Артериальді гипертонияның терапияға тұрақтылығының (рефрактерлігі) себептері

Рефрактерлі немесе емге резистенттілік артериальді гипертония дегеніміз, бұл кезде тағайындалған ем – өмір салтын өзгерту және рациональді комбинирленген терапия адекватты мөлшерде үш препаратты қолдану, диуретиктермен қосып, артериальді қан қысымының жеткілікті төмендеуіне алып келмеуін айтады.

Рефрактерлі АГ негізгі белгілері:

анықталмаған артериальді гипертонияның екіншілік формалары;

емнің нәтижесіз болуы;

артериальді қан қысымын жоғарлататын дәрілік заттарды қолдану;

өмір салтын өзгерту туралы нұсқауларды бұзу: салмақ қосу, алкоголді ішімдікті мөлшерден тыс қабылдау, шылым шегуді жалғастыру;

диуретиктармен адекватті емес терапия, созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің үдеуйі, мөлшерден тыс ас тұзын қабылдау;

Жалғанрезистентілік:

жекеленген офисті артериальді гипертония (ақ халат гипертензиясы");

артериальді қан қысымын өлшеген кезде мөлшері сәйкес келмейтін манжетаны қолдану.

Артериальді гипертония кезінде стационарға госпитализациялайтын жағдайлар

Артериальді гипертониясы бар науқастарды госпитализациялауға көрсеткіштер:

диагноз анық болмаса және артериальді гипертония формаларын анықтау үшін арнайы, инвазивті әдістерді қажет ететін зерттеулер;

медикаментозді терапияны таңдау қиыншылықтары - жиі гипертониялық криздер, рефрактерлі артериальді гипертония.

Жедел госпитализацияға көрсеткіш:

госпитальді этапқа дейін басылмайтын гипертониялық криз;

айқын гипертониялық энцефалопатиямен көрінетін гипертониялық криз (жүрек айну, құсу, есінен тану);

интенсивті терапияны және үнемі дәрігерлік бақылауды қажет ететін гипертониялық аурулардың асқынулары ми инсульті, субарахноидальді қан құйылу, жедел көз көруінің нашарлауы, өкпе ісінуі және т.б.

Артериальді гипертония кезіндегі жедел терапия

Егер артериальді қан қысымының деңгейі келесі симптомдармен өтсе:

айқын төс артындағы қысатын сипаттағы ауру сезімі (мүмкін стабильді емес стенокардия, жедел миокард инфарктісі),

горизонтальді жағдайда күшейе түсетін ентігу (мүмкін, жедел жүрек жеткіліксіздігі),

айқын бас айналуы, жүрек айну, құсу, сөйлеудің бұзылуы немесе аяқ-қолдар қозғалысының бұзылыстары (мүмкін, жедел ми қан айналымының бұзылыстары),

көздің көруінің нашарлауы (мүмкін, торлы тамырдың тромбозі).

Жедел медициналық көмекке бару керек (минут және сағат ішінде) парентеральді енгізетін препараттардың көмегімен артериальді қан қысымын түсіру (вазодилататорлар, диуретиктер, ганглиоблокаторлар, нейролептиктер).

Ескерту. Алғашқы екі сағатта артериальді қан қысымы 25% төмендеу керек және 160/100 мм с.б. келесі 2 - 6 сағатта. Артериальді қысымды тез түсіруге болмайды, ойткені бас ми, бүйрек және миокардтің ишемиясы болуы мүмкін. Артериальді қысымның деңгейі > 180/120 мм с.б. болса онда әр 15 - 30 мин сайын өлшеп тұру қажет.

Артериальді қысым кенеттен жоғарлап кеткен кездегі әрекет:

Артериальді қысым кенеттен жоғарлап кетсе, бірақ, басқа органдар жағынан симптомдар болмаса, пероральді немесе сублингвальді (тіл астына) басуға болады, яғни салыстырмалы тез әсер ететін препараттарды қабылдаса. Оларға жатады

Анаприлин (β-адреноблокаторлар, әдетте, артериальді қысым тахикардиямен болмаса),

Нифедипин (оның аналогтары - Коринфар, Кордафлекс, Кордипин) (антагонист кальций тобы),

Каптоприл (ангиотензин-айналдырушы ферментінің тежеушілер тобы),

Клонидин (оның аналогтары - Клофеллин) және басқалары. 

