1. Ең алғашқы әлеуметтік психологияның теориялары.

Халық, көпшілік, әлеуметтік қылықтың инстинктер теориясы. Халық психологиясы ХІХ ғ. Ортасында Германияда пайда болды. Негізін салушы Ларацус, штейнтал. 1859 ж. Олардың «халық психологиясы туралы кіріспе пікір» деген мақаласы басылған. «халықтар психологиясы және тіл білімі» атты журналы шықты. Онда тарихтың басты күші халық немесе өзін өнерд, дінде, тілде т.б. көрсете алатын «бүтіннің рухы» деген ой айтылған. Бұдан әрі халықтар психологиялар идеялары Вунд жалғастырды. Көпшілік пси\сы ХІХ ғ. ІІ жартысында Францияда туды. Өкілдері Торд, Сигель, Лебон, Э. Дюркгейм. Көпшілік пси\сы жеке тұлға мен қоғамның қатынасы туралы мәселені « жеке тұлғалық» позиция тұрғысынан шешеді. Әлеуметтік қылық инстинктер теориясы негізінен қалаулы Макдугал. Макдугал теориясының негізі бойынша әлеуметтік қылықтың себепкері тура біткен инстинктер болып табылады. Еуропада Меде, АҚШта Олпорт т.б.

2. Топтық динамика – әлеуметік топтар ішіндегі интеракцияға қосылған процестер. Белгілі бір уақыт арасында бір топта пайда болатын және топтың бір кезеңнен бір кезеңге қозғалуын, яғни оның дамуын бейнелейтін динамикалық процесс жиынтығы.

3. Қ-Қ перцептивті жағы: тұлға аралық қабылдау және өзара түсіністік. Адамдар бірін- бірі қалай, қай деңгейде қабылдайды, түсінеді, сезімдері мен қасиеттерін қалай бейнелейді, өзге арқылы өзін қалай таниды, ортақтасу барысында арақатынастары да соған байланысты. Сонымен бір адамды екінші адамның қабылдауы қ-қ/тың міндетті құрамдас бөлігі ретінде шартты түрде қ-қ/тың перцепециялық жағы б.т. Әлеуметтік психологияның қарым-қатынас үрдісінде бірін-бірі өзін-өзі танумен түсіну. Бақылаушы бақыланушы көргенде сыртқы физикалық сипаттарын қабылдайды. Ең алдымен сыртқы түрін және тәртібі бағалайды.

Билет 17

1. Әлеуметтік психологиялық зерттеулердің негізгі әдістері

Ә.П әдістері: бақылау (табиғи, лаборотормялық), эксперимент, анкета, сауалнама, сұхбат, контент- анализ, социометрия.

Бақылау әдісі- Ә.П/ның ең ескі әдісі. Бұл әдістің көмегімен тұлғаның мінез-құлқы, тәртібі және қимыл-қозғалыстары туралы мәлімет аламыз.

Сауалнамалар Ә.П. зерттеулерде қолданылатын әдістердің кеңінен таралған түрі. Көбіне бұл әдіске, зерттеулердің жауапарынаналынған ақпаратқа қалай сенуге болады деген себеппен сындарды аңғартуға болады.

Сұхбат әдісін интервюлер мен респондент арасында өзара қатынас орнатылады. Құжаттарды талдау әдісі ерекше орын алады, себ. Бұл әдіс арқылы адамның қызметінің нәтижесін іске асыруға болады.

2. Этникалық топтардың психологиялық ерекшеліктері.

Этникалық топ- кең мағынада, нақтылы этникаға негізделген адамдар тобы. Яғни әрбір жеке адам туғаннан иемденетін әлеуметтік және мәени бірегейлік. Этникалық топтар мәдени тұтастылығымен ерекшелінеді, этникалық саналы сезімге ие.

3. Қ-қ формалары.

