің тамаққа тәбегі азаяды. Ересек балалардың асқа тәбетінің төмендеуі асқазан ауруларында, қабынуында, қарын мен ұлтабарға жара түскенде, бауырдың созылмалы ауруларында және ұйқы безінің жедел қабынуында кездеседі.

Үнемі қарын ашу немесе тәбеттің жоғарылауы ұйқы безінің қабынуында (жазылу кезінде), қант диабетіңде байқалады. Кейде бала белгілі бір астан жиренуі мүмкін. Мысалы, дисахариттік жарамсыздықта сүт тағамдарын, жемістерді пайдаланғанда білінеді.

Ас қорыту ауруларының белгілі бір шағымы - ол бала ішінің ауруы. Баланың ішінің ауруы әр түрлі, кеселдерде әр түрлі болуы мүмкін. Қысқа мерзімде қатты ауырып /10-15 миң/, сонан соң тарап кетуі мүмкін. Керісінше ұзақ уақыт /1-3 сағат, не одан да ұзақ/ орташа әлсіз ауыруы мүмкін. Іш ауруының қай жерде болатынын анықтау қажет: кеуде маңайында ма жоқ, әлде оң не сол қабырғалықта, не кіндік маңы ма? Шағым сұрау үстінде іш ауруының қаңдай жағдаймен байланысы бар екенін анықтаған жөн. Әсіресе тамақ ішкенде ме немесе тамақ ішіпболған соң бірер сағаттан соң бола ма, немесе аш қарынға бола ма? Ас қорытылу бұзылғанда мынандай да белгілер пайда болуы мүмкін: лоқсу, құсу, іштің жиі өтуі немесе керісінше іштің жүрмеуі, баланың ішінің кеуіп құрылдауы, кекіру, асқазанның қыжылдауы. Бұл белгілерді тиянақты анықтау керек.

Қарап тексеру. Бұл әдісті ауыз қуысын қараудан бастайды. Ауыз қуысында ұртының, қызыл иегінің, тілінің беткі қабатының түсіне, тазалығына көңіл аударады. Тіл бүршігінің айқындығын аңғарады. Тістің санын тексереді. Сонан соң барып баланың тамағын қарайды. Бұл кезде жұмсақ таңдайдың кілегей қабығына, бадамша бездің бетіне, оның көлеміне көңіл аударылады.

Ауыз қуысын қарап болған соң, ішті қарап және сипап /пальпация/ тексеру бір уақытта жүргізілед.Ішті пальпациялау екі сатыдан: беткейлі және терендетіп пальпациялаудан тұрады. Шалқасынан жатқан баланың ішінің сырт пішіні оның дене бітіміне сәйкес келеді. Астениктердің іші қушық тартыңқы келсе, гиперстениктердің іші жалпақ көтеріңкі болады. Іш қуысына қарай тартылу перитонитте, дизентерияда және туберкулезден болған менингитте көрінеді. Іштің үлкейіп ісінуін іштегі ісіктің ұлғаюында,созылмалы туберкулездік перитонитте, паренхимо-тоздық мүшелер үлкейгенде және бала семіргенде байқалады. Баланы тексеру үстінде іш терісіндегі вена қан тамырларының қаншалықты дамығанына да көңіл аударылу керек. Жаңа туған балаларда кездесетін кіндік сепсисінде, кіндік аймағындағы тамыр торлары жақсы білініп тұрады. Бір жастан асқан балаларда мұндай жағдай портальдық гипертензияда байқалады. Баланың ішін саусақтың басымен тым нәзік сипалау керек. Сипалау тәсілін сол жақтағы жамбас тұсынан бастап оң мықынға (яғни сағат тіліне қарсы) қарай жылжытып аударады. Сипалау, яғни пальпация арқылы іштің сыртқы бетінің гиперестезиялық аймақтарын (Захарьина-Геда аймақтары) анықтайды, іштің бұлшық еттерінің шамадан тыс тығызданып тартылуын (defans musculaire) тексереді, Щеткин-Блюмберг белгісін іздейді. Пальпация арқылы кіндік сақинасы айналасын көру керек және бауыр, талақтың шектен тыс үлкейтенін анықтау қажет.

