9. Басқарудың классификациялық әдістері: Ұйымшылдық-реттеушілік, әкімшілді-құқықтық, экономикалық, моралды тәрбиелік басқаруларға мысал келтіріңіз.

Басқару шешімдерін ойластыруда қолда бар ресурстармен қоғамдық қажеттілікке негізделген мақсат ерекше маңызды орын алады және төмендегідей сипатқа ие болады:

1. Мақсат – нақтылы және өлшемді болуы тиіс, яғни оның орындалу барысын бағалаудың мүмкіндігі;

2. Мақсат – белгілі мерзіммен шектелуі тиіс, осыған орай мақсаттың ұзақ, орта және қысқа мерзімде болуы.

3. Ұйым мақсатының сыртқы ортаның әсері мен ішкі мүмкіндіктергі қарай айқын және оған қол жеткізуге болатындай етіп қабылдануы.

Қазақстан республикасында ұйымдардың құрылуы мен қызмет жасау тәртібі арнаулы заң құжаттарымен бекітілген. Атап айтқанда 1995 жылғы қаңтар айында қабылданған

“ Азаматтық Кодексте” ұйымдардың түрлері мен негізгі белгілері жауап беруі қажетті шарт болып табылады.

өз қызметінің негізгі мақсаты пайда келтіру болып табылатын ұйым коммерциялық ұйым деп аталынып, мұндай заңды тұлғалар мемлекеттік кәсіпорын, шаруашылық серістестік өндірістік кооператив нысандарында құрылады.

Ал мұндай мақсатты көздемейтін және алынған пайдасын қатысушыларына үлестірмейтін ұйым коммерциялық емес ұйым деп танылып, мұндай заңды тұлға: мекеме қоғамдық бірлестік, тұтыну кооперативті қоғамдық қор, діни бірлестік нысанында құрылуы мүмкін.

Борышқордың өз несие берушілерінің талаптарын қанағаттандыруға және борышқордың мүлкінен міндеттемелерінің асып кетуі салдарынан салықты және басқа да міндетті төлемдерді тікелей алмайтын тұрақты қабілетсіздігі сот шешімімен банкроттық деп танылып, мұндай заңды тұлға таратылып қызметі тоқтатылады. Тек 1995 жылдың өзінде Қазақстанда өнеркәсіп саласында 500-ге тарта кәсіпорын банкрот болып есептелінуде. Осыдан барып өтпелі кезеңдегі қиын қыстау тығырықтан шығуды басқаруға жоғарғы талаптар қойылады. Осы тұста кәсіпорынның ұйымның дағдарыстан шығу саясаты жедел ағымдағы шаралар мен стратегиялық бағытты көздейді.

Жедел шараларға енетіндері: шығын мөлшерін азайту, қорлардың іздестіру кәсіби мамандарды қатыстыру кадрлық өзгерістер төлемдерді тоқтата тұру мен несие алу тәртіпті орнықтыру т.б.

Стратегиялық бағыт әлеумет пен мүмкіндіктерді, өндірістік бағдарламаларды, кірісті жаңалықтар еңгізу жүйесін талдау мен бағалауды және қаржы маркетинг техника басқару күрделі қаржы салу саласындағы сауықтыру тұжырымдамасын әзірлеуді қамтиды.

Міне, осының бәрі басқару әрекетіне, тікелей басқарушыға үлкен талаптар мен жауапкершілік артады. Және жоғары білікті кәсіпкерлікті қажет етеді. Осыдан барып қазіргі басқарушы менеджерлер кімдер және олар қандай болуы тиіс деген сұрақтар қойылады.

Басқарудың негізгі мақсаты қолда бар: адамдық, қаржылық, материалдық ресурстарды тиімді пайдалану арқылы игіліктерге, табысқа қол жеткізу. Яғни басқарудың тиімділігі мен менеджерлердің іс әрекетін экономикалық табыстар мен нәтижелер арқылы бағалауға болады.

10. Энергетикалық құрылыстың орташа бағасы және оны төмендетудің жолдарын көрсетіңіз

Батыс экономистері қазіогі пайда тұжырымдамасы бұл ұғымды әртүрлі көзқараста баяндаған. Ол өндіріс факторларын (жер, еңбек, капитал, кәсіпкерлік қызмет пен ақпаратты айтамыз) қолданған табыс ретінде қарастырылады.Американ ғалым-экономисті Пол Самуэльсон пайдаға деген бірнеше көзқарасты айтып көрсетті: пайда өндіріс факторынан алынған «шартсыз» табыс ретінде және оны кәсіпкерлердің өзі тікелей қолданады;

1. пайда кәсіпкерлік қызметті марапаттау ретінде және техникалық жетілдіруді ендіру;

2. пайда тұрақсыздық жай-күйді тудырушы ретінде және тәуекелділік үшін төлем;

3. пайда монопольды табыс ретінде.

