2. Қазақстардың е.Пугачев бастаған шаруалар соғысына қатысуы (1773-1775 жж)

Қазақтардың Е.И.Пугачев көтерiлiсiне үн қосуына қазақ жүздерiндегi iшкi саяси жағдайда себеп болды. Нұралы хан тұсында Кiшi жүздегi қайшылықтар шиеленiсе түстi. Қатардағы шаруалар мен көптeгeн ақсақалдар хан­ның саясатына риза болмады. Орта жүздегi жағдайдың күрделiлiгi де кем болмады. Осының бәрiмен, сондай-ақ патша өкіметінің отаршылдық саясатының қатайтылып, күшейтiле түcyiмeн қатар қазақ қоғaмы iшiнде, патша өкіметінің саясатына наразылық пiсiп-жетiлдi. Қатардағы малшы шаруалардың отаршылдық саясатқа наразылығы өшпендiлiкке ұштасты. Мұның барлығы Қазақстанның әр өңірінде халықтың наразылығын тудырып, көтеріліске шығуға итермеледі. Ал, Кіші жүз өңірінде қалыптасқан жағдайлар қазақтардың Е. Пугачев бастаған көтеріліске қатысуына себеп болды. Өзін “ІІІ Петрмін” деп жариялап лақап ат жамылған Е. Пугачев пен оның төңірегіндегілер қазақтардың көтерілісті қолдайтынын түсінген болатын. Сондықтан, ол жағдайларды өз мүддесіне пайдалануға тырысып, 1773 жылдың 6 кыркүйегінде қазақтарға “қамқор” болатынын білдіріп манифест жазып, 200 адамнан тұратын қазақ жасақтарын жіберуді сұрайды. Пугачевтың жазған мұндай үндеулері қазақтар арасынан біршама қолдау тапты.

Осыдан кейін, кыркүйектің 20-сына қарай Нұралы хан 1000-ға жуық қазақ жасағымен Жайық қалашығының жанына келеді, бірақ, Пугачевқа көмек көрсетуден тартынып, көп ұзамай кері қайтып кетеді. Пугачев 1773 жылдың 20 қыркүйегінде қазақтарға арнап тағы да манифест жазады. Аталған жарлықта: «Мен, ұлы патшаларың, қазақ­тapғa, қалмақтар мен татарларға кешiрiм беремiн. Барлық кiнәларыңды кешipeмiн және мен сендерге: басынан сaғaсынa дейiн өзен және жер, шөп те, ақшалай айлық та, қopғaсын да, оқ-дәрi де, астық азық-түлiгiн де сыйға тарта­мын» - деп жазды.

Е.И.Пугачевтiң алғашқы үндеулерi мен манифестерi қазақтаp арасында қолдау тапты. Құжаттардың дәлелдеуiнше, өз epкiмeн құрылған қазақ жасақтары Жайық қалашығына, Озерная, Сахарная бекiнicтepiнe, Кожехаровский форпосына, Красногор дистанциясының бекiнiстерi мен форпостарына жақындады, Жайық өзенiнен өтiп адамдарды тұткынға алды, даланың бiр шетiне мал айдап әкeттi.