Жас өспірімдерде және жасы жас адамдардағы артериальді гипертензия

Артериальді гипертензия (АГ) жүрек - қантамыр патологиясының ең кең тараған түрі. Балаларда АГ тарауы 2 - 18-25% құрайды. Үлкен адамдарда АҚҚ жоғарлауы 20-40% жағдайларда тіркеледі.Әр түрлі жастағы топтағы науұастарда, әсіресе жасөспірім, сондай-ақ жас кезінде (16 бастап 21 ж дейін) АҚҚ пайда болуына әсер ететін вегетативті функциясы өте мықты болып келеді. Сондай-ақ мынандай да факторлар маңызды жынысы, бойы және науқастың салмағы. Осы факторлар АҚҚ айқын әсер етуі мүмкін. АГ жасөспірім және жас кезінде анықтау маңызды болып келеді, өйткені АГ басталуы сол жерде жатыр. Осы кезеңде АГ асқынулары дамуы мүмкін. Сондақтан дәрігер АГ ерте диагностикалау қажет.

АГ бар жасөспірім және жас адамдарда қандай әдістерді қолдану қажет?

Ең алдымен осы популяцияда қауіп қатер тобын құру керек. Яғни диспансерлік қарап тексеру бағдарламасы болу керек, жанұясында АГ шалдыққан адамдар бар ма, жоқ па. АГ популяциясында 50% жанұялық жағдайлар болып табылады. Әдебиеттер мәлеметі бойынша АГ жоғарлауы 3 есе жанұясында АГ бар балаларда жиі кездеседі.

Келесі қауіп қатер тобы ол мөлшерден тыс дене салмағы бар жасөспірімдер. Дене салмағы үлкен балаларда АҚҚ жоғары болып келеді, дене салмағы қалыпты сол жастағы балаларға қарағанда. Мынандай жұмыстарға сүйене отырып лептин – семіздік гені, ол семіздігі бар науқастарда жоғарлайды симпатикалық вегетативті нерв жүйесін күшейтеді.

Дене салмағынығ индексі, қан сары суындағы лептин деңгейімен және гнауқастарды категорияға бөлу арасында айқын байланыс бар (қалыпты АҚҚ, жоғары АҚҚ және АГ). Семіздігі бар балалардың АҚҚ деңгейіне сыртқы факторлар әсер етеді. Осы категориядағы науқастарға арнайы бағдарлама жүргізілу керек.

Келесі қауіп қатер тобы вегетативті нерв регуляциясы бұзылған науқастар. Көп жылдар бойы вегетативті нерв регуляциясының спецификасын оқи келе жас өспірімдерде пубертатты кезең патологиялық түрде өтеді – ір түрлі типтегі вегетативті дисфункция синдромы ретінде.

АҚҚ жоғарлауында ең маңыздылары гиперваготония және гиперсимпатикотониялық реактивтілік, сондай-ақ гиперсимпатикотониялық варианттар. Осындай жасөспірімдерде жүректе айқын электрофизиологиялық өзгерістер болады.

Жас өспірімдерде және балаларда АГ генетикалық зерттеулер арқылы анықтау да маңызды. АҚҚ деңгейіне көптеген факторлар әсер етеді. Яғни ААФ, азот қышқылының эндотелий синтетазасының гені, ангиотензиноген гені.

Сонымен, диагностиканың бірінші этапі қауіп қатер тобын бөлу (жанұялық анамнез, дене салмағының индексі, генетикалық факторлар, вегетативті нерв жүйесінің жағдайы).

