1. Есту қабілеті бұзылысының себептері.

2.Мектепке дейінгі есту қабілеті бұзылған балаларға педагогикаылқ сипаттама.

3.Мектепке дейінгі есту қабілеті бұзылған балаларға психологиялық сипаттама.

Есту қабілетінің бұзылысының түрлі деңгейлері ересек адамдармен қатар балаларда да көптеп кездеседі. Бұл бұзылыстармен қатар ортаңғы құлақтың ісігі, яғни отит; суық тию, сыртқы құлақтың құрылысымен қатар ортаңғы құлақтың қабынуы, оның ішінде құлақ қалқанының жетілмеуі; есту түтікшесінің жұқпалы ауруларға шалдығуы; дабыл жарғағымен есту сүйекшелерінің зақымдануы сияқты сипаттамалармен сипатталады.Бұл есту қабілетінің тумысынан бұзылысын кондуктивті деп атайды.

Қазіргі заман медицинасы түрлі операциялық жасау,емдеу әдістерінің көмегімен есту қабілетін тұрақтандыру жолдарын қарастыруда.Мұның кейбір қорытындысы ұзақ ем қабылдау арқылы есту қабілетін белгілі деңгейде жақсртып отыр.

Есту қабілетінің басқада бұзылысы ішкі құлақ байланысының аурулары сенсоневролды мүкістік пен кіреді. Бұл мүкістік пен кереңдікке түрлі себептермен факторлар әсерін тигізеді.

- Анасының жүктілік кезіндегі инфекциялық жұқпалы аурулармен ауруы (қызылша, тұмау, цитомигаловирус, герпес, токсоплазмоз);

- Екіқабат кезіндегі токсикоз;

- Туылған кездегі асфексия;

- Туылу кезіндегі травма;

- Гипербилирубинимия (20 ммоль л жоғары );

- Резустық конфликт;

- Туу кезіндегі баланың салмағының 1500г төмен болуы;

- Шала туылу;

- Түрлі препараттарды жүктілік таксикоз кезінде қолдану;

- Анасының (отбасында) бір адамның есту анализаторының бұзылысының болуы;

- Балаларда кездесетін инфекция(паратит, бөрітпе);

- Эпидемиялық менингит;

- Тұмау;

- Қауіпті сақталған отит;

- Мидың травма алуы т. б;

Тіпті анықталмаған естудің төмендігі, ерте бала кезде көрінуі түсініксіз сөздерден көрінеді. Қиын мүкістік пен есту қабілеті нашар балаларда сөйлеу тілі дамымайды. Себебі, мұнда бала өзінің дауысын естімейді, айналадағы дыбыстыда естімейді, демек оған еліктей алмайды. Сөйлеу тілінің дамымауы қоршаған ортамен қарым қатнас қиындап, таным үрдісінің дамуына кері әсерін тигізеді.

Балалардың есту қабілеті бұзылыстарының категориялары тұрақты(есту қабілеті қалыпқа келмейді) екі жақтылы есту қызметінің бұзылысы(құлақ ауруы); Қоршаған ортамен қатынасқа түсудің қиындығы (мүкістік) немесе мүлдем болмауы (кереңдік) арқылы сипатталады. Бұл категориядағы балалар естудің түрлілігіне байланысты өзіндік топтарға ұсынылады. Нашар еститін және естімейтін деп ажыратылады.

Мүкістік – тұрақты есту қабілетінің төмендігі, сөйлеуді түйсінудің қиындығы. Мүкістік бұзылу деңгейіне байланысты әртүрлі болуы мүмкін.Сыбырлаған дыбысты қаттырақ айтып жеткізумен сипатталады.Мүкістігі бар балаларды нашар еститіндер деп атайды.

Кереңдік –бұл деңгейдегі балалар айтылған дыбысты мүлдем естімейді.Керең балалар - бұл балаларда екіжақты есту қабілетінің бұзылысы кездеседі;Мұндай бұзылысқа ерте балалық шақта немесе тумысынан ұшырайды. Бұл топ ішіндегі балаларда есту қабілетінің төмендігі әртүрлі болады,әсіресе нашар еститін балаларда кездеседі. Мысалы нашар еститін бала 4-5метрден қатты дауыстағанда ғана естиді, ал сыбырлағанды естуде қиналады.ол құлақ қалқанан сол жаққа тосу арқылы естуі мүмкін.Ал, кейбір нашар еститін балалар таныс сөздерді жақсы қабылдап,әңгімелескенде даусын қатты шығаруы мүмкін.

