84 Әлеуметтік болжау технологиясы туралы түсінік

Әлеуметтік жобалаудың мәні Объектінің даму варианттарын белгілеу, онымен әрекеттесу стратегиясын,оны басқару, оған ықпал жасау технологиясын, жаңалықты еңгізу жолдарын білу- әлеуметтік жобалаудың мәні болып саналады.

Технология – адамдардың басқаруы мен технологиялық құралдарды пайдалану арқылы өнім алу процесі десек, «Әлеуметтік технология» мақсат көздеген практикалық әрекеттте белгілі объектіні өзгерту, транформациялау үшін қолданылатын құралдар жүйесі, жиынтығы.

Технологияларды қолдану арқылы жобалауда нәтижеге жетуге болатыны туралы кепілдік болады. Ғылыми әдебиетте әлеуметтік –технологиялық ұстаным басқаруда администаривтік-командалық қарсы келеді деген пікір бар.

Әлеуметтік технология - негізіне тексерілген, дәлелденген әлеуметтік білімдер алынады. Әлеуметтік технологиялардың міндеті- нақты үрдістің даму жолын бағалап, бақылау, оған сипаттама беру, нәтижені бағалау құралын анықтау, даму кезеңдерін ойластыру бойынша әлеуметтік моделін, версиясын құру.

«Әлеуметтік технология» екі мағынасы бар. Біріншіден, әлеуметтік технология- әлеуметтік объектіге нәтижеге жетуді мақсат көздеген ықпал ету үрдісі. Екіншіден, әлеуметтік технология- әлеуметтік объектілерге мақсат көздеген ықпал етуді зерттейтін спецификалық теория, нәтижелі ықпал ету әдіс тәсілдерін қарастырып белгілейді..

Әлеуметтік объекті болып әлеуеттік қатынастар, әлеуметтік әрекеттесу , әлеуметтік топ, әлеуметтік институт,әлеуметтік мекеме болуы мүмкін.

Үрдісті технологизациялау ұғымына түсінік. Кез келген әлеуметтік технологияларды еңгізу мақсатты түрде нәтижеге жетуді көздейді, бұл процесс технологизациялау арқылы жүзеге асады. Технологизациялаудың ережесі: 1) процессті қалыптастыру; 2) мақсатты белгілеу; 3) әлеуметтік процессті оптимизациялау; 4) әлеуметтік процесстің тұрақты лығын қамтамасыз ету; 5) өзін - өзі реттеу механизімін жасау; 6) жағымды қажетті жағдай тудыру.

Сонымен, әлеуметтік технология-ол әлеуметтік ықпал ету мақсаттында әрекеттесуді орнату үшін қажетті әдіс, әдістемелерді қарастыру, ұсыну.

Әлеуметтік технологиялардың әдістерден айырмашылығы, олардың вариативтігі, динамизімдігінде, кез - келген жағдайда қолдануға болатындығында.

Әлеуметтік технологиялар құрал ретінде пәнаралық негізінде қарастырылады, Бұл зерттеу мәселесі жан жақты қарастыруға мүмкіндік береді.

85. Әлеуметтік жобалау әлеуметтік ғылымның бір саласы

Лекция - 4. Әлеуметтік жобалау әлеуметтік ғылымның бір саласы

1. Әлеуметтік жобалау, оның табиғаты мен мәні

2. Әлеуметтік жобалаудың нақты мақсаттар, міндеттер, объектісі, пәніі.

3. Негізгі ұғымдарға сипаттама.

Әлеуметтік жобалау әлеуметтік ғылымның бір саласы ретінде ХХ ғасырда пайда болды. Алғашқы кезеңдерде әлеуметтік болжам ғылыми және техникалық болжамнан басталып архитектура мен машина жасау саласында қолданылды. Жобалау қоныстану мәселелерін шешуде де қолданылады. Қазіргі уақытта жобалаудың дәстүрлі түрімен қатар өзіндік дербес бағыттары да әлеуметтік, экологиялық, демографиялық , инженерлік –психологиялық, тағы басқа жобалау адам қажеттігігіне байланысты қолданылады.. Ал әлеуметтік жобалауға келер болсақ, оның алғашқы қағидаларынЯ. Дитрих, Т. Тиори, Д. Фраем, Ф. Ханик сияқты тағы басқа зерттеушіер жазады. Ал ресей әлеуметтануында әлеуметтік жүйелерді жобалаудың алғашқы идеялары И. И. Ляховтың , В. Н. Дубровскийдің В.М: Розиннің еңбектерінде айтылды.

Соңғы кезде әлеуметтік сферада әлеуметтік жобалау ұғымы жиі қолданысқа ие болып отыр. «Әлеуметтік жобалау» ұғымы 70 жылдары пайда болды, оған дейн әлеуметтік жоспарлау, бағдарлау, жаңалықтарды еңгізу деп келген. Экономика, мәдениет, кала құрлысы сфераларының дамуы әлеуметтік-инженерлік қызмет саласына әлеуметтік жобалау ұғымын өмірге әкелді.