Екінші этап – адекватті зерттеу әдістерін қолдану және осы категориядағы науқастарда оларды бағалау. Ең оңай әдіс ол дәрігердің АҚҚ өлшеуі. 1987 ж. ұсынған жас балаларда және жас өспірімдерде жасына байланысты АГ жіктелуі. Бұл жіктелуде 16-18 жастағы балаларда гипертензия айқын болып саналады егер систолалық АҚҚ 142 мм с.б., тең немесе жоғары болса, ал диастолалық 92 мм с.б. үлкен немесе тең болса. Егер науқаста осы мәлеметтер бойынша АГ анықталмаса, науқаста ауру жоқ деп айтуға болмайды. Бұл біріншіден гиперваготониясы бар науқастарға жатады. АҚҚ бір рет қана жоғарласа, бұл психоэмоциональді немесе вегетативті реакциялардың маңыздылығы туралы айтады.

АҚҚ деңгейін және АГ анықтайтын бір әдіс ол АҚҚ тәуліктік мониторлеу. АҚҚ тәуліктік мониторлеуінің негізгі принциптері АҚҚ жоғарлау жиілігін, қан қысымының күштемесін, АҚҚ вариабельдігін және мәлеметтерді графикалық талдау болып табылады. Бұл принциптердің әр қайсысы әр түрлі жастағы топтарда қолданады.

Тәуліктік монитерлеудің негізгі ерекшелігі барлық параметрлерді АҚҚ жасына, жынысына, салмағына және бойына байланысты салыстыру. 16-18 жастағыларға АҚҚ жоғары болып саналады егер 90-94% сәйкес келсе(САҚҚ 136-141 мм с.б., ДАҚҚ 84-91 мм с.б.), айқын АГ егер АҚҚ, 95-99% сәйкес келсе (САҚҚ 142-149 мм с.б., ДАҚҚ 92-97 мм с.б.), ауыр гипертензия АҚҚ 99% жоғары болса (САҚҚ 150 мм с.б., тең немесе кем болса,ДАҚҚ 98 мм с.б., тең болса). Қазіргі кезде АГ жас балаларда және жас өспірімдерде емдеу талдау үстінде. Көп көңіл медикаментозды емес емге бөлінеді.

Медикаментозді емнің негізгі әдістері ол дене салмағын түсіру, жаттығулар және режимді тамақтану сапасын өзгерту. АГ бар балаларға динамикалық күштемелер берген дұрыс жүзу, жүгіру, спорттың ойындық түрлері.

АГ медикаментозді емес емдеу жеткілікті болмайды. Осындай жағдайларда және АҚҚ айқын жоғары болса немесе нысана-ағзалары зақымдалса медикаментозді терапия қажет.Үш сатылы схема қолданады. Бірінші сатысында минимальді дозада тиазидті диуретикті немесе бета-адреноблокаторларды қолдану. Екінші сатысы комбинирленген терапия жүргізу зәрлік заттармен және адреноблокаторлармен. Үшінші сатысы емге вазодилататорларды қосу. Медикаментозді терапияның негізгі шарты ол қолданатын препараттардың дозасы және жанама әсерлерінің аз болуы. АГ терапиясында жиі тиазидті диуретиктерді қолданады, яғни гипотиазид, емді аз дозадан бастайды. Гипотазид басқа диуретиктерге қарағанда ұзақ әсер етеді және аз дозада айқын диуретикалық эффект көрсетеді. Сонымен қатар калий және магний иондарының экскрециясын. Осы иондар жоғалса тиазидті диуретиктердің жанама әсерлері байқалады – қарыншалық аритмиялар және көмірсу зат алмасуының бұзылыстарығ яғни гипергликемиямен көрінеді. Тиазидті диуретиктармен емдеген кезде қанда триглицеридтермен және холестерин деңгейі жоғарлайды. АГ ұзақ уақыт бойы тиазидті диуретиктармен емдеген кезде калий, глюкоза және қандағы липидтер деңгейін және ЭКГ бақылап отыру керек, сондай-ақ аритмиялық синдромның күшеюі және симптоматиканың нашарлауы болады.