Есту қабілетінің төмендігі түрлі топтастырылады. Аудиолог

педагогикалық топтастыруды Л.В.Нейман оқыту мекемелерімен медициналық мекемелерде халықаралық топтастыруды ұсынды.

Л.В.Нейманның топтастыруы бойынша нашар еститін балалардың орташа есту қабілетін жоғалтуы 500-4000 герц аймағына тәуелді болады. Сонымен қатар мүкістік келесі деңгейлерге бөлінеді.

Кереңдіктің деңгейі	Орташа есту қабілеті дБ(500-4000герц)	Сөйлеу тілін түйсіну жағдайы
I деңгей	50 дБ жоғары емес	Сөйлеу тілінің дауыс деңгейі 1 метрден кем емес,құлақ қалқанының түбіне тайту арқылы естиді.
II деңгей	50-70 дБ дейін	Сөйлеу тілінің дыбыс деңгейі 0,5 – 1 метрден айтылады,сыбырлап айтылмайды.
III деңгей	70 дБ жоғары	Сөйлеу тіліндегі дауыс құлақ қалқанынан 0,5 метрге дейін.Сыбырлап айтылмайды.

Халықаралық топтастыру бойынша мүкістік пен кереңдікті 4 деңгейге бөліп, орташа есту қабілетінің жоғалу диапозоны сөйлеу тілінің тазалық деңгейіне тәуелді болады. (500, 1000, 2000 герц).

Мүкістіктің деңгейі	Естуді жоғалту (500-2000Гц) дБ өлшенеді
I II III IV Кереңдік	26-40 дБ 41-55 дБ 56-70 дБ 71-90 дБ 90 дБ жоғары

Есту қабілетінің төмендеууақыты бойынша балаларды екі топқа бөледі.

Ерте естімей қалған балалар;тумысынан естімей қалған немесе 1-2 жаста есту қабілетінен айырылған балалар жатады.

Кейіннен естімей қалған балалар;бұл бұзылыста балалар 3-4 жаста есту қабілетін жоғалтқан кереңдікке дейін белгілі бір деңгейде сөздік қоры сақталған, аты айтып тұрғандай кейіннен естімей қалған балалар жалпы қабылдау сияқты түйсіктері болғанымен бұлардың мінез құлқында жағымсыз өзгерістер пайда болады.

Есту қабілетінде бұзылысы бар балаларда қосымша екіншілік кемістің категориялары байқалады.Сондвқтан да балаларды психолгиялық зерттеуде келесі көрсеткіштерден тұратын анамнестикалық мәліметтерді жинақтау керек.

-Бала отбасының сипаттамасы;Отбасы құрамы,жанұядағы балалар саны,отбасында немесе туыстарының арасында есту кемістігі бар адамдар барма т.с.с

- анасының жүктілік кезіндегі мәліметтері;Белгілі балаға жүктілігі есеп бойынша нешіншісі, және жү.ктілік бойынша анасыныңнешінші тууы.Анасында созылмалы аурулармен ауруы,жүктілік кезіндегі осы аурулардың көрінуі,емделу түрлері,анамен баланың қан топтарының сәйкес келуі.Су қашан кетті,анасы қай жерде болды, туу кезінде қандай қосымша құралдар қолданылды(Кесоровасечение,щипцы,медико ментозды құрал.), туу кезінде бала дұрыс шықтыма, гипосия болдыма, жыладыма, салмағы, перзентханандан қашан шықты,қандай диогназбен.

- Туу кезінен бастап психологиялық зерттеу жүргізіп жатқан уақытқа дейін баланың барлық аурулары туралы мәліметтер; балада есту кемістігі туралы диогназды қашан қойды;бірінші аудиограммасының көрсеткіші одан кейінгі уақытта есту қабілетінің төмендеуі байқалдыма.

