1. Күрделі кемістік ұғымының мәні.

Соңғы жылдары дамуында күрделі кемістігі бар балалар санының қатары дүние жүзінде көбеюі мен оларға біліктілік тұрғысынан көмектесу бойынша ғылыми-әдістемелік нұсқаулықтардың жоқтығы қазіргі арнайы әдебиеттерде дамудағы күрделі кемістік проблемасының көкейкестілігін арттырып отыр. Бүгінгі күн практикасы әр түрлі кемістіктері бірігіп кеткен балалардың барлық типтегі арнайы мекемелерде кездесетіндігін дәлелдейді. «Күрделі кемістік» түсінігі немесе, қазіргі ғылыми айналымдағы «дамудағы күрделі кемістік» ұғымы әдебиеттерде әр түрлі тұжырымдалған.

Осы ұғымдар қарастырылған арнайы әдебиеттер мен зерттеулерді жан-жақты талдау негізінде «дамудағы күрделі кемістік» бойынша көп түрлі ұғымдар бар екендігін байқатты. Осы ұғымның синонимдері болып «дамудың күрделі зақымдануы», «дамудың күрделі аномалиялары», «бірігіп кеткен зақымданулар», «аралас зақымданулар», «жиынтық кемістіктер» «ауыр және көп зақымданулар» және т.б. табылады.

Н.М.Назарова балалардың күрделі зақымдануына бір индивидумның басында екі және одан көп бастапқы психофизикалық кемістіктердің бірігулерін (есту мен көруі бұзылуы, зияты мен есту қабілетінің бұзылысы, есту қабілетінің зақымдануы мен церебральдық паралич, көрудің бұзылуы мен балалар церебральдық параличі және т.б.) жатқызады.

Қазіргі уақытта АҚШ-та балалардың көру мен есту

қабілеті зақымдануымен қатар оқытудың «көп кедергілері бар» арнайы бағдарламалары жұмыс істейді. Бұл термин бірнеше зақымдары бар, мәселен ақыл-есі кемістердің көру немесе есту органдары зақымдануларымен бірігіп кетуін білдіреді. Бұл жағдайдағы «кедергі» оқыту міндеттерін қиындатады, өйткені бұл балалар бір кемістікке бағытталған арнайы мекемелерге орналаса алмайды.

С.Е.Гайдукевич көптеген зақымдануы бар ауыр форма тұрғысынан интеллектулдық дамуы бұзылған балалардың көру, есту, дене құрлысының жетіспеушілігі мен тәрбиедегі қиындықтарының бірігуін түсіндіреді.

В.Н.Чулковтың пайымдауынша күрделі кемістік дегеніміз баланың әлеуметтік бейімделуіндегі дамуының зақымдануы мен қиындықтарының құрылымын анықтайтын бірдей дәрежедегі екі немесе одан да көп бұзылулардың бірігуі.

«Кемістіктің күрделі құрамы» және «күрделі кемістігі бар балалар» ұғымдарының теңестірілуі дұрыс емес. Л.С.Выготскийдың тұжырымдарына негізделе отырып, М.В.Жигарева әрбір тұрақты бұзылу бастапқы және кейінгі иеархиялық құрылымына ие екендігін анықтайды. Яғни әр кемістік сатылылы: бастапқы сатысынан және оның салдарынан (кемістіктің екінші сатысы) тұрады – бұл әр жеке кемістіктік күрделі құрамын білдіреді.

Демек, практикалық сұрақтардың дұрыс шешімі күрделі және күрделенген бұзылуларды анықтау барысындағы негіздемені нақты түсінуді талап етеді. Кешенді зақымданулар туралы мәселені аномальдық дамудың күрделі құрылымының негізгі ережелері туралы білімдер контексінде ғана қарастыру мүмкін. Бұзылыстар бірігіп бір-біріне көп қырлы ықпал етеді және өзара күшейе түседі. Оның соңынан, бөлек бір зақымданудың қарапайым сомалық қосындысымен салыстырғанда сапалық және сандық тұрғыдан айтарлықтай дөрекі кері салдары болуы мүмкін.