Тек қана тиазидтерді ғана емес, тиазидке тәрізді диуретиктерді қолдануға болады, мысалы арифона-ретард (баяу шығарылатын индапамид), АҚҚ тәулік бойы бақылап отырады, систолалық және диастолалық АҚҚ салыстырмалы түрде төмендетеді, АҚҚ түнгі тәуліктік фазасына оң әсер етеді, түнгі сағатта АҚҚ төмендетеді, липидтер, калий және глюкоза деңгейіне минимальді әсер етеді.

АГ бета-блокаторлармен (жиі қолданатын пропранолол, метопролол және атенолол) емдеу тек науқастың вегетативті статусын және вегетативті реактивтілігін бағалаудан кейін болады. Бета-блокаторларды қолданған кезде жанама әсерлер болуы мүмкін - брадикардия, бұлшықет әлсіздігі, потенцияның төмендеуі, кейде бронхообструкция. Осындай жанама әсерлер препараттарды қолдагуға шектеу салады. Вазодилататорларды тиазидті және тиазид тәрізді диуретиктер немесе бета-адреноблокаторлар айқын жанама әсерлер шақырған жағдайда қолданады. Бұл кезде кальций каналдарының блокаторларын (верапамил) және ангиотензинайналдырушы фермент (каптоприл) тежеушілерін тағайындайды, оларды тағайындаған кезде айқын метаболикалық бұзылыстар байқалмайды, ал гипотензивті эффект айқын болады. Гипотензивті препараттарды тағайындаған кезде препараттардың гипотензивті әсерінің ұзақтығының маңызы зор, АГ медикаментозді терапиясы науқастың өмір сапасына әсер етеді. Жас балаларға баяу әсер ететін препараттарды тағайындаған жөн.

Егде жастағы артериальді гипертензия

Көптеген дамыған елдерде халықтың өмір ұзақтығының жоғарлауы егде жастағы науқастарда үнемі өсіп отырады. Статистикалық болжамға сәйкес 2035 ж. әр бір 4-ші адам 65 ж және жоғары жаста болады.

Гипертензия (1999) бойынша БДЖДҰ сәйкес АГ диагнозі қойылады, егер систолалық артериальді қысым (САҚ) 140 мм с.б. тең және жоғары болса, ал диастолалық (ДАҚ) - 90 мм с.б. жоғары болса. Жас ұлғайған сайын АҚҚ жоғарлайды, егер систолалық 70- немесе 80 жасқа дейін ұлғайса, диастолоалық 50 немесе 60 жасқа дейін. Осыған байланысты егде жастағы адамдарда жекешеленген систолалық артериальді гипертензиясының ерекше формасын бөледі. Егде жастағы адамдарда АҚҚ жоғарлауы нысана-ағзалардың зақымдалуын шақырады – жүрек, бас ми, коронарлы тамырлар, бүйрек және көз органдары. АГ бар науқастарда асқынулар болады кардиомегалия, бас ми қан айналымының бұзылыстары, бүйрек жеткіліксіздігі ретінде. АГ кардиоваскулярлы өлімді 65 бастап 74 ж дейінгі ер адамдарда 4 есе және әйелдерде 2 есе жоғарлатады. Жас ұлғайған сайын МИ өлу 60-69 жастағы топта 38 %, 70-79 жаста 43 %, 80-89 жаста 58 % өсіреді. Жасы ұлғайған адамдарда жүрек жеткіліксіздігінің жиілігі 10 % құрайды, оның үштен бір бөлігін АГ бар науқастар құрайды.

Артериальді гипертензия – бас ми инсульттерінің негізгі факторы болып табылады. 70 ж адамдарда цереброваскулярлы аурулардың даму қаупі үш есе жоғары болады, егер САҚ 160 мм с.б., САҚ - 140 мм с.б. қарағанда. АҚҚ адекватты түрде коррекцияласа АГ ағымы өзгереді, яғни асқынулар азаяды. АГ бар 65-74ж науқастарда антигипертензивті терапия инсульттердін жиілігін - 25 % төмендетті, ЖИА асқынуларын - 19 %, жүрек қан тамыр жүйе ауруларының - 17 %.