- Баламен жұмыс істейтін психо невролог, анасының ,тәрбиешілердің және педагогтардың бақылауы бойынша баланың психофизиологиялық дамуы туралы мәліметтер.Бала қашан аунадв, басын қашан ұстады,тұруы, отыруы еңбектеуі, төсектен ұстап жағалап жүруі, жүруге үйрену кезіндегі қандай қиыншылықтар болды.Алғашқы уілдеуі,былдырлауы, қандай.Баланың дыбысқа жауап бермейтіні немесе қатты дыбысқа қарайтыны қашан байқалды. Балаға қатысты айтылған сөйлеу тіліне жағымды жауап болдыма.Ересектердің сөзін түсінуі байқалдыма,қандай жағдайларда.Балада тұрақты мағыналы өз сөздері қашан пайда болды және айналасындағылармен қарым қатынасқа түсуде қалай қолданды.

Бала өзіне өзі қызметті қашан көрсете алды, горшокқа сұрануды, жуынуды,тамақтануды, киінуді.Бала ерте балалық шақтан бастап одан кейінгі жаста және қазіргі кездегі қандай ең сүйікті ойыншықтары болды.

Осы мәліметтердің барлығын сурдопсихолог тиянақты қарастырып, есту қабілеті бойынша қандай топқа,есту кемістігінің құбылысын зерттеп, қай топқа жататындығын белгілейді.

Дәріс № 5- ( 2 сағат)

Мектеп жасына дейінгі көру қаблеті бұзылған балалардың психологиялық - педогогикалық мінездемесі.

Арнайы мектепке дейінгі мекемеде дәл өзіндей аурумен ауратын балалардың ортасында, бала әртүрлі жаттығуларды орындаудан ерекше ештеңені байқамайды, дегенмен баланы емдеуге деген қызығушылығын ояту,қажеттілігіне сендіру, сол емдердің әсері болатынын мұғалімдер айтса, олар баланың толықтай көріп кетуіне біден бір себепші болады.

Түзетушілік жұмыс және кешенді емдеу процесі медициналық және педагогикалық түзетудің ең жоғарғы бірігуінен пайда болады. Бағытталған білім беру және тәрбиелеу пропедевтикалық курстың негізінде құрылады. Ғылымды қалыптастыру және көздің онша көрмеуі, ойлау, сөйлеу анализатордың орнын толтырумен іске асады.

Барлық ортақ тәрбиелеу сабақтарына (форманың бөлінуі, түсі, үлкендігі, пішіні, заттардың орналасуы ) көз көрудің дамуы және көрудің қабылдау жаттығулары кіреді. Осындай жаттығулар процесінде бала заттарды тани біледі және сезе біледі. “Дәл осындай затты тап!” дидактикалық ойнын жүргізу және “заттардың, суреттердің ерекшелігін тап!”(форма, түс пішін арқылы) “ұсақ заттарды тап! ”(түсі, пішіні бойынша) “өзіңе не жақын, не алыс, бөлшектерден бүтінді құра!” жаттығулары жатады. Кіші жастағы балаларды плеоптикалық емдеу барысында матрешкамен, пирамидалармен,алынбалы салынбалы ойыншықтармен, мысылыға, “сарайды құра!”, “ пирамиданровкасы тура және нақты болады. ы құра!”, “себетті құра!”, “матрешканы құра!” атты ойындар баланың өміріне үлкен әсерін тигізе отырып, емделуіне септігін тигізеді. Сонымен қатар, көз жаттығады, көру қабілеті жақсарады.

Дидактикалық ойындар және көздің көру қабілетінің дамуы баланың көру жағдайына үлкен әсерін тигізетінін ескеру қажет. Амблиопияның жоғарғы деңгейінде балаға үлкен және анық суреттер беріледі, ал төменгі көру қабілеті деңгейіне кіші көлемдегі суреттер беріледі. Ең кішкентай заттардың көлемі 2см ден кем болмауы керек. Балалардың көру қабілеті нашарлаған сайын, кішкентай заттармен оларға ойнау қиынға түседі.

Әр баланың ауру деңгейі педогогқа белгілі болу қажт. Олар офтальмолог дәрігердің нұсқауымен балаларға жеке жаттығулар жүргізеді.

