171Фосфор иондары алмасуының бүзылыстары

Кальцийдің алмасуы фосфордың алмасуымен тығыз байланысты. Фосфор жа-суша сыртылық кальцийдің басым бөлігін гидроксиапатат кристадцары (Са₁₀ (Р0₄ )_(| (ОН)₂) түрлерінде байланыстырып, сүйек қүрамында жинақтайды. Организмге төу-лігіне тамақпен 1,2 г фосфор түседі. Осынша фосфор бүйрек жөне ішекгер арқылы организмнен сыртқа шығарылады. Паратгормон организмде артық болғанда не-фровдардың бастапқы бөліктерінде фосфаггардың несептен қанға кері сіңірілуі азаяды, ал бүл гормонның аздығы, керісінше, оны көбейтеді. Сонымен қатар фос-фаттардың сыртқа шығарылуын кальцитонин, қалқанша бездің гормоңдары, сома-тотрошш жөне фосфордың қаңдағы деңгейі реттейді. Сүйектерге жөне тістерге жи-нақталған фосфордан басқа жүмсақ тіндерде фосфат-аниовдары мен байланысқан фосфор болады. Бүл фосфордың бар жоғы 1%-ғана жасуша сыртында орналасады. Жасушалардың ішіңде 200—300 мг% фосфор болады. Онда ол АТФ түзілуіне пайда-ланылады. Сонымен бірге фосфат аниоңдары қыііщыддық-сілтілік үйлесімдікгі тең-геруге қажетгі фосфатгық буфердің бөлшегі больш есептеледі. Кесек қуатгы фос-фордың қосьшдьшары және фосфорланған зат алмасу өнімдері жасуша ішінде сақ-талады. Сондықтан қан сүйыіъшдағы фосфордың 12%-ы ғана нөруыздармен бай-ланысқан, ал қалған бөлігі фосфат-аниондар түрінде кездеседі. Қаңдағы фосфордың деңгейі кальцийдің алмасуьш ретгейтін ықпалдардан байланыеш болады. Сонымен қатар, ол жасушалардаіы энергаялық алмасумен де тығыз байланысты. Мөселен, гликогенез артқанда фосфаггар жасуша ішіне ауысады да, гипофосфатемия дамиды. Сол сияқты гликолиз артқаңца да, глюкозаның фосфорлы өнімдері пайда болудан, қанда оның деңгейі төмеңдейді. Керісінше, тыныстык ацидоз кезінде, гликолиз те-желгенде жасушалардан фосфор сыртына шығарылып, гиперфосфатемия дамиды.

Гипофосфатемия — қан сарысуында фосфор мөлшерінің 2,5 мг%-дан немесе 0,8 ммоль/л.-ден азаюы. Ол мыналарға байланысты дамиды:

— үзақ ашығулар кездерінде тамақпен фосфордың организмге аз түсуінен;

— организмнен фосфордың несеппен тым артық шығарылуынан, мәселен, қалқаншасерік бездерінің гиперфункциясында, ауыр метал-дармен уланудан нефрон өзекшелерінщ бүліністерінде, Д-гиповитами-нозы кезівде бүйрек өзекшелерінде фосфордың бастапқы несептен қанға кері сіңірілуі тежеледі; осьшардан гиперфосфатурия дамиды;

— ішек-қарын жолдары арқылы фосфаттардың организмнен сыр-тқа артық шығарылуынан, мәселен, антацидтерді көп пайдаланудан, олар фосфаттарды байланыстырып сыртқа шығарады;

— қаннан фосфаттардың жасушаларға артық ауысуынан, мәселен, гликолиз үрдісі тым артық болғанда жасушаларда көмірсуларының фосфорланған өнімдері көбейеді, алкалоз кезінде гликолиз артып, жа-сушалармен фосфаттардың түтынылуы үлғаяды.

Сонымен бірге Х-хромосомасымен тіркескен түқым қуатын гипо-фосфатемвя белгілі.

Гипофосфатемияның көріністері:

• гипофосфатемия кесек қуатгы маіфоэргиялық қосьхиыстар түзілуінің бүзылуына әкеледі. Осыдан АТФ жөне креатинфосфатгың тапшылығы да-

172

мііді.і. Соңдықтан жоғары жүйке әрекеттерінің бүзылыстары: түнжырау, "и қызметінен тез шаршау, естен тану т.б. әйгіленімдер байқалады. І.үішіықеттердің әлсіздігі, тыныс алудың қиындауы сезіледі. Жүрек і і.і іметшің әлсіреу белгілері дамиды;

• гипофосфатемия кезінде РНК мен ДНҚ түзілуі бүзылады, сүйек-і е минералдардың жиналуы тоқталады, балаларда мешелдік ауруы, ере-Овктерде сүйектің жүмсаруы (остеомаляция), остеопороз, сүйек сынғ-ыштығы дамиды;

• фосфатурия 100 мг/л-ден астам болады.

Бүл кезде науқас адамдардың денесінде парестезия, саусақтардың үіімп қалуы, бүлшықеттерде және жүректе ауыру сезімі болуы, жады-ш.іц әлсіреуі, тырыспа-селкілдек дамуы, сананың жоғалуы т.с.с. шіііленімдер пайда болады.

Гипофосфатемияның нәтижесінде қан жасушаларының тіршілік ү іақтығы қысқарады, гемолиздік анемия, иммундық тапшылықтық цммиды. Оған бауыр қызметінің жеткіліксіздігі т.б. белгілер қосыла-ды.

Гиперфосфатемия деп қан сарысуында фосфор мөлшерінің 4,5 мг%-дан немесе 1,45 ммоль/л-ден астам көбеюін айтады. Ол төмендегі жағ-іімйларда байқалады:

• организмге фосфаттарды артық енгізгенде;

• қалқаншасерік бездерінің гиперфункциясы, гипертиреоз ксздерінде фосфордың бүйрек өзекшелеріңде бастапқы несептен қанға кері қайта сіңірілуі күшейеді;

• бүйрек қызметінің жеткіліксіздігінде фосфордың несепке сүзілуі тежеледі, соның нөтижесінде гаперфосфатемия жөне гипофосфатурия иайда болады;

• жасушалардың ( гепатоциттердің, эритроциттердің, миоциттер-дің т.б.) тым артық ыдырауынан, олардан фосфатгар мен калиийдің көп босап шыгуымен байланысты дамиды.

Гиперфосфатемияныц көріністері:

• қанда кальций иондарының азаюымен, гшгокальциемия дамуы-мен көрінеді. Ол гаперфосфатемия туыңдатқан гипопаратиреоздың не-месе гипертиреоздың, тиреокальцитониннің әсерлерінен дамиды. Со-нымен бірге қавда фосфаттардың деңгейі көтерілуі кальций иондары-ның сьфтқа шығарылуын арттырады, олардың тівдерге ауысуын көбейтеді жөне ішектерде сіңірілуін бегейді. Гиперфосфатемияның барлық көріністері осы гипокальциемияның нөтижесінде дамиды.

• артериалық қан қысымы төмендейді. Өйткені гапокальциемия-дан жүрек қызметінің өлсіреуі болып, жүректен шығатын қан көлемі азаяды.

Гиперфосфатемияны емдеу жолдары.

• туындатқан себепкер ықпадды емдеу;

• изотониялық ерітінділер, қан плазмасын немесе плазманы ауыс-тыратын заттарды енгізу; Тіндердің ауыр бүліністерінде қавды гемодиа-лиз қолданып тазарту.