Егде жастағы науқастарға кальций антагонистерін тағайындаған жөн. Са++ иондары клеткаішілік универсальді мембранді транспорт болып табылады, тегіс салалы бұлшықетті және тамыр тонусын жиырылтады. Кальций антагонистері кардиомиоциттерге келетін Са++ иондарының клеткаішілік трансмембранді келуін тежейді, бұл онын вазодилятаторлы қасиетін анықтайды. Сонымен қатар ишемияға және склерозға қарсы эффекттілері бар. Кальций антагонистері организмде метаболикалық бұзылыстарды шақырмайды, глюкоза, зәр қышқылының, калийдің деңгейіне әсер етпейді. Кальций антагонистері гетерогенді препараттар тобына кіреді. Кальций антагонистерінің үшінші тобына – амлодипин жатады. Химиялық структурасының өзгерістеріне байланысты ол жаңа қасиеттерге ие болды – жоғары биожеткіліктік, тәулік бойы қан плазмасында максимальді және минимальді концентрациясының арасындағы азғана өзгерістер, ұзақ әсер етуі (24-36 сағ).

Амлодипин ұзақ әсер ететін гипотензивті эффектісі бар постуральді гипотензияны, тәулік бойы шеткі, сондай-ақ коронарлы тамырлардың дилятациясын шақырмайтын препарат. Бұл препаратты қабылдаған кезде шұмақты фильтрация жоғарлайды және натрийурез күшейеді. Амлодипиннің антиоксидантті активтілігі дәлелденген және экспериментальді атеросклероздың дамуын алдын алады. Сондай-ақ амлодипиннің антиангинальді және антиишемиялық эффектілерін айтып кеткен жөн, өткені АГ бар егде жастағы науқастарды емдеген кезде қосымша жүректін ишемиялық аурулары, стабильді және стабильді емес стенокардия ауруларында таңдаулы болып келеді. Бұл препараттың маңыздылығы басқа да антигипертензивті препараттармен комбинирлеп беруге болады. Сонымен, АГ бар егде жастағы науқастарды емдеген кезде жасына байланысты өзгерістердің барлығын, қосымша ауруларын ескеру қажет. Препаратты тағайындаған кезде оның қарама қарсы көрсеткіштерін ескере отыру керек, өткені олар науқастың өмір сапасын жақсартады және кардиальді және церебральді катастрофалар қаупін айтарлықтай төмендетеді.

АГ бар науқастарды диспансеризациялау

АҚҚ табылған кезден бастап, АГ диагнозы қойылғаннан кейін науқас тұрақты бақылауда болу керек.

1. Шеткі және АГ 1 сатысында – жылына 1 рет, АГ II сатысында – жылына 2 рет. Науқасқа жалпыклиникалық зерттеулерімен бірге берілген уақытта лабораторлы зерттеулер жүргізеді (жалпы зәр анализі, қан анализі, қандағы глюкозаның деңгейі, триглицеридтер, креатинин, мочевина), электрокардиография, науқасты окулист қарайды (көз көруін, көз түбін зерттейді).

2. Шеткі және АГ 1 сатысында медикаментозді емес емдеу әдістерінің эффективтілігін бақылау жылына 1 рет өткізіп отыру қажет. Бұл топтағы науқастарға емдеу профилактикалық курстары жылына 2-3 рет өткізіледі АҚҚ деңгейін бақылаумен.

3. АГ II- III сатысы бар науқастарға гипотензивті дәрілердің сүйемелдеуші дозасын таңдаған кезде бақылауды әр 2 апта сайын өткізіп отыру керек. АҚҚ тұрақталған кезде және тағайындалған препараттар науқастармен жақсы қабылданса кейінгі бақылау алғашқы 6 айда айына 1 рет, кейін 2 айда 1 рет өткізіледі. Осы берілген уақытта науқастарға жалпыклиникалық қарау және жоғарыда айтылып кеткен лабораторлық зерттеулер жүргізіледі, ЭКГ жазылады, науқасқа окулист кеңес береді. II- III сатыдағы АГ бар науқастардың емі науқастың жағдайы жақсарғанша үздіксіз препараттардың дозасын минимальді мөлшерге азайтқанша болу керек.

