Теміртапшылықты анемияның жіктелуі (ю.Г. Митерев, л.Н.Воронина, 1992)

Этиологиялық форма	Сатысы	Ауырлық дәрежесі
Созылмалы қанкетулердің нәтижесінде (созылмалы постгеморрагиялық анемия) Темір жұмсалуы жоғарлағандықтан (темірге мұқтаждығының жоғарлауы) Темірдің бастапқы деңгейінің жеткіліксіз болғандықтан (нәрістелерде және кішкентай балаларда) Алиментарлы (нутритивті) Ішекте жеткіліксіз сіңірілуінен Темір тасымалдаудың бұзылуынан	Iсатысы – анемияның клиникасы жоқ темірдің тапшылығы (латентті анемия) II cатысы – айқын клиникалық-лабораторлы көріністермен теміртапшылықты анемия	Жеңіл (Нв 90-110 г/л) Орташа (Нв 70-90 г/л) Ауыр (Нв 70 г/л төмен)

Теміртапшылықты анемияның клиникалық көріністері.

Екі компоненттерден тұрады:

1. Шетінде (периферияда) оттегі жетіспеушілігіне байланысты циркуляторлы-гипоксиялық синдром: тері жабындылардың, шырышты қабаттардың, қасаң қабақтардың бозаруы, ентігу, жүрек қағуы, әлсіздік, бас айналуы, шаршағыштық, бас ауруы

2. Цитохромоксидазада темірдің азаюынан пайда болған сидеропениялық синдром (темір жетіспеушілігі). Терінің құрғауымен және түлеумен, шаштың және тырнақтардың сынғыш болуымен, тырнақтарда көлденең сызықтануымен, койлонихиялармен, ангулярлы стоматитпен, ауыз қуысының рецепторлар қызметтерінің бұзылуымен (бұл уақытта тәбеті бұрмаланады: борды, ағашты, топырақты жегісі келеді), асқазан эпителий қызметтің бұзылуымен (асқазан сөлінің түзілуі бұзылады, гипоацидтік жағдайларға, содан кейін өтшығаратын жолдардың дискинезияға алып келеді) көрінеді. Миоглобинде темірдің азаюы бұлшықеттік әлсіздігіне алып келеді. Зәр шығарудың императивті шақырулар, күлген уақытта, түшкіргенде зәрді ұстай алмауы, ЖРВИ және басқа да инфекционды-қабынулық үрдістерге бейімдеушілік дамиды. Миокардиоциттердегі темірдің азаюы кардиомиопатияларға алып келеді.

Диагностикасы.

1. Гемоглобин деңгейінің төмендеуі (ерлерде - 130 г/л төмен, әйелдерде – 120г/л төмен, жүкті әйелдерде – 110 г/л)

2. Эритроциттер деңгейінің төмендеуі (4*10⁹/л төмен)

3. Түсті көрсеткішітің төмендеуі (0,85 төмен)

4. Сарысулық темірдің 11,6 мкмоль/л кем төмендеуі (қалыпты 12-30 мкмоль/л)

5. Сарысудың жалпы темірбайланыстырушы қабілеттің (СЖТҚ) 71,6 мкмоль/л көп жоғарлауы. СЖТҚ қанның сарысудың 100мл немесе 1 л байланыстыра алатын темір мөлшермен өлшенеді, қалыпты жағдайда ол 30-80 мкмоль/л құрайды.

6. Бос трансферриннің 35,8 мкмоль/л көп жоғарлауы. Бос сидероферрин қалыпты жағдайда темірді байланыстыру сарысуының абсолюттік қабілетінен 2/3-3/4 бөлігін құрайды.

Сүйек кемігінде ТТА кезінде сидеробласттардың (темір бар эритрокариоциттер) саны азаяды.

Теміртапшылықты анемияның басты критериялары қан сарысуында темір мөлшерінің төмендеуі және сарысудың жалпы темірбайланыстырушы қабілеттің жоғарлауы болып табылды.

Диагнозды құрастыру

Диагнозда анемияның ауырлық дәрежесі, этиологиялық фактор көрсетіледі.

Мысалы: Жатыр миомасы, дисфункционалды жатырлық қанкетулер, теміртапшылықты анемия, орташа дәрежесі.

Емі

ТТА емдік бағдарламасына кіреді:

1. Этиологиялық факторларды алып тастау

2. Емдәм

3. Темірбар препараттармен емдеу

• Темір тапшылығын және анемияны жою

• Темір қорларын толтыру

• Рецидивке қарсы ем

4. ТТА алдын алуы

• Біріншілік

• Екіншілік

1. Теміртапшылықты анемияның себебін анықтау қажет. Тек қана анықталған себебін нақтылап және оны алып тастағаннан кейін ғана терапевттік ем басталады.

2. ТТА бар науқастардың емдәмі темірге бай болуы қажет.

Науқастарда темірдің сіңірілуі жоғарлаған болса, тағамда темір адекватты көбірек болуы қажет. Бірақ ешбір тағам асқорытудың қабырғамаңы аймақта темірдің керекті концентрациясын жасай алмайды. Ет, қара икра тек қана ТТА дамуын алдын алады.