Күрделенген зақымдану - бірқатар бастапқы зақымдануларға ие, бірақ оның біреуі негізгісі, жетекшісі болып табылатын, аномальдық даму құрылымын анықтайтын, яғни екінші ауытқуға негіз болатын бұзылуды айтады. Сонымен бірге екінші кемістік бастапқы болғанымен айқын көрініс таппаған немесе компенсацияға бағынатын, дейтұрғанмен ол негізгі жетекші кемістікке ықпал етеді.

Бұдан басқа, бірқатар дереккөздерде «көптік зақымданулар» ұғымы қарастырылып, баланың дамуындағы үш немесе одан да көп бастапқы бұзылулардың жиынтығы. Оның әр қайсысы кері ықпалды ауытқуға ие болатындығын білдіреді, мәселен: соқыркерең ақыл-есінің зақымдануымен ұштасуы.

Жоғарыда айтылғандар негізінде мынадай тұжырым жасауға болады: күрделі (кешенді) кемістік дегеніміз әрбірін бөлек алғанда аномальдық дамудың құрылымы мен сипатын анықтайтын бірқатар бастапқы ауытқулардың бірігуі. Зақымданулар бір-біріне көп қырлы ықпал етеді және олар өзара күшейе түседі. Оның соңынан, бөлек бір зақымданулардың қарапайым сомалық қосындысымен салыстырғанда сапалық және сандық тұрғыдан айтарлықтай дөрекілік тұрғысындағы кері салдары болуы мүмкін.

Лекция №2

КҮРДЕЛІ КЕМІСТІГІ БАР БАЛАЛАРДЫҢ КЛАССИФИКАЦИЯЛАРЫ

Жоспары:

1. Соқыр-кереңдердің есту куру қабылетінің зақымдалу уақтысына қарай топтастыру.

2. Соқыр-кереңдердің есту көру қабілетінің зақымдалу деңгейінің топтастыру.

3. АҚШ және Батыс Европа мемлекетінің соқыр-кереңдердің топтастыруын ұсынған.

4.Соқыр-кереңдердің балалардың даму перспективасы баланың жетістігіне қарай сүйене топтастыру.

5. Бертынь ұсынған соқыр-кереңдердің этиологиялық топтастыруы.

1.

Алғаш соқыр-керең балаларды күрделі кемістігі бар уақытына қарай топтастыруды Ярмоленко деген ғалым ұсынған. Ол психолог -Соколянсимен бірге Харковта жұмыс істеген оның ұсынуы бойынша соқыр-кереңдерді келесі 3-топқа бөледі.

1.Туа пайда болған күрделі кемістігі бар тұлғалар.

2.Жүре пайда болған күрделі кемістігі бар зақымдарды жатқызады.

3.Бір балада 3 кемістік соқыр-кереңдерде және ақыл-ойының кемістігі.

2.

Оны алғаш Мещеряков ұсынған. Оның топтастыруы бойынша соқыр-кереңдіктің деңгейіне негізделген. 3 топқа бөлінеді.

1. 2 кемістігі де қатты деңгейде байқалады. Тұтас көрмейтін, естімейтіндер жатады.

2 топ Бір сенсорлық кемістігі қатты байқалатын болса, екіншісі жеңіл бақалып санаклады. Мысалы: Соқыр- нашар еститін немесе керсінше керең-нашар көретін.

3-топ 2 кемістігі де жеңіл түрде . Мысалы: Нашар еститін және нашар көретін.

3.

60-жылдары АҚШ және Батыс Европа мемлекетінде қызылша эпидемиясы болады. Сол себептен осы балаларды арнайы ұйымдастырып оқыту қажет болды. Алғашқы шарты осы балаларды топтастыру. Яғни, балалардың қажеттілігіне қарай жүреді. Келесі топтастыруы ұсынады.