Диспансерлік бақылау кезінде науқастардың санаторлы-курортты емге көрсеткіштер сұрақтары шешілу керек.

• Дені сау өмір сүру тәсілдерін үйрету

• ЖИА және АГ қауіп қатер факторларын аластату

• Тағамда тұзды және майларды шектеу

• Психотерапия

• Физиотерапия және ЕДШ

• Еңбектік нұсқаулар

• АГ II- III сатысында жекеше алынған режимде медикаментозді гипотензивті терапияны жалғастыру

• Санаторлы-курортты ем

• Санаторий –профилакторийде сауығу

Емдік-сауықтыру шаралары терапевтпен, дәрігер – реабилитологпен және психотерапевтпен іске асады.

Артериальді гипертензиясы бар науқастарға диспансеризацияны терапевт іске асырады. Кардиолог, офтальмолог, психоневролог науқасты жылына 1 рет, ал эндокринолог және уролог көрсеткіштер бойынша қарайды.

АГ бар науқастардың уақытша еңбекке жарамсыздығы

• Аурудың өршуі

• Гипертониялық криздің дамуы

• Ми қан айналым бұзылысыстары

Уақытша еңбекке жарамсыздық ұзақтығы криздің сипатымен және ауырлығымен, ми қан айналым бұзылыстарымен, аурудың дәрежесімен және функциональді бұзылыстарных болуыменен анықталынады.

• Гипертониялық ауру кезіндегі I типтегі криз I сатысы -3-10 күн

• Гипертониялық ауру кезіндегі I типтегі криз II сатысы -5-10 күн

• II типтегі криз (орташа ауырлықта) гипертониялық ауру кезіндегі II сатысы -8-20 күн

• II типтегі криз (ауыр) гипертониялық ауру кезіндегі II сатысы -18-25 күн

• II типтегі криз гипертониялық ауру кезіндегі III сатысы -18-21 күн

• Гипертониялық аурудың II сатысында II типтегі кризде амбулаторлы жағдайда уақытша еңбекке жарамсыздық 8-10 күн құрайды, криздер қайталанса науқасты стационарда емдеу қажет, бұл кезде уақытша еңбекке жарамсыздық 18-20 күнге ұзарады.

• Гипертониялық аурудың I сатысында емді амбулаторлы жағдайда жүргізеді, уақытша еңбекке жарамсыздық 4-5 күн құрайды, өршу кезінде 3 рет 6 айда уақытша еңбекке жарамсыздық мерзімі 10-14 күнге ұзарады.

• Гипертониялық аурудың II сатысында емді амбулаторлы жағдайда жүргізеді, уақытша еңбекке жарамсыздық 12-14 күннен аспау керек. Өршу қайталанма бір жыл шамасындай емді стационарда жүргізу қажет, жалпы уақытша еңбекке жарамсыздық, стационармен қосып, 18-21 күн құрайды.

Гипертониялық аурудың III сатысы бар науқастарда, еңбекке жарамсыздық тұрақты және олар III немесе II топтағы мүгедектер болады, ал ГА ауыр асқынуларында (жайылған инсульт айқын тұрақты параличтармен, сөздің бұзылуы, өзін өзі күте алмайды, гипертониялық нефроангиосклероз салдарында ауыр созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі)- I топтағы.