Қазіргі қоғамның өзгеру удерісінде келесідей кезеңдерді белгілеуге болады: жоспарлау, жобалау, өндіру, өндірілген өнімді, жұмысты беру, сату. Әлеуметтік жобалау – ұғымы Ресейде соңғы-70-80 жылдары қолдана басталды. Әлеуметтік жобалау мәселесі туралы алғашқы пікірді айтқан Платон, оның идеалдды мемлекет құру туралы ілімі оган дәлел дейді В.М. Розин.

Әлеуметтік жобалаудың мәні Объектінің даму варианттарын белгілеу, онымен әрекеттесу стратегиясын,оны басқару, оған ықпал жасау технологиясын, жаңалықты еңгізу жолдарын білу- әлеуметтік жобалаудың мәні болып саналады.

Жобалау шындық көрінісінің озық формасының түрі. Ұйым қандай да бір әрекетті жасамас бұрын әрқашан да ең алдымен өзіне лайықты деген бірнеше нұсқаны ойластырады. Әлеуметтік проблемалардың шешілуінің әртүрлі варианттары жасалған кезде әлеуметтік мақсатқа бағытталған әрекеттің пайда болуы орын алады.

Әлеуметтік жобалау ғылымы айналысатын мәселелері: жалпы принциптер, әдістер, тәсілдер және объектілердің құру ережелері, әлеуметтік күрделі міндеттерді шешуге бағытталған спецификалық жоспарланған әрекет туралы ғылым. Әлеуметтік жобалаудың айналысатыны әлеуметтік даму мәселесі емес, объектінің қазіргі жағдайы, оның содан бастап дамуы.

Әлеуметтану ғылым саласында ең алғаш әлеуметтік жобалау идеясы келесі ғалымдардың еңбектерінде көрніс алған И.И.Ляхова, В.Н. Дубровскидің, А.Г. Раппопорттың, В.М. Разина, Б.В. Сазонова, Г.П. Щедровицкидің және О.И. Генисаретскидің. Теориялық негіздері туралы Н.А. Аитова, Г.А. Антонюк, Н.И. Лапина, А.И Пригожина, Ж.Т. Тощенко, Н.Г. Харитонова және Т.М. Дридзе, Ю.А. Крючкова, О.Н. прогноз қою, құрастыру, моделдеу.

2001 жылы Курбатов В.И. әлеуметтік жобалау ұғымына анықтама берген.

Әлеуметтік жобалау – бұл үрдіс әлеуметтік әрекетті құрастыру жүйесі, әлеуметтік мәселелерді проблемаларды жеңуге, әлеуметтік жағдайды позитивті өзгертуге бағытталған.

«Әлеуметтік жоба – қоғамға әкелетін пайдасы мен жоба қатысушыларының өздерінің еңбектерінің нәтижесін көретін адамдардың нақты категориясының әлеуметтік жағдайын жақсартуға бағытталған, нақты жоспарланған әрекеттер бағдарламасы».

Бұл – әлеуметтік маңызды мәселелерді шешу, оның негіздемесі және нәтижелерін бағалау бойынша ұйым (бірлестік) қызметін жүзеге асыру бойынша іс-шаралар кешені.

Әлеуметтік жобалауға – ол әлеуметтік объектілер, әлеуметтік сапалар, әлеуметтік үрдістер және қатынастар жобалауға кіреді.

Әлеуметтік жобаның – қоғамға әкелетін пайдасы мен Яницкидің т.б. еңбектерінде қарастырылған. Әлеуметтік жобалау негіздеріне саралау, талдау Н.А. Аитова, Г.А. Антонюк, Н.И. Лапина, А.И Пригожина, Ж.Т. Тощенко, Н.Г. Харитонова, Т.М. Дридзе, Ю.А. Крючкова, О.Н. Яницкийдің еңбектерінде жасалған.

Жобалау - (латынша projectus - алға қарай лақтыру; жобалау – болашақтағы объектінің образын жасау) - специфилақ қызмет оның нәтижесінде ғылыми - теориялық және тәжірибелік мәні бар жоспарланған, болжамдаған құбылыстармен үрдістің даму варианттары белгіленеді. Объектінің даму варианттарын белгілеу, онымен әрекеттесу стратегиясын,, оны басқару, оған ықпал жасау технологиясын, жаңалықты еңгізу жолдарын білу- әлеуметтік жобалаудың мәні болып саналады. Әлеуметтік жобалау мәселесіне қатысты ұғымдар: жоспарлау,проектілеу, болашаққа болжам жасау, болашаққа жоба қатысушыларының өздерінің еңбектерінің нәтижесін көретін адамдардың нақты категориясының әлеуметтік жағдайын жақсартуға бағытталған, нақты жоспарланған әрекеттер бағдарламасы. Бұл – әлеуметтік маңызды мәселелерді шешу, оның негіздемесі және нәтижелерін бағалау бойынша ұйым (бірлестік) қызметін жүзеге асыру бойынша іс - шаралар кешені.

Әлеуметтік жобалау – бар әлеуметтік мәселелерді өткеруге, оң өзгерістерге, әлеуметтік жағдайды дамытуға бағытталған әлеуметтік әрекеттер жүйесін құрылымдаудың шығармашылық процесі.