Тікелей қ-қ табиғи бетпе-бет,сөздік және бейсөздік (ым, қимыл) құралдар көмегімен жасалынатын толық псих\қ контакт.

Жанама қ-қ қатысушылардың кері байл\с уақытын ұзартатын немесе кешіктіретін жазу және техника құралдары арқылы жасалынатын толықсыз псих\қ контакт. Хат жазу, радио, кітап шығару.

Тұлғааралық қатынасекі не өзгермейтін топ ішіндегі таныс адамдардың тікелей контактары.

Бұқаралық қ-қ бейтаныс тікелей не жанама контактары. Мыс, стадионда, теотрда.

Ролдік қ-қ – белгілі әлеу\к ролдері орындаушылардың псих\қ контактары. Мыс, оқушы, оқытушы, әке-бала, сатушы-алушы.

Билет 18.

1. Алғашқы әлеуметтік психологиялық теориялар. Ең алғашқы әлеуметтік психологияның теориялары.

Халық, көпшілік, әлеуметтік қылықтың инстинктер теориясы. Халық психологиясы ХІХ ғ. Ортасында Германияда пайда болды. Негізін салушы Ларацус, штейнтал. 1859 ж. Олардың «халық психологиясы туралы кіріспе пікір» деген мақаласы басылған. «халықтар психологиясы және тіл білімі» атты журналы шықты. Онда тарихтың басты күші халық немесе өзін өнерд, дінде, тілде т.б. көрсете алатын «бүтіннің рухы» деген ой айтылған. Бұдан әрі халықтар психологиялар идеялары Вунд жалғастырды. Көпшілік пси\сы ХІХ ғ. ІІ жартысында Францияда туды. Өкілдері Торд, Сигель, Лебон, Э. Дюркгейм. Көпшілік пси\сы жеке тұлға мен қоғамның қатынасы туралы мәселені « жеке тұлғалық» позиция тұрғысынан шешеді. Әлеуметтік қылық инстинктер теориясы негізінен қалаулы Макдугал. Макдугал теориясының негізі бойынша әлеуметтік қылықтың себепкері тура біткен инстинктер болып табылады. Еуропада Меде, АҚШта Олпорт т.б.

2. Қарым-қатынасқа қатысты ұғымдарға сипаттама. Қарым-қатынас – адамдар арасында бірлескен іс-әрекет қажеттілігін туғызып, байланыс орнататын күрделі процесс; екі немесе одан да көп адамдардың арасындағы танымдық немесе эмоционалды ақпарат, тәжірибе, білімдер, біліктер, дағдылар алмасу. Қарым-қатынас тұлғалар мен топтар дамуының және қалыптасуының қажетті шарты болып табылады.

Қарым-қатынас барысында адамдардың танымдық хабарлармен, ақпаратпен, тәжірибемен, біліммен, дағдылармен алмасуы және өзара түсінісуі, бірін-бірі қабылдауы жүзеге асады. Қарым-қатынастың интерактивті, коммуникативті, перцептивті деген үш жағы және мезо, макро, микро, рухани, іскер, т.б. деңгейлері болады. Негізгі қызметі:

1) ақпараттық-коммуникативтік (ақпарат алмасу және адамдардың бірін-бірі тануымен байланысты);

2) реттеуші-коммуникативтік (адамдардың іс-әрекетін реттеу және біріккен әрекетті ұйымдастыру);

3) аффективті-коммуникативтік (адамның эмоционалдық аясымен байланысты).

