Тегіңді білу тектілік

Аты аңызға айналған бабаларымыз бірі – әруақты ата Адай бабамыз қазақ энциклопедиясында көрсетілгендей қазақ хандығының құрылып жатқан шамасында өмірге келген. Ол жайлы айтылатын сөздердің тиімді жері оның өмірі жайлы, ол ұзақырақ жасап (1435-1550ж.-115) жасында о дүниелік болыпты.

Бұрындық хан таққа отырғанда 1480-1503 Адайдың жас шамасы қырықтың ортасына келіп қалған еді. 1479 қырық төрт жас шамасында екінші болып атын Келімберді қояды. Келімберді туғанда Айымнұр әжеміздің жас шамасы қырық үште екен.

Қасым хан өлгенде Адай баба (1520-1435) сексен бес шамасында, Құдайке алпыс жаста, 1460 жылғы. Хақназар хан он бір жаста, Қосай ата әлі бірге толмаған. Қасым хан 1520 жылы Сарайшық қаласында өз ажалынан қайтыс болады. Қазіргі кезеңдерде де халқының жадынан шықпаған «Қасымханның қасқа жолы» деген атпен тұңғыш қазақ хандығының жарғысын жазып шығарып, іс жүзінде қолданысқа келтірген Қасым хан екенін халық ұмытқан жоқ. Қасым хан тағына отырған күні әскер басы етіп Адайды тағайындаған.

1537 жылы Сан-Таштағы соғыста Құдайке бастаған қазақ қолынан тірі қалған Құдайке батыр осы соғыста қатты жараланып екі айдай жатып жетпіс жеті жасында дүние салады.Құдайке өлгенде Адай баба жүз екі жаста екен. Адай баба 1550 жылы Мұңалдың шаңырағының астында бір – екі күн сырқаттанып дүниеден озған екен. Адай көзінің тірісінде уақыт болған кезде баласы Құдайкенің қасына жерлеуді тапсырғандықтан Ташкент пен Сайрамның ортасында 45 – 50 шақырым жердің шамасында биік төбенің үстінде «Қазақ мола» деп аталатын қойымшылыққа өзінен бір жыл бұрын өлген кіші баласы Келімбердінің қасына әкелініп жерленеді. (Бұл дерек Экрам Мұхитбердінің Қазақ ордасы еңбегіне алынды 98-99 беттер»Адай тарихы сыр шертеді 139 бет).

Ел ауызында аңыз әңгімелерді көбінде: «Ер Қосай ата - тұсында ел қорғаған ер де, әділ сөзді би де, қысылғанда жебейтін әулие пір де болған» деп айтылады. Әрине «Халық айтса – халт айтпайды». Ол бес ғасырдан бері әруақты ата Ер Қосай аталып атағын сақтап келгендігінің өзі біраз жайыттарды аңғартқандай. Қосай ата шағын ел қорғаған ерлер қатарында өткерсе, кейінірек жасы егде тартқан кезде ел билігіне араласып, Алшын елінің төрағасы ретінде танылған деуімізге болады. Сондай ақ оның атағы өзінен бес атадан кейін өмірге келген, Бекет ата ұлыс ұранына айналғанға дейін Адай елінің сыйынатын пірі болып атлып келгендігі де белгілі Қосай атаның киелі қасиеті болмаса жұртшылығымыз оның басына барып түнеп жатып зиярат етпес еді. Ата басындағы естелік дәптерге жазып кеткен сөздеріне қарағанда, Ер Қосай ата рухына риза болғандайсың.

Хақназар ханның сол кездегі сенімді адамының бірі Құдайкеұлы Ер Қосай болатын. Қазақтардың бастарын біріктіріп, қазақ ордасын қалпына келтіруде Хақназар ханмен үзеңгілес жүріп батырлығымен көзге түскен Ер Қосай бабамыз.