Сонымен, әлеуметтік жобалау – бұл ғылыми түрлі ақпаратты игерудің тиімді құралы, инновациялық әрекет жасаудың жаңа тәсілі, экономикалық, әлеуметтік, мәдени мәселерді шешудің әдісі.

Азаматтық қоғамды дамытудың нәтижелі тәсілдерінің бірі әлеуметтік жобалау болып табылады.

Қоғамды әлеуметтік жобаларды әзірлеу мен жүзеге асыру процесстеріне еліктіру халықтың азаматтық белсенділігін және жергілікті мақсаттағы мәселелерді шешуде нәтижелігін біраз арттырады .

Әлеуметтік жобалау нақты мақсаттар, міндеттер, шаралар және оларға қол жеткізудің әрекеттерінің тілі бойынша қоршаған ортаны жақсартудың көріністі идеясының тәсілі, сондай-ақ аталған ниетті нақты жүзеге асыру және сипатталған мақсаттарды орындаудың нақты мерзімдеріне арналған қажетті қорлардың сипаттамасы болып табылады.

Әлеуметтік жобалау спецификалық білім саласы ретінде өзіне қатысты ұғымдары бар. Оларға келетін болсақ: құрастыру (конструирование), жүйе, жобалау субъектісі, объект, әлеуметтік технология (операциялар жиынтығы),

әлеуметтік жобалау әдістері, механизімдері және т.б.

Жобалау субъектісі деп басқару әрекетіне қатысы бар адаммдарды,еңбек ұжымын, әлеуметтік институттарды айтуға болады. Олардың негізгі мақсаты нақты әлеуметтік жағдайды әлеуметтік белсенділік таныту арқылы өзгерту болып саналады. Олардың білімі, іскерлігі, шеберлігі, шығармашылығы арқылы жаңа бір идея туындап, жобалау моделінің, проектінің сапасы артады.

Әлеуметтік жобалау объектісі деп әлеуметтік субъектілердің ықпалында болатын материалдық, рухани жүйелер, проектілер, әлеуметтік байланыстар, әрекеттесу, проектілеуге қатысы барларды айтамыз. Әлеуметтік жобалау объектілеріне келесілерді жатқызамыз: еңбек құралдарын, әлеуметтік технология, техника, материалдық, рухани құндылықтар, әлеуметтк әрекет т.б.

- адам тарихи үрдістің субъектісі ретінде және әлеуметтік қатынастар, қажеттіліктер, құндылықтар, қызығушылықтар т.б.

- қоғамның әлеуметтік құрылымының элементтері, кішігірім жүйелері мысалы, еңбек ұжымы, әлеуметтік топтар т.б.

- өмір сүру үлгілерінің элементтері мысалы, өмір сүру стилі,тәсілі, өмірлік ұстанымдары .

- түрлі өмірлік қатынастар ( саяси, басқару, эстетикалық, адамгершілік, шаруашылық-отбасылық, тұлғааралық). Соңғы кезде әлеуметтік жобалау объектілері көбейюде. Негізгілері әлеуметтік жүйелер.

Әлеуметтік қызметтің элементі болып әлеуметтік әрекет болып саналады.

Құрастыру(конструирование)-интелектуалдық әрекет, ол арқылы қандай да болмасын бір объектінің мақсат көздеген идеалдық формасы жасалады. Ол ойлау әрекеті арқылы әртүрлі факторлардан комбинация , құрастыру , келістіру арқылы жаңа объектіні жасау. Құрастыру арқылы орындалатын, болашақта болатын және болмайтын да объектілер қарастырылады.

Құрастыру (конструирование) реконструирование- қайта құру, жаңарту, ал деконструирование - идиалды моделін құру, нормативті сипатқа ие деген ұғымдарды ажырата білу керек.

Әлеуметтік жобалау қызметінде «жүйе» деген ұғым ерекше мәнге ие.

Жүйе –бұл тұтастылық, ұйымдастырылған функциялардың, басқарылатын әректтердің жиынтығы, олар бойынша шешімдер қабылданып, іске асырылады.«Жүйе» элементтердің жәй жиынтығы ғана емес, ол араларындағы байланыс, қатынас. Олар арқылы бірігеді, ұйымдастырушылық, әрекеттестік орнайды.

Әрекет-іс-қимыл бірлігі, саналы түрдегі, мақсатқа жетуге бағытталған тікелей жасалатын, еркін ниеттілік, белсенділік. Әрекетте адам субъект ретінде танылып, оның жасампаздығы, іскерлігі, қайраткерлігі қалыптасады.

Әлеуметтік әрекет-уақытқа сәйкес реттелген әлеуметтік әрекеттің актісі, әдістердің, дағдылардың,тәсілдердің жиынтығы әлеуметтік тапсырманы мақсатқа сәйкес орындауға бағытталған.

Жобалау жағдайы - әлеуметік құбылыстардың, үрдістердің жүйесі, жобалау әрекетіне ықпал жасайтын.

Жобалау жағдайы келесідей компонентерден тұрады: қатынас, процесстер, орта, әрекет, заттар, қызмет, құрал