Іштің жоғарғы бетін пальпациядан өткізген соң терең пальпация жасауға көшеді. Ең бірінші ішекті, сонан соң тоқ ішек пен асқазанды пальпациялайды. Ішектерді тексергенде олардың жуандығын, жылжымалығын, тығыздығын байқау керек. Әсіресе сигма тәрізді ішек жақсы білінеді. Оның тығыздығы, басқан уақытта ауырсынуы көбіне дизентерия ауруында білінеді. Жалпы ащы ішекті пальпациялау оңайға түспейді. Кейбір жағдайларда бүйеңді де анықтауға болады. Мысалы, бүйеннің серозды және кілегей қабаты тұмауда, дизентерияда, туберкулезде қабынса, пальпация кезінде бала ауырсынады. Бүйеннің кілегей қабатында жара пайда болғанда, немесе ішектің қозғалысы нашарлағаңда, нәжіс тастары пайда болғанда бүйен ішек қолға қатты және тығызболып білінеді. Колитте тоқ ішек тығыздалып пальпация үстінде ауырады. Терең пальпация кезінде қарынның үлкен және кіші иінін тексереді. Қарынның атониясында қарын созылады, сондықтан қарынның үлкен иіні өз орнынан төмен түседі. Асқазанды да перкуссиялау қажет. Онда доғал дыбыстар арқылы жиналған сұйықтықтың көлемін тексеруге болады. Дыбыстың тембрі жоғарыласа, яғни тимпанитті дыбыс естілсе ауа жиналғаны білінеді.

Аускультация арқылы ішектің түйілгенін анықтауға болады. Бұл әдіс арқылы қарынның көлемімен оның орналасқан жерін де анықтайды.Қарынды аускультациялау үшін фонендосконты төс шеміршегімен кіндік аралығында, яғни эпигастральдық аймаққа қояды.

Ұйқы безі омыртқа бағанасының бойындағы 1 см-дей аралықта қиғаш жатады. Ұйқы безі қабынған кезде безден шыққан ауырсыну арқаға, белге тарайды. Ұйқы безі ауырғанында іштің үстінде білінетін бірнеше аймақтар, нүктелер бар. Шоффар аймағы кіндік үстінен біріне-бірі перпендикуляр болып өтетін екі сызықтан пайда болған оң жақтағы квадрат бұрышын қақ бөлетін биссектрисаның бойында, ұйқы безінің денесі орналасқан. Осы квадранттың биссектрисасында ұйқыбезінің бас жағынан шыққан ауырсыну немесе Дежарден нүктесі орналасады. Сол квадрантта қабырға биссектрисаның 1/3 бөлігінде ұйқы безенің Мейо-Робсон нүктесі бар.

Бауыр. 5-6 жасқа дейінгі балалардың бауыры оң жақтағы қабырға доғасы астынан, орта бұғана сызығы бойынша 1-2 см асып тұрады. Бауырдың пальпациясын оң қолдың 4 саусағымен оң қабырғаның астына салып, төмен жылжи отырып орындайды (15-ші сурет). Тәсіл үстінде бауыр қырының жұмсақтығын, мөлшерін, тығыздығын, сезімталдығын және тегістігін тексереді. Қалыпты жағдайда бауырдың қыры үшкір, жұмсақ, беті тегіс келеді. Перкуссия тәсілін қолдана отырып, бауырдың жалпы мөлшерін тексереді. Курловтың әдісімен перкуссия арқылы бауырдың енін 3 жерден анықтайды (5-7 жастан бастап). Ол үшін жоғарыдан төмен қарай доғал дыбыс шыққанша орта бұғана сызығы бойымен, іштің орта сызығымен және оң жақтағы қолтықтың алдыңғы сызығымен қабырғаның төменгі шетінің бойына дейін, сосын осы сызықтармен төменнен жоғары қарай ақырын перкуссия жүргізеді, белгілейді. Кейін өзгерісін тексереді. Гепатит, цирроз, бауыр эхинококк, гепатоз және жүрек қызметі әлсіздегенде бауырдың көлемі ұлғаяды. Бауырдың жедел дистрофиясында (көбіне вирустық гепатитте) бауырдың мөлшерлері тез арада тартылып кетеді. Бауырда цирроз болғанда оның шеті тығыз, үсті бұжыр болады. Холангитте, гепатитте бауырдыңүсті тегіс,консистенциясы жұмсақ, төменгішеті жұмырлау келеді. Балалардың өт қабы қалыпты жағдайда пальпацияланбайды. Ол бауырдың төменгі кенересінің және іштің тіке бұлшық етінің сыртында орналасады. Өт қабынуына тән бірнеше белгілер пальпацияның көмегімен анықталады.

15-ші сүрет.Бауырды пальпациялау әдісі.

Мерфи белгісі. Өт жолдары қабынған болса, қолыңыз қабырға доғасымен іштің тік бұлшық етінің, сырт бетінің қиылысқан жерінен өткен тұста бала қатты ауырсынады.