Ағзамен ең жақсы еківалентті темір сіңіріледі, ол жануар тағамдарда көбірек. Науқасқа сиыр еті, балық, бауыр, бүйрек, өкпе, жұмыртқа, овсянка, гречка, бұршақтар, какао, шоколад, жемістер, алмалар, чернослив, мүйіз, гематоген ұсынылады.

3. Темір препараттары көктамырға, бұлшықетке еңгізіледі, және ішке қабылданады. Бүкіл терапия кезінде темірді көктамырға еңгізгенде сарысулық темір деңгейін қатаң бақылау қажет. Себебі темірдің артық мөлшері гемосидеринге қорланады, әрі қарай ұйқы бездің зақымдалуымен гемохроматоздың дамуына, циррозға, миокард зақымдалуына алып келеді. Темір препараттарын пероралды тағайындау дұрыс болады. Адекватты доза тәулігіне темірдің 150-180 мг (ферроплекс таблеткада 17 мг, сондықтан тәулігіне 9-10 таблетка қабылдау қажет) құрайды.

Барлық темір препараттардағы темір сульфат түрінде, С витаминмен, никотин немесе янтар қышқылдармен қосындысы (қабырғамаңы асқорытуды ынталандыру үшін) ретінде болады.

Ең жиі қолданылатын препараттар актиферрин (34,5мг), тардиферон (80мг), мальтофер фол (100мг), сорбифер дурулес (100мг), ферретаб (50мг), ферроградумент (105мг), ферроплекс (10мг), хеферол (350мг). Темірдің дозасы таза темірге айналдырылып саналуы тиіс.

Жақсарудың клиникалық көріністер емінің 2-3 күнінде байқалады. Терапияның нәтижесі 3-4 аптада көрінеді: объективті критерийлер болып табылады:

• Периферияда ретикулоцитоз, бұл эритропоэздің белсендеуі туралы айтады

• Эритроциттер санының жоғарлауы

• Түстік көрсеткіштің жоғарлауы

Терапияның ұзақтығы шамамен 2-3 ай болады.

Темірді парентералды еңгізу тек қана бөлек жағдайларда көрсетілген:

• Асқазан-ішек жолының патологиясы (энтериттер, сыртқы секрецияның бұзылуымен созылмалы панкреатит және т.б.);

• Аш ішектің үлкен аймақты резекциясы, гастрэктомия;

• Асқазан және 12 елі ішектің ойық-жара ауруы;

• Темір препараттарды ішке қабылдай алмауы;

• Жатыр миомасы, геморрой және т.б. жағдайларға операция жасаудың алдында, ағзаны темірдің қажетті мөлшермен тез қамтамасыз етуі;

• Арнайы емес ойық-жаралы колит.

Парентералды жолмен берілетін темір препараттар: эктофер – 2 мл (100мг) ампулалар, бұлшықетке 2мл-ден тәулігіне 1 рет;

Феррум-лек - 2 мл (100мг) ампулалар, бұлшықетке 2мл-ден күнарала; көктамырға – 5 мл ампулалар, 10мл физ.ерітінде ерітеді;

Фербитол - 2 мл (100мг) ампулалар, бұлшықетке 2мл-ден тәулігіне 1 рет;

Феркофен - 5 мл ампулалар, көктамырға күніне 1 рет 10-15 күн бойы;

Венофер - 5 мл ампулалар.

Гемотрансфузиялар қолданылмайды. Өйткені темір гемнен нашар утилизацияланып, темір гемосидеринге өтеді, сонымен бірге эритроциттер массасы жоғарлап, сүйек кеміктің белсенділігі тежейді.

Қорландыру терапиясы Нв қалыпты деңгейіне жеткенде темір бар препараттармен 3 ай жүргізіледі, препараттардың тәуліктік дозасы анемияны тоқтату үшін қолданытлатын дозадан 2-3 есе кем. Егер ТТА себептері физиологиялық қанкетулер болса (мысалы, етеккір), анемия рецидивін дамуын алдын алу үшін темір препараттар емдік дозада 7-10 күнге қанкету тоқтағаннан кейін беріледі. Өйткені сол уақытта темірдің ең аз мөлшері болады, және оның сіңірілуі максималды қабілеттілігі болады. ТТА рецидиві болғанда 1-2 айға созылатын қайталмалы курс көрсетілген.

Біріншілік алдын алу осы кезеңде анемиясы жоқ, бірақ анемия дамуына алып келетін бейімдеуші жағдайлар бар топтарда: жүктілерге және емізетіндерге, жасөспірім-қыздарға, спорт мектептердің оқушыларына, донорларға, қатты және ұзақ етеккір бар әйелдерге жүргізеді.

Екіншілік алдын алу ТТА емделіп шыққандарға жасалады, ТТА рецидиві шақыратын жағдайлар (көпкөлемді етеккір, жатыр фибромиомасы және т.б.) болса.