Адамдар арасындағы қарым-қатынастың басты мақсаты – өзара түсіністікке қол жеткізу. Қарым-қатынас жасауда қатынасқа түскен адамды тыңдап, түсіне білудің маңызы зор. Бұл басқа адамның ішкі жан дүниесін түсініп, оған өз ойын дұрыс жеткізуге мүмкіндік береді. Адамдар басқаларға өз ойлары мен көзқарастарын түсіндіре отырып, түсініспеушілік, ұрыс-керіс пен дау-жанжал секілді жағымсыз құбылыстарды болдырмауға әрекет жасайды. Адамдармен жақсы қарым-қатынас орнатуға мынадай ережелердің орындалуы көмектеседі: барлық адамдармен тең дәрежеде, дөрекілік пен жағымпаздықсыз қарым-қатынас жасау; сұхбаттасушының жеке пікірін сыйлау; бұйрық емес, өтініш деңгейінде қарым-қатынас жасау; басқа адамның пікірін сыйлау және тәжірибесін қабылдай білу. Қарым-қатынас мәдениетін меңгерген тұлға өзімен қатынас жасайтын адамға құрметпен қарап, сыйластық білдіреді. Адамға сыйластықпен қарау жақсы қарым-қатынас жасаудың негізгі өлшемі болып табылады.

3. Топ туралы түсінік және оның негізгі сипаттары. Топ — әлеуметтік тұтастықтан белгілі бір нышандары негізінде бөлінетін адамдардың шектеулі шамадағы қауымдастығы; бұл нышандар атқаратын қызметтерінің сипаты, әлеуметтік не таптық қатыстылығы, даму деңгейі және т.б. болуы мүмкін. Топты адамдардың санына байланысты саралау: үлкен, шағын, кіші топтар (диада, триада) деп бөлу кең тараған. Әлеуметтік статусы бойынша ресми және бейресми, өзара байланысының тікелей не аралық болуына қарай нақты және шартты, даму деңгейіне қарай даму деңгейі төмен (ассоциациялар, корпорациялар, диффузиялық топтар) және даму деңгейі жоғары топтар (ұжымдар), мәнділігі жөнінен референтті және мүшелік топтар болады. Топтардың шамасы, құрылымы мен құрамы өздері сол үшін топтасқан іс-әрекеттің мақсаттары мен міндеттеріне қарай анықталады. Топ мүшелерінің бірлескен қызметінің мазмұны топ ішіндегі динамиканың барлық үрдістеріне себепкер болады, бұлар: тұлғааралық қатынастардың дамуы, серіктестердің бір-бірін қабылдауы, топтық нормалар мен құндылықтардың, ынтымақтастық және өзара жауаптылық нысандарының қалыптасуы. Өз кезегінде топта қалыптасқан қатынастар топтық іс-әрекеттердің нәтижелілігіне әсер етеді. Топтар, әдетте, әлеуметтік-психологиялық зерттеулердің объектісі болады. Бұл орайда, топ ішінде дамитын үрдістерде, сондай-ақ іс-әрекеттің тұтас субъектісі ретінде басқа топтармен өзара әрекеттестік үрдісінде әлеуметтік қатынастар жүйесіне қамтылған топтың өзі де зерттеледі. Әлеуметтік топ; бір топ оқушы; Топталып оқу. Топ белгілі біріккен іс-әрекеттерімен сипатталатын адамдар жиынтығы. Ішкі және сыртқы топтық қасиеттеріне қарай топтарды келесі түрлерге бөлуге болады: санына, байланысына, ұйымшылдығына, ынтымақтастығына, тұрақтылығына, тұлға үшін маңыздылығына т.с.с.

1. Санына байланысты үлкен топтар (ұлттар, партиялар, таптар), шағын топтар (отбасы, ұшақ экипажы).

2. Байланысына қарай алғашқы шынайы (сынып, студенттік топ, өндірістік бригада), соңғы жағдайға немесе шартқа байланысты (университеттің студенттері, қаладағы немесе аудандағы мектепті бітірушілер, қаладағы зейнеткерлер);

3. Ұйымшылдығына қарай: ұйымдасқан, ресми (сынып, студенттік топ), ұйымдаспаған бейресми (көпшілік, жиын, жұрт).

4. Ынтымақтастығына қарай ынтымақты жоғары дамыған (студенттік топ, өндірістік бригада), ынтымақсыз төмен дамыған (бірінші сынып оқушылары).