Ортнер белгісі. Дем алу кезінде он жақ қабырғаның доғасын қолдың қырымен қағып қалғанда, балада ауырсыну байқалады.

Кера белгісі. Өт қабы мен өт жолдарын дем алу уақытында пальпациялағанда, бала ауырсынады.

Френиқус белгісі немесе Мюсси белгісі. Оң жақтағы төс-бұғана емізікше еттің бұғанаға жалғасқан етегінің арасын басқанда, өт қабының және жолдарының аймағында ауырсыну пайда болады.

Боас белгісі. Оң жақтағы сегізінші омыртқаны арқадан басқанда, ет жолдарында рефлекторлы ауырсыну пайда болады.

Ас қорыту мүшелерін тексергенде жиі қолданылатын тәсілдердің маңыздыларының бірі рентген сәулесін қолдану. Рентгенмен тексеруді ас қорыту мүшелерінің туа біткен ақауларын анықтағанда, іштің қатты түйіліп ауырғанында, ішектің түйілгенінде, асқазаннан, ұлтабардың, ішеқтердің зақымдалу себебінен қан кеткенде пайдаланады. Рентген сәулесімен алдымен өңешті тексереді. Барийдің қоспасы өңештен өткен кезде, оның туа біткен ақауы, ісіктермен қысылған тарылулар бар ма, жоқ па соны тексереді. Эзофагиттер, дивертикульдердің кілегей қабаттарында жара пайда болғанда рельефтер өзгереді. Рентген тәсілімен өзгерген рельефтерді, олардың көлемін және қозғалыс қимылын (перистальтикасын) аңғарады. Рентген сәулесінің көмегімен асқазанды көреді. Қарынның пішініне көңіл бөледі. Асқазанның кілегей қабатын тексергенде ісіктер немесе полиптер, болмаса шұңқырлар жоқ па,соған көңіл аударған дұрыс. Өңеш сияқты, қарынның да перистальтикасын жақсы бақылау керек.

Ұлтабардың жағдайын білу үшін релаксациялы дуоденография қолданылады. Ол ең бірінші ұлтабардағы жараны анықтайды. Мықын, ішек пен бүйенді тексеру үшін бұл тәсіл тиімді. Тоқ ішекте иррография жасау үшін контрастық заттар көтен ішек арқылы жіберіледі. Бұл әдіспен ішектің түйілгенін, ішектердің туабіткен ақауларын не болмаса олардың қабынуын анықтауға болады.

Өт қабын және өт жолдарын тексеру мақсатымен холецистография пайдаланылады. Холецистографияны ауыз арқылы жасау үшін холевид немесе билитраст қажет, ал билиграфинді тамырдан салады.

Холецистография өтжолдарының ісінуін, көлемінің ұлғайғанын,туа біткен ақауларын және қимылынөте дұрыс анықтайды.

Ас қорыту мүшелерін тексеру үшін радиоизотопты әдістер, ультрадыбысты пайдаланумен жасалатын әдістер кеңінен қолданылады. Өте анық бағдарлап дұрыс шешетін әдістердің маңыздысы эндоскопиялық тексерулер.Ас қорыту мүшелерінің жоғарғы жағын гатродуодено-фибороскопия әдістерімен тексерсе, ал төменгі жағын ректоромано - және колонофиброскопиямен тексереді. Биопсия жасап ішек, қарынның бүрін морфологиялық әдістермен де тексереді. Инструментальды әдістердің ішіне асқазанды электрогастрографпен тексеруде кіреді. Ол арқылы, қарынжиырылып қимылдағаннан пайда болатын биотокты жазып алады.Асқазан гиперкинетикалық, гипокинетикалық және қалыпты жағдайларда болуы мүмкін.

Асқазанның, ұлтабардың сөлінің бөлінуін және оның қасиеттерін анықтау үшін зонд әдістері қолданылады. Бұл тәсілдер арқылы қарындағы және ұлтабардағы сөлдің мөлшерін, ондағы қышқылдар мен ферменттердің денгейін анықтайды. Зондсыз әдістерге – ацидотест, гастротест және фотокальциметрлік тәсілдер жатады. Балалар асқазанының, ұйқы безінің және бауыр ауруларын тексеру үшін көптеген биохимиялық әдістер қолданылады.Олар организмдегі белок, май, көмірсу алмасуларын және қанның ұю қасиеттерін тексеруге арналған тәсілдер.

