1.2. Ежелгі Египет саябағы

Ежелгі Египет тәуелсіз мемлекет ретінде б.д.д. ІV мыңжылдықта негіз салды. Оның территориялық шекаралары Ніл өзені алқабында тұтасқан, өз суын оңтүстіктен солтүстікке ағып Жерорта теңізіне құяды. Бұнда көбінесе табиғи құрма пальмасы және тамарикстер өседі, ал Ніл өзенінің жағасында – қамыстар, папирустар, лотостар өседі. Тұнбалардың толық жоқтығы және жылы желдерімен, ыстық және қуан климаты біршама маңызды аудандарда ағаш-бұталы өсімдіктердің тіршілік етуіне мүмкіндік бермеді. Ертедегі египеттіктермен жерді сумен қамтамасыз ететін каналдары бар және өзеннің бөліп құюы уақытында су тасқыннан тұрғындар мен қалаларды қорғау мақсатындағы гидротехникалық құрылғысы бар жер суландыратын жүйесі жасалған болатын. Ежелгі Египет бағалы құрылыс материалдарға бай болатын – гранат, әктас, құмтас және т.б., тамаша сарайлар, ұзақ өмірлік ғибадатхана кешендері және пирамидалары тұрғызылды, бірталайы біздің уақытымызға дейін сақталған.

Ежелгі Египет тарихы, соның ішінде, оның сәулет пен қалақұрылыс тарихы, бірнеше кезеңге бөлінеді: Ежелгі патшалық – б.з.д. 3200-2400 жж., астанасы – Мемфис; Орта патшалық – б.з.д. ХХІІ-ХVІІІ ғғ., соғыстар мен батыраңқылық салдарынан Египеттің екі ғасырлық үзілістен кейін бірігуі, астанасы – Фивы; содан соң (ХVІІІ- ХVІІ ғғ.) гиксостар шабуылына байланысты екі ғасырлық үзіліс басып қалды; Жаңа патшалық – б.з.д. ХVІ-ХІ ғғ. және кейінгі уақыт – Х ғ.-дан бастап б.д. 332 жылға дейін, яғни жаңа астана – Александрияны құрған Александр Македонскиймен Египетті жаулап алуына дейінгі уақыт. Ежелгі патшалық кезеңі пирамидалардың құрылысымен сипатталады. Орта – қуатты жер суландыратын құрылысы және кең суландыру жүйесі бар Фаюмск құрылысымен белгілі, Египет мемлекеті дамуының жарық кезеңі – Жаңа патшалық.

Үш мыңжылдықтан астам өмір сүріп келе жатқан Египет мемлекетінде сәулет, қалақұрылыс пен өсімдік шаруашылығының дамуымен бірге бақшалық өнері де қалыптасты. Бақтар дәулетті халық тұратын тұрғын үйлердің, сарайлардың және ғибадатханалардың жанында салынды (1.4).

1.4. Бақты суару (б.з.д. 1250 ж.)

Қасиетті шағын ормандар мен көгалдандырылған көшелермен бірге олар жоспарда тік сызықты сеткасы бар қалалардың жасыл безендірілуін (оформление) құрайды, «...сыртқы білектерден немесе қабырғалардан көрінетін қала гілденген жазира әсерін білдірді». Білектер мен қабырғалар қаланы жау шабуылынан ғана емес, сонымен қатар Ніл өзенінің бөлініп құюы уақытындағы су тасқынынан қорғайды. Ғибадатхана және сарайларға бағытталған көшелер мерекелерге арналған біршама енді болды (40 м дейін). Екі жағынан пальмалар қатары орын алды. Ғибадатханаға жақындаған сайын жолдар сфинкстердің пішіндерімен жиі безендіріледі, кейде пальмалармен үйлестіреді. Осындай қолданыс бағаналардың, жолдың көлеңкеленген учаскелерінің, мүсіндік бейнелерінің ырғақты алмасуын көрсетеді. Ғибадатханалық кешеннің аймақтарындағы осы жол – тік композициялық ось, сонымен қатар сәулеттік композицияның симметрия осі ретінде болып саналады. Оған көлемдер және кеңістіктер тізбектелді, жылжу өлшемінде азаюы немесе көбеюі мөлшерлерінің жүйелі ретімен өзгертіледі. Сол кешенде әсерлердің тұрақты алмасуы ғибадатхана интерьерінің қараңғы кеңістіктері бар ашық шарықталған ішкі сарайлардың ырғақты кезектесуі, оның колондық залдарының және қозғалыс кезінде олардың мөлшерлерін жүйелі өзгертілуі әсерінен болды.

Қалалар жоспарларының геометриялық сеткасы, ғибадатхана кешенінің осьтік құрылымы, симетрия принциптерінің заңдастырылған қолданысы египеттік бақтың сипатын анықтады, онда жүйелі сияқты басты айқын жасалған осьпен құрылды. Мысал ретінде ауданы 1 га болатын египеттік бақтың сызба жоспарын алуға болады. Қабырғалармен қоршалған бақ квадрат формалы болып келеді. Кіру жағы пилондармен белгіленген және ось басы болып саналады, ось бақша тереңдігінде орналасқан үймен тұйықталған. Композициялық ось – көлеңкелі тоғыспаны құрушы және жүзіммен айналған жабылған саяжол немесе басқаша айтқанда пергола. Симметриялық осьтік жолда төрт тік бұрышты бассейндер және екі күмбез орналасқан. Периметр бойынша қатардағы отырғызулар (1.5).

1.5. Ежелгі Египеттегі бағы бар вилланың бас жоспары

Қаралған бақ – жүйелі стильдік бағыттың үлгісі. Оның ерекше сипаты қоршау мен бөлек учаскелерді: кіреберіс алаңы, пергола, суаттар, отырғызулар – қоршайтын ішкі қабырғалардың бар болғандығы. Бақша көлеңке мен салқынды берді, гүлдер және жемістертермен қамтамасыздандырды, лотос, папирус және т.б. қасиетті өсімдіктер де бар. Өсімдік ассортименттер жергілікті түрлерінен басқа интродуценттер кең қолданылды – інжар, анар, раушандар, ақгүлдер. Хош иісті майларды беретін ағаштар биік бағаланды. Шөптік өсімдіктерден қалампыр, гүлкекірелер, көкнәрлер көп таралған.

Ежелгі Мысыр бақшасы үшін діни, утилитарлы және эстетикалық функциялардың органикалық араласып кетуі тән болды. Ежелгі Мысырда негізінен айқын композициялық – орналастыру канондары (қағидалары) бар бақша көркемөнері қалыптасты:

• композицяның осьтік құрастырылуы және симметрия қолданысы бар жүйелі жоспармен;

• тұйықталған композициялардың қалыптасуы;

• суаттардың бақшаның ажырамас, жиі және негізгі бір бөлігі болуы;

• мақамдар қолдану – бұл композициялық қабылдау;

• саябақ және қатардағы отырғызуларды қолдану;

• ағаш өсімдіктерінің ассортименттерінде экзоттарды қолдану.