Медико-профессиональді этапта реабилитацияға бағытауға арналған көрсеткіштер:

• Мамаңдығын жоғалту қаупі

• Жасы (ерлер 55 ж дейін, әйел 50 ж дейін)

• Профессияға керектік экспертиза мұқтаждығы

• Профессия таңдаудағы мұқтаждығы

• Еңбекке психологиялық мұқтаждықтың болуы

Гипертониялық аурудың негізгі профилактикалық бағыттары:

• Дені сау өмірді пропагандылау және сақтау

• Гиподинамиямен күресу

• Оптимальді психоэмоцианальді айналымды құру

• Оптимальді еңбек және тұрмыстық жағдайды құру

• Шылымнан бас тарту, ішімдікті, тұзды көп ішпеу

• Қалыпты дене салмағын ұстап тұру

АГ қауіп қатер факторларың 2 топқа бөлген дұрыс: бағынатын (мөлшерден тыс дене салмағы, алкогол қабылдауы, шылым шегу, төменгі физикалық активтілік, тағаммен көп мөлшерде тұзды қабылдау, холестериннің жоғары деңгейі, стрестер) және бағынбайтын (жасы 55 жоғары, тұқым қуалаушылық). Аталған екі топтағы айырмашылық ол бағынатын қауіп қатер факторларын аластату. Қазіргі уақытта жоғары салмақ АҚҚ негізгі қауіп қатер факторларының бірі болып табылады. Семіздігі бар науқастарда АГ 2 есе жиі кездеседі. Көптеген науқастарда дене салмағының қалпына келуі АҚҚ деңгейін қалпына келтіреді.

Дене салмағын төмендетудің негізгі ережесі ол калорийлық рационды 1500-1800 ккал/тәу шектеу, тамақтану режимі (3-4-рет тамақ қабылдау соңғы тамақ ішу жатар алдында 3-4 сағ), жеткілікті физикалық активтілік. Сонымен қатар аптасына 1-2 рет тамаі ішпеу, яғни (алма, қаймақ, көкөністер, сүт тағамдары т.б.). Рационда жануар майларын, жеңіл сіңірілетін углеводтарды шектеу. Ішімдікті көп мөлшерде қабылдау АГ 11% ерлерде және 1% әйелдерде алып келеді. Ішімдік қабылдайтын науқастарда ми инсульті 3-4 рет жиі кездеседі ішімдік қабылдамайтын адамдарға қарағанда.

Тұзды қабылдаумен және АҚҚ деңгейі арасында сөзсіз байланыс бар. Натрий және су қан тамыр қабырғасында жиналып, оны, жуандатады, бұл қан тамырларының шеткі кернеулігін өсіріп және АҚҚ жоғарлатады. АГ, немесе басқа да қауіп қатар факторлары бар науқастарда тұздың тәуліктік мөлшері, - 5 г аспау керек, ал 60 жастан жоғары - 3 г. АГ бар науқаста физикалық активтілік жоғары болу керек. Пайдалы жүру (күн сайын 30-40 минут), аптасына 2 рет жүзу, велосипед айдау. Жарысу спорт қарама қарсы (волейбол, футбол, теннис), изометриялық күштемелер (ауыр көтеру). АГ бар науқастар шылым шегуден бас тарту керек. Никотин тамыр уы болып саналады, және АҚҚ жоғарлауын, әр түрлі қан тамырлар асқынуларын шақырады. АГ майлы тамақтарды 10% дейін, яғни құрамында холестери бар тамақтарды шектеу керек, көбірек көкіністер, жеміс жидек, мұхит тағамдары, сүт өңімдері. Сондай ақ тәулігіне 1,0-1,5 литр су қабылдау керек, кофе, шайды шектеу керек. АГ бар науқастарда барлық аталған қауіп қатер факторларын шектеу керек, гипотензивті медикаментозді емнің эффективтілігі осыған осығанйланысты болады. АГ емі АҚҚ деңгейіне, қауіп қатер факторларына, жүрек қан тамыр асқынуларына, қосымша ауруларға, науқастың қаражатына байланысты. АГ бар науқастар аурудың қауіп қатер факторларын аластату керек. Әрине бұл қиындыққа соғады.

Бірақ, Аристотель, айтқандай «есі дұрыс адам өзіне жағымды емес, ал жағымсыз жағдайды аластатын заттардан қашу керек».