Кез келген тауар өндірушінің мақсаты барынша көп пайда табу. Алайда нарыққа өз

тауарымен шыға отырып, ол алдыменен белгілі ақшалай қолға түсетін шағын түсімді (табыс) алуды жоспарлайды. Тауар өндірушінің қолға алатын түсімін талдай отырып, табысытың үш түрін бөлектеуге болады: жиынтық, орташа және шекті:

а) жиынтық табыс (TR) – белгілі тауар мөлшерін сатқанда алынатын ақшалай сомма.

ә) орташа табыс (AR) – салынатын бір тауар бірлігінен алынатын, табыс.

б) шекті табыс (MR) – бұл қосымша тауар бірлігін сатқандағы алынатын, қосымша табыс.

Тауар өндіруші өндіріс көлемі мынандай болғанда максимум пайдаға қол жеткізеді, қай кезде шекті табыс шекті шығынға тең болған жағдайда: MC=MR.

Максималды пайдалылықтың тепе-теңдігін талдау мен анықтау үшін жаңа экономикалық ұғымдарды енгіземіз: жиынтық (жалпы) өнім, орташа өнім және шекті өнім.

Жиынтық (жалпы) өнім (ТР) – бұл өнімнің жалпы саны, осы фактордың сандық анықталуы кезінде және басқа да өзгермейтін өндіріс факторында өндіріледі.

Орташа өнім (АР) – бұл жиынтық өнім өзгермелі факторының осы фактор санының (L) қолданбағандығына қатынасы.

Шекті өнім (МР) – бұл қосылған өнім, осы өндіріс факторының бір бірлігіне ұлғайған кезде алынады.

К. Маркстың пайымдауынша, пайда – бұл қосымша құн. Оны өндіріс аясында жалдамалы жұмыс күші жасайды және тауар айналымы саласында өткеріледі.

Біркелкі тауарларды өндіретін кәсіпорындар (фирма) әртүрлі техникалық жабдықтар мен жабдықталған, сондықтан онда өндіріс шығындары мен тауар құны біркелкі емес, әртүрлі. Сала аралық бәсеке процесінде жеке құндар үнемі қоғамдық, нарықтық құнға (өндіріс бағасына) теңестіріліп отырады. Нарықтық құн болса, негізгі тауар массаларының орташа өндіріс жағдайымен анықталады. Осы процестің салдары кәсіпорынды (фирма) бөлшектеу болып табылады және олардың бірі ішкі салалық бәсекеге өтеп бере алмай күйресе, оның тауарларының жеке құны орташа салалық құннан жоғары болғаны; басқалары байи түседі, онда оның тауарларының жеке құны орташа салалық құннан төмен болады. Сала арасындағы бәсеке тауардың жеке құнын қоғамдық, нарықтық құнға және өндіріс бағасына теңестіреді.

Бәсекелестік – бұл рынок шаруашылығына қатысушылардың арасындағы өндірістің жақсы жағдайы үшін, тауарды дұрыстап сату мен сатып алу үшін бақталастық.

Бәсекелестік – экономикалық күрес, оқшауланған өндірушілердің өнім, жұмыс, қызмет көрсету үшін өзінің мүдделерін қанағаттандырудағы өзара бақталастығы және олар осы өнімді сатумен, жұмысты орындаумен, сол бір тұтынушыға ғана қызмет көрсетумен байланысты. Бәсеке – тауар өндірушілердің капиталды ыңғайлы салу саласы үшін, өткізу нарығы, шикізат көздері үшін өзара жарысуы және бір мезгілде қоғамдық өндіріс пропорциясын стихиялы реттеудің өте әсерлі механизмі.

Өнім үшін бәсекелестік – бәсекелестің сала нарығының бір бөлігін алып қоюға ұмтылды және ол жаңа ассортиментті әрі сапалы өнімді шығару арқылы шамаланған бір және сол бағаны сақтау жолымен жүзеге асады.

Сату шарты бойынша бәсекелестік – сатып алушыларды тауарға үйірлендіру үшін көптеген іс-әрекеттерді қолданады. Бұл бәсекелеске жарнама, сервистік қызмет жасауы, тұрақты сатып алушыларға жеңілдіктер қарастыру жатады.