Шежірешілеріміздің бәрі Қосай ата 87 жасында о дүниелік болған деп айтысады. Кейбір деректерде Қосай ата 1512 + 87 =1599 жылы қайтыс болған десе, екінші бір деректе Қосай ата 1603 жылы қайтыс болған деген де бар. Көне көз қарттарымыздың айтуымен Қосайдың туған жылы шамамен 1520 жылға келеді. Көптеген жыл газеттерде редакторлық қызмет атқарған қарт журналист Бисенбет Құрманов ағамыз марқұмның үй архивінде сақталған жазбалардың арасынан «Ер Қосай ата 1520 жылы туылып, 1607 жылы 87 жасында қайтыс болып, мүрдесі Бестөбеге қойылған» деген дерек шықты. Бірақ та марқұм ағамыз бұл деректі қайдан алынғанын немесе қай мәліметтерге негізделіп жазғандығы туралы мәлімет бермеген. Әйтсе де біз осы Бисембет аға келтірген деректі шындықтан шалғай кетпеген болар деп көңіл қоямыз (Өмірзақ Қалбаев Қосай ата Алматы 2003ж).

Қосай ата 1576 жылдың жазында Оғылмеңлі әжемен бас қосып ошақ орыны тіктеледі. Сол тұста Қосай ата 56 жаста (1576-1520=56) ал әжеміздің 28 жаста (1576-1548) жаста екен. Өздерінің бейбітшілік өмірлерін бастап, жыл өте өмірге бала әкеліп Қосай атаны қуандырады. Атаның қуанышына ел халқы бірге ортақтасады, жақсы тілек сөздер айтылады. Жаңа туған сәбиге Байбол деп ат қояды. Сөйтіп ақтағала соңын беріп, соңынан оңын беріп, Байболдан кейін Тіней, Әйтей, Бегей, Бәли, Сүйіндік атты балдар туылып Қосай атамыздың ошағы үбірлі-шүбірлі болып толысады. Халық мәтелін де айтылатын «Өлгені тіріліп, кемдігі толып, жоғы табылып» дегендей Ер Қосай атаның өлген балдары тіріліп отбасы толысады. Қосай атамен Оғылмеңлі әже (1576-1607) 31 жылдай бірге жасасып ғұмыр кешеді.

Ата бабаларымыздың қай кездерде өмірге келгендігі, қай кездерде өмірден өткендігі туралы соңғы тарихи деректерді зерделей келе естігендеріміз бен оқығандарымызға сүйен отырып Адай тайпасы, аңыздармен жазба-деректерде 16-17 ғасырларда келгендігі және өмірден өткендігі туралы есептеп көрелік.

Адай 1435-1550жыл

Құдайке – 1460

Қосай – 1520

Байбол – 1577

Есембет – 1616

Рысбай – 1646

Төлей – 1686

Женалы – 1727

Бабас – 1770

Қарқын – 1806

Көтенбай – 1848

Бөкенбай - 1886

Кенже – 1936

Есебімізге Есембет ауылының өкілі Кенже Бөкенбайұлы ауылын алалық.

Рысбай ата туғанда Есембет бабамыз 40 жаста еді делік (қырық жастада, елу жастада болуы мүмкін). Солай қабылдасақ Есембет ата:

Рысбай туғанда – 40 жаста,

Төлей туғанда – 80

Женалы туғанда – 120

Бабас туғанда – 160

Қарқын туғанда – 200

Көтенбай туғанда – 240

Бөкенбай туғанда – 280

Кенже туғанда – 320 жаста болады екен.

Кенженің туған жылы 1936-320=1616ж Демек бұл есеп бойынша Есембет бабамыздың туған жылы 1616 жыл болып шығады.

Бір ата бір атадан 40-60 жыл озып кететіні не кейін қалатыны табиғи құбылыс екенін ескерсек Есембет бабамыздың өмір сүрген жылын 1616 жылы туып еді деп қабылдауымызға болады.

442