8.2. Қәуз(сдяв) улану белгілері және жеке қауіпсіздік шаралары.

Қатты әсер ететін улы заттар (ҚӘУЗ)

ҚӘУЗ бұл өнеркәсіпте, көлікте, үлкен көлемде қолданылатын объекТілердегі, қираушылық (авариялар) жағдайында атмосфераға оңай өтугежәне жұмыс істеуші қызметкерлер мен іргелес елдімёкендегі халықты жаппай зак,ымдауға қабілетті улы химиялық қосы лыстар.

ҚӘУЗ-лің адамдарға әсері өнеркәсіп өндірісі, сақтау мен тасымал дау; сондай-ақ соғыс уақытында жаудың химия (мұнайхимиясы) мұнай өндеу, тоқыма, қағаз және өнеркәсіптің өзге салаларын, объекті лерін, қоймалар, қауіпті тоңа зытқыштарды жөне су тазалау ғимарат- тарын, сондай-ақ осы салалар мен объектілерде қызмет көрсететін көлік құралдарын қасақана қирату барысында туындайтвн авария лық жағдайда ғана ықтимал.

Бұл заттар өздерінің қасйеттері бойынша әр турлі болыгі келеді. Барлық ҚӘУЗ-ді мынадай топтарға бөлуге болады:/ а) тұншықтырғыипық әсері басымзаттар;/б) жалпы улылық әсері басым заттар/ в) тұншықтырғыштық және жалпы улылық әсері бар заттар;/ г) өсіп-өнуге, жүйке түрткісін өткізуге жәнё беруге әсер ететін заттар (Неитроптыулар);/ д) тұңшықтырғыштық жәйе нейтроптық әсёрі бар заттар;/ е) метаболдықулар;/ ж) заттардың алмасуын бұзатын заттар./ Тұншықтырғыштық өсері басым заттарға улы қосылыстар (хлор,фосгейу хлорпикрин және басқалар) жатады, олар үшін органйзмге әсер ететігі баСты объекті тыныс алу жоЛдары болып табылады. Зақым- данудың бүкіл процесі Шартты түрде 4 кезеңге бөлінеді: затпен байла- ныс кезеңі, жасырын кезең, өкпенің уланудан қабыну кезеңі және асқыну кезеңі. Әр кезеңнің Созымдылығы ҚӘУЗ-дің улылық ерекше- лігімен жәнё экспозициялықдозаның көлеМімён анықталады. Көбірек жинақталған бірқатар заттардың буының әсері кёзінде терінің аіпык, жерлерінің, кілегейлі жоғары тыныс аЛу жолдары мен өкпенің химия- лық күйігінен туындаған тосын жағдайдан адам қаза болуы мүмқін. / Жалпы улылық әсері басым заттарға энёргетикалық алмасудың күрт бұзылуын тудыруға қабілетгі, ауыр жағдайларда зақымданузшИ ның қаза болу себебі болып табылатын қосылыстар (көміртегі тотығы, ■ цианды сутегі және басқалар) жатады./ Тұншықтырғыппық және жалпы улылық әсері бар заттарға ингаляциялық әсер кезінде өкпені удан қабындыруға, ал сіңу кезінде энергетикалық алмасуды бұзуға қабілетті ҚӘУЗ-дің едәуір бөлігі жа- тады (амил, акрилонитрил_г азот қышқылы мен азот тотығы, күкірттірі қос тотығы, фторлы сутегі және басқалар) жатады. Осы топтың көп- теген қосылыстарының күшті күйдіргіштік әсері бар, бұлөз кезегінде алгашқы көмекті көрсетуді қиындатады./ Нейтропты уларға жүйкені реттеу механизмі, сондай-ақ жүйке жүйесінің ұйыстыру күйін бұзатын заттар (тетраэтилқорғасын, кү- кіртті көміртегі, фосфорорганикалық қосылыстар және басқалар) жатады, осындай әрекеттің негізінде олардың синтез, сақтау, шығару, нейромедиаторлар синаптикалық қуысындағы белсенділікті төменде- ту процестеріне араласу нейромедиаторлар рецепторларымен ықпал- дасу, қозған мембраналардың иондық арналарының өткізушілігін өз- герту қабілеті жатыр. Тұншықтырғыпггық және нейтроіггық әсері бар заттарға ингаля- циялық зақымдану кезінде өкпенің удан қабынуын тудыратын қосы- лыстар {аммиак, гептил, гидразин және басқалар) жатады, соның сал- дарынан жүйке жүйесі қатты зақымданады./ Метаболдық уларға организмдегі затгардың метаболзимнің нәзік процестеріне араласатын улы қосылыстар (этилен тотығы, дихлорэтан және басқалар) жатады. Бұлармен улану уға қатты қарсылықтың жоқтығымен сипатталады, организм әдеттегідей біртіндеп дамиды және ауыр жағдайда бірнеше күннің бойында өліммен аяқталады./ Осы заттармен зақымданудың патологиялық процесіне көптеген органдар мен организмдер жүйесі, бірінші кезекте орталық жүйке жүйесі, үлпершікті ағзалар, ал кейде қан жүйесі тартылады./ Заттардың алмасуын бұзатын затгарға галогенденген ароматты көмірсутегілердің тобына жататын улы қосылыстар (диоксин, поли- хлорланған бензофурандар және басқалар) жатады. Осы затгар өкпе, ас қорыту жолымен тері ұлпалар арқылы әсер ете отыра, өте ұзаққа созылатын ауруды тудыруға қабілетгі. Бұл жағдайда осы процеске іс жүзінде барлық органдар мен организм жүйелері тартылады. Осы затгардың әсерінің өзіндік ерекшеліктері затгың алмасуын бұзу болып табылады, бұл ақыр аяғында тіпті өлімге ұшыратуы мүмкін.