5. Тұрақтылығына қарай тұрақты (ұлт, отбасы), тұрақты емес (мерзімдік, уақытша бригадалар).

6. Тұлғаға маңыздылығына байланысты эталоиды, референтті (шынайы немесе үлгі болатын қиялдағы топ), топтар.

7. Қоғамның дамуына байланысты прогрессивті (ұжым), регрессивті.

8. Іс-әрекеттің түріне қарай ойын, оқу, еңбек топтары.

Билет 19.

1. Үлкен әлеуметтік топтардың псих/ы. Үлкен әлеуметтік топ – белгілі әлеуметтік нышандарды, топтық қатыстылығы жасы, жынысы, ұлты ж/е т,б белгілеуі негізінде сараланатын адам саны жағынан шектелмеген шартты қауымдастық үлкен әлеу/к топ партия, этникалық топтар,өндірістік ж/е қоғамдық ұйымдар, этностар, тобыр, топтар т.б.

2. Кері байланыс дегеніміз комуникацияның әрекетіне рецепиенттің реакциясыуралыберілетін ақпарат. Кері байл\стүрлері: тікелей және жанама. Тікелей кері байл\с кезінде рецепиенттің сөйлесушінің құлқына реакциясы ашық түрде көрііс алады. Сен айтып тұрған нәрсе маған ұнамайды, «не деп тұрсың, түк те түсінбей жатырмын»

Жанама псих\ң ақпаратты ортақтасу серігіне жасырын, астыртын жеткізу жолы. Ол үшін неше түрлі риторикалық сұрақтар, кекетулер, эмоци\ң реакциялық пайдалануы.

3. ХХ ғ. Әлеу\к псих\ң қалыптасуы.

ХХ ғ. Басы, әсіресе І дүниежүзілік соғыстан кейінгі уақыт, әлеу\к псих\ң тәжірибелік ғылымға айналды. Бұның негізгі себебі болып Еуропада В. Меде, АҚШта Олпорт ұсынған Мюде индивидті топ ішінде және жалғыздықта зерттей отырып, топта оның дене күші және ақыл-ойы әрекетінің әр-түрлі болатынын көрсетті. Г. Олпорт Ә.П\ның әдістемелерді ары қарай өңдеген, америкалық әлеу\к псих\қ және психиатор Дж. Морено социометрия әдісін өңдеген, топтағы өзара қ-қ, тұлғаның топ ішінде алатын статусты анықтауға арналған.

Билет 20.

1. Жеке адамды әлеуметтендіру факторлары, механизмдері мен құралдары. Жеке адам дегеніміз – қоғамның мүшесі ретіндегі адам. Адам қоғамнан тыс тәуелсіз өмір сүре алмайды. Адам санасының дамып, өсіп жетілуі оның ортасымен тығыз байланыста. Әлеумет әсері тимейтін, әлеуметтік құрықтан шығып кететін ешбір адам болмақ емес. Сондықтан адам психологиясын дұрыс ұғыну үшін, ең алдымен, оның қандай ортагның өкілі екендігіне, сондай-ақ оның қандай көзқарасы, бағыт-бағдары, білім мен іс-тәжірибесі назар аударуымыз қажет. «Әлеуметтендіру» ұғымы адамды әлеуметтік қарым-қатынастар жүйесінде әр түрлі әлеуметтік бірліктердің (топтар, институт, үйымдар) түрлеріне интеграциялау, одақтың қауымдастыру.

Әлеуметтендіру — мәдени элементтерді түсіндіру, әлеуметтік мұраттар мен құндылықты игеру негізінде жеке тұлға қасиеттерін қалыптастыру. Түлғаның әлеуметтік даму барысында қоғамда адам өзін тұлға ретінде сезінеді. Бұл тәрбие, білім және өзін-өзі тәрбиелеу жағдайында, адам өздігінен алдына мақсаттар белгілеп, оған жетуде өзінің бедел-сезімін түсінеді, қоғамдағы өз орнына сенімді.