1-топ - туа біткен кереңдік –жүре п.б. соқыр балалар. Мәліметтер бойынша, ең кең тараған топ осы, яғни осы топтастыру соқыр-кереңдердің топтастыруына негізделеді.

ІІ-топ.-керсінше, туа біткен соқырлық -ж п б керең балалар.

ІІІ-топ ж п болатын соқыр-керең.

ІV-туа біткен соқыр-кереңдер.

4.

Бест деген ғалым балалардың оқуына-дамуына қарай 1986 ж келесі топтарға, типтеріне бөлді.

І. Э. Келлер типі

Бұл балалардың дамуы жоғары жақсы, оқиды, білім, білік, дағдылары тез қалыптасады. Берілген бағдарламаны жақсы меңгереді. Оқу бітіргеннен кейін өмірге қолайлы бейімделеді.

ІІ. Шешесі жүкті кезінде қызыметімен ауырған туған анадан, дамуы өте күрделі б с.

Яғни, одан триада Греф фа бай-ы: соқыр-керең жүрек ақауы . Бұл балалардың ақауы, дамуы өте қиын. Оның мінез-құлқына кері әсер етеді.

ІІІ.. Екі сенсорлы кемістігі онша қатты деңгейде байқалмайтын ( Нашар еститін және нашар көретін ) бірақ оқу-дамуында өте көп қиындықтар бар балалар.

Бертынь ұсынған топтастыру: 6 топқа бөлеміз:

І. Тұқымқұалаусылың синдромы. Осының себептерінен балалардың көру жене ету қабілеті зақымдалады.

І.1. Ушер синдромы. Алғаш рет 1858 ж. Эрейф деген ғылым осы адамдарды суреттеп, сипаттап берді. Кейіннен Ушер деген кісі толық зерттеп, диагностикасын усынды. Осы балаларда нейросейсілық кереңдік және пигменттік ретинг байқалады. Ьұл балалар керең тағыд абасқа туылады. Ал рейтінг кейінен (жоспарілдік к/е) соқырлыққа әкеледі. Бұл қазіргі уақытта елі жоқ.

І.2. Альпорт синдромы. 1927ж. Альпорт алғаш рет бір отбасында 16 адам осындай синдромы бар болды. Соны зерттеді. Осы синдром 3 адамнан байқалыған.

Біріншіден – нейроссейсылық к/к байқалады. Кереңдік үйденіп, күшейте болады бүрек ауруын қатты байқалады, кейінен ол катарактаға алып кетеді.

І.3.Маршал синдромы. 1958ж. Маршал осы синдромның сипаттамасын берді. Бұл жерде де, н.с. кереңдік және миопия (жақыннан көру) жоғарғыда дегенде , сонымен қатар, бұл синдромды бар адамдарың дене бітімінде : аяқ-қолы қысқа, мұрны пушық, бет орта жағының гипоплазия (кішкентай, ішке кірген) байқалады. Кіикше саусағы қисық, қулағы төмен орналасқан.

ІІ. Есту қәбілеті зақымдалған себебі – ендогелік көру қабілеті –экзогельді

Осы балалар көбіне сепсис, менингит, пневмония, әртүрлі көз ауруларынан көру қәбілеті төмендейді.

ІІІ. Көру қабілеті- эндогендік

Есту қабілеті з.б. экзогендік

І\/. Көру қабілеті – эндогендік (анасынан)

Есту қабілеті – эндогендік (әкесінен)

Екі ауытқылықтың да эндогейдік тәуелсіз тұқымқұдаулардан болады.

\/. Экзогендік себеп. Бірінші орында қызылмамен ауру алады (40 %)

Екінші орында - токсилдамас, гепатит, сифилис.

Қазіргі уақытта шала туылған балалр көп кіре бастайды.

Жүре пайда болғанда мининго-энцефелит жатады.

\/І Себептері анықталмаған топтың болады.

Үлкен топ болып табылады (40 %)

Классификацияның қарастырған болсақ дамыуында, оқытуында , өте қажет.