1773 жылғы 5 қазанда Орынборды қоршау басталып, ол бес ай бойы - 1774 жылдың наурызына дейiн созылды. Орынборды қоршағанда Пугачев әскepiнiң құрамында шамамен 500 жайық, 300 елек, 600 орынбор қазақтары, 400 қаpғaлы және сақмар татарлары, 700 башқұрт, көптеген қалмақтар болды. Барлығы үш мыңдай адам қатысты. Орынборды қоршау барысында Пугачев eкi манифест жазуға өкім бердi. Олардың бiреуi қазақтарға арналды. Мәтiндi татар Тангайши жазды. Манифест Жайық калашығына жақын жерде көшiп жүрген Досалы сұлтанға арналды. Пугачев сұлтаннан көмекке eкi жүз адам жiберудi және сол күштермен Жайық қалашығына соққы жасауды сұрады. Бұл жасақ Орын­борды қоршауға қатысты. Сейдалы сұлтан бастаған 200 адамнан тұратын жасақ қоршаудағы Жайық бекiнiсiне келдi. Сейдалы сұлтан Досалы сұлтанның баласы едi: Досалы сұлтанның үш баласы да Пугачев жағында болды. Қазақтар Кулагин бекiнiсiн алуға да катысты. Бекiнiске шабуыл жасауға бiрнеше пугачевшiлермен бiрге атаман Толкачев басшылық eттi. Татищев бекiнiсiн қоршауға да қазақ көтерiлicшiлерiнiң жасағы қатысты, оларға «қазақ ханының баласы» басшы­лық жасады. Ол қоршау кезiндегi қақтығыстардың бiрiнде өлтiрiлдi. Орын­борды қоршаудың түрлi кезеңдерiнде көтерiлiсшiлерге 2000-дай қазақ қолдау жасады.

1773 жылғы қарашаның басында құрамында 1467 солдат және 5 зеңбiрегi бар генерал-майор Кардың отряды Қазан жолымен көтерiлiсшi армияға қарсы соғыс қимылдарын жүргiзуге аттанды. Батыстан Самара жолымен 3468 адам­нан тұратын полковник Чернышевтiң отряды келе жатты. Шығыстан бөлiм­дерiмен бригадир Корф, ал оның артынан генерал-поручик Декалонг Орынборға бет алды. Оларға қарсы Пугачев атамандар Овчинников пен 3арубин-Чиканың көтерiлiсшi отрядтарын аттандырды. Шайқаста жазалаушылар тас-талқан етiлдi. Генерал Кар қашып құтылды. Өкiмет әскерлерiнiң 15 зеңбiрегi бар, адам саны 2000-дай солдаттан тұратын басқа отряды да соның кебiн кидi. Caқмар өзенiнiң жағасында көтерiлiсшiлер өкімет әскepiн қоршап алудың cәтiн түсiрдi, содан кейiн солдаттар мен қазақтар өз командирлерiн байлап тастап, бәрi көтерiлiсшiлер жағына өтті.

Жайық қалашығын алуды ұйымдастыру үшiн 1774 жылғы 7 қаңтарда қоршаудағы Орынбор түбiнен Пугачев және көтерiлiсшiлердiң әскери алқасының басшысы атаман П.Овчинников келдi. Оқ-дәрi мен зеңбiректер екелу үшiн А.Овчинниковтiң отряды Гурьевке жiберiлдi. Гурьев қазақтары бiрден А.Ов­чинников жағына шықты. Қарсыласуға тырысқандар атылды немесе дарға асыл­ды. Қалашықтың атаманы болып Е.Струняшев сайланды. Eкi зеңбiрек, 60 пұт оқ-дәрi және басқа жарақтар алған А.Овчинниковтiң отряды үш күн өткен соң Жайық қалашығына бет алды.

1774 жылдың тамыз айында старшын Дайыр сұлтан бастаған 50 қазақ жасағы Пресногорьков бекінісін шабуылдады. Құлсары батыр бастаған қазақтар редутке шабуыл жасап, оған старшындар Алғабай, Итек және Дәуітбай тархан қатысты.

Пугачев көтерілісіне қазақтардан басқа башқұрттар, қалмақтар, т.б., қатысқан еді. Бұл көтерілісті басуға патша әкімшілігі жақсы қаруланған жазалаушы әскерді көп жіберді. Жазалаушы әскер Қазан маңында көтерілісшілерді басып-жаншыған соң, Пугачев бастаған көтеріліс жеңіліс тапты. 1775 жылдың көктемінде жазалаушы әскер көтеріліске қолдау көрсеткен қазақ ауылдарына шапқаншылықтар жасады. Бұған шыдамаған қазақтар далаға ішкерілей көшіп кетіп, бас сауғалайды.