Балалардың көру қабілетін біле тұра мұғалімдер көру қабілетінің толықтай дамуына әсер ете алады., тәрбиелеу процесінде қолайлы жағдай жасау, балалардың білім алуын емдеу жұмысын барынша іске асырады.

Көру қабілетінің даму жұмысының құрамына дидактикалық материалдар түрлі қабылдау ойындары кіреді. Оны көбіне мұғалімдер жаттығу кезінде қолданады. Бұл жаттығулар балаларға түсінікті, көзге бірден түсетіндей, түсі анық болуы қажет.

Көздің паталогиясы бар балалардың жаңаны білу қызметі, қазіргі кезде барлық жағынан толық зерттелуде. Бірақ бұл мәселені шешуге зерттеулер толық ақпараттар бермесе де, жаңаны білу процесінің дамуы мен құрылуының барысы туралы ақпарат жеткілікті. Көзі көрмейтін балалардың түсіну процесінің дамуы мен құрылуы педагогикалық әсерінің негізіне байланысты және оқу мазмұны мен ұйымдастыруды ұғымды түсінуге бағытталуы тиіс.Балаларды арнайы тәрбиелеу және оқыту жағдайында алдын - ала жаңаны білу қызметінің қателерін түзету, балаға болашақта оқуда білім алуға көмегі тиеді. Қоршаған ортаны танудағы қиыншылықты азайтады. Оқу мен даму жаңаны білу процесі барысында, көзі көретін мен салыстырғанда баяу жүреді. Мектеп жасында сенсорлы перцептивті қызметтің барлық түрлерінің дамуы байқалады. Бірақ ол бірден жүрмейді. Баланың үш төрт жасында дыбыстардың диференцировкасы тура және нақты болады. Көру анализаторының негізгі қызметі 1-2ші сигнал жүйесінің өзара байланысы соның арқасында адамның тануы нақты болады

Затты көру - адамға көру анализаторының сенсорлық функциясының және мидағы күрделі аналетика - синтетикалық қамтамасыз етеді.

Затты түсіну - екі қарым - қатынастық нервтік процес арқылы жүзеге асады. Одан соң, қатар өзара тығыз байланысты болады.

Сезу - бұл процесті тану әрекеттерді қосатын күрделі полисенсорлы процесс. Ол затты табу, бөлу және информативті қасиеттерді шығару, перцептивті бейнелеудің құрылуы олардың категориялары объекттің информативті қасиетін табу мен шығару кезеңінен тұрады. А.Бейненің ойынша, сюжеттік суретті түсіну баланың жасына байланысты үш кезеңі бар:

1 Атап айту кезеңі

2 Бейнелеу кезеңі

3 Сезіну, суретті түсіну кезеңі

Бірақ кейбір психологтардың ойынша әңгімелесу бала жасына байланысты ең негізінде суреттің мазмұны, оны тура, нақты жасағандығында. Көру арқылы сезіну мектеп жасындағы көзі көретін балаларды А.А.Любменская келесіні көрсетеді.

- Баланың сезінуі арқылы оқыту болмаса дұрыс емес, бұл оның білімдерінің ьолық еместігінен болып отырады.

- Оқытылмаған баланың сезінуі нақты бағдарланған мінезі болмайды. Ол көп қызықтарын ашық түстерге ұқсатуға көп көңіл аударады.

Қалай дегенмен, балалардың сезіну ерекшелігі баланың болашақ дамуына көп әсер бермейді. Оқыту барысында балалардың өз істерін сезінуде көп жетістіктерге жетеді. Нашар көретін балалардың көріп сезінуінің барлық қасиеті бар: заттылығы, таңдаулығы, түсінуі, опперцепциялы мен константылығы .

Мектепке дейінгі нашар көретін балалар заттардың ішінде кішкентай бөлікті есепке алмайды немесе көрмейді. Суреттерді толық және нақты көрмегендіктен затты бейнелеуде қиындықтар туады. Жазуында географиялық картаны қарауда қиындық туады. Жаңа сезіну қасиеттері – ес,сөйлеу, ойлау процестерімен араласа құралады.