Ас қорыту мүшелерінің ауруын тексеруде бұрыннан кең таралған және өте маңызды әдіс – баланың нәжісін микроскоппен қарап тексеру (копрограмма). Бұл әдіс арқылы көптеген ауру белгілері анықталады. Мысалы, асқазан мен ұйқы безінің сөл бөлу қызметі азайса, нәжісте қорытылмаған ет талшықтары және дәнекер тоқымалар болады, оны асқазандық синдром деп атайды. Ал панкреативте немесе дуоденитте нәжіс сұйық, бейтарап майлар және ет талшықтары көбейеді. Өттің бөлінуі азайса(холепатия немесе туабіткен ақаулар)-нәжіс сұрғылт түсті, майлы қышқылдар көп болады. Энтеритте нәжісте лейкоциттер, эпителиальды торшалар анықталады. Колитте- нәжіс ащы иісті, көпіршікті болады, крахмал, иодофильді флораны, лейкоциттерді, эпителиальды торшалар және қаңның түйіршіктері көрінеді.

Ас қорыту мүшелерінің жиі кездесетін ауруларының симптомдары.

Іш қуысы қабынуының негізгі белгілері: іштің ауруы, құсу, іштің қимыл әрекетінің бәсеңдеуінен баланың үлкен дәретінің болмауы немесе керісінше іштің өтуі, бұл белгілерден өзге уыттың денеге жайылғаны байқалады (интоксикция). Перитонит пен аппендицитте Щеткин-Блюмберг белгісі анықталады.

Ішек-қарынның жедел қабынуының негізгі клиникалық белгілері: іштің өту уыттың барлық ағзаларға кеңінен таралуы (токсикоз), су алмасуының бұзулуынан хоршадағы судың азаюы (эксикоз).Бұл ауру көбіне инфекцияға байланысты (коли-инфекция, іш сүзегі т.б.) Диареяда, лямблиозда колиттік синдромға мынандай белгілер тән: нәжістің мөлшері аз, жалқы немесе жалқыға ірің араласады, кей кездерде эритроциттер де болады, әрбір дәретке отырарда бала қиналып күшенеді, кейбір балалардың көтен ішектері үлкен дәретке отырғанда түсіп кетеді. Бала іш ауруларымен көп уақыт немесе ауыр түрімен ауырған болса немесе ішекке операция жасалған болса, онда олардан кейін мальабхорбция синдромы пайда болады. Оның белгісіүлкен дәретке жиі отырады, отырған сайын баланың нәжісінің түсі сұрғылт түсті көпіршікті болады. Көп мөлшерлі нәжіс шығады, науқас өте жүдейді, гиповитаминоздың белгілері пайда болады.

Баланың бауыры ауырғанда сарғаяды және эритроциттер шамадан тыс жарылу себебінен гемолитикалық сарғаю болады.Сондықтан сарғаю, себебіне қарай парнхиматозды, механикалық және гемолитикалық болып бөлінеді:

1. Паренхиматоздық сарғаю вирусты гепатитте, циррозда, сепсис ауруларында байқалады, паренхиматоздық сарғаю бауырдың торшаларының зақымдалуынан пайда болады. Қанда байланыспаған билирубинмен жалпы билирубиннің деңгейі көтеріледі, зәрдегі уробилиннің мөлшері ұлғаяды, ал нәжістегі стеркобилин азаяды.

2. Механикалық сарғаю өт жолдарының қабынып іскенінде немесе өт жолдарын басқа бір дене бітегенде, қысқанда (тас, ісік, бездер т.б.) байқалады. Қанда байланысқан билирубин көбейеді.

Науқастың зәрінде уробилин, ал нәжісінде стеркобилин азаяды немесе мүлдем болмайды.

3.Гемолитикалық сарғаюэритроциттің гемолизінен туады.Ол гемолитикалық анемияда, туа білінетін гемолиз ауруда және бала улармен аяқ асты уланғанда білінеді. Бұл жағдайда баланың қанында бос фракциялы гипербилирубипемия байқалады, зәрінде билирубин болмайды, уробилин деңгейі көтеріледі, нәжісіңде стеркобилин көп. Гепатоспленомегалия пайда болады.

Бауыр қызметтерінің нашарлауының белгілері:-әлсіздік, уыттын барлық ағзаларға, оның ішінде миға кең таралғанынан бала есіненайырылады (кома). Баланың қанында билирубин көбейеді. Тыныс алуритмдері бұзылады, Куссмауль, Чейн-Стокс ентігулері аңғарылады.Метилмеркаптанның жиылу себебінен науқастың терісінен, зәріненжағымсызиіс шығады.Бауыр мөлшері аяқ-асты кішірейеді. Қандағыферменттердің деңгейі кенет көтеріліп кетеді.