Әлеуметтендіру — тұлғаның белгілі бір бейнесін дәріптейді, оның негізгі белгілері: адамның әлеуметтік қарым-қатынасы, достық, сүйіспеншілік, отбасы, өндірістік, саяси т.б. көрінеді. «Адамның адам болып калыптасуы жалғыздықта өмір сүрмейді, бірліктердің арқасында адам болып қалыптасады, өзін қоршаған басқа субъектілермен бірдей жағдайда тұрмайды, бірақ әркім-әрқайсысының жан-жақты ықпалынан осы жерлсрге үздіксіз жауап қайтаруынан».

Әлеуметтендіру жүйесінің алдына қойған міндеттерінің екі тобы шешімін табады: тұлғаның әлеуметтік бейімделуі мен әлеуметтік кемелденуі. Бұл міндеттердің шешімі ішкі және сыртқы факторларға байланысты. Соның ішінде, сыртқы ортаның қайшылықтары батаның бойында дамып келе жатқан ішкі қарсыластық күшіне сай келуте тиіс. Адамның орталыққа ұмтылыс күші, сыртқы мәдениеттің жерінен әлдеқайда басым болуы қажет, сонымен қатар, оның жаңа ағымын үздіксіз сезінуі керек.

2. Қ-қ құрылымы, дағдысы, техникасы.

Қ-қ өте күрделі феномен. Қ-қ құрылымы өте күрделі оны шартты түрде 3 жаққа бөлуге болады: комун\я, перц\я, интеракция. Кому\я- ара қатынас портнеорлерінің бір-бірімен ақпарат алмасуы, білімді, идеяны беру процесі. Интеракция – тұлғааралық қимыл ұйымдастыру, қатысушының өзара қозғалыспен әрекет алмасуы. Перцепция – адамдардың бірін-бірі тануы мен тәрбиелеуі егізінде құрылатын белгілі қ-қ.

3. Кіші топ басқару. Кіші топ –топ индивидтері тікелей бір-бірімен қ-қ\қа түсетін және жалпы ұқсас қызығулармен мақсаттары топтық мінез-құлық нормалары арқылы бірлескен адамдар тобы. Мыс, мектеп сыныбы, спорттық команда, мекемедегі адамдар тобы, дос жарандар тобы.

Билет 21.

1. Әлеуметтік психологиялық бақылау әдісі. Бақылау әдісі – әлеуметтік психологияның ең ескі әдістерінің бірі б.т. бұл әдістің көмегімен тұлғаның мінез-құлқы, тәртібі және қимыл-қозғалыстары туралы мәлімет аламыз.Бақылдау әдісін қолданғанда басқа зерттеушілер хаттамамен танысқанда түсінікті болатындай етіп кейбір анық сипаттар берілуі тиіс. Бақылау алдына қойылатын сұрақтар нені бақылау керек? Бақылағанды қалай қағазға жазып алу керек?

2. А. Маслоу бойынша тұлға теориясы. А. Маслоу 1908 ж. 1-сәуірде Нью-Йоркте дүниге келген. Маслоу өзін-өзі таныту теориясында психоанализге және биховеризмге қарағанда тұлға табиғатының мүлде қарама –қайшы анықтамасын ұсынады: адам табиғатынан жақсы және өзін жетлдіруге қабілетті. А. Маслоу теориясының негізін мынандай түсініктермен айтуға болады. 1. Әр адам ерекше ұйымдасқан тұтастық ретінде қарастыратын тұжырым. Яғни тұлғаның негізгі сипаты тұтастық болып табылады. 2. Адам өзінің ішкі табиғаты бойынша гуманды, әр адамда өзін –өзі таныту. 3. Шығармашылық потенциялы әр адамға тән, әмбебап сипатта б.т. 4. Денсаулыққа мән беру кезектігі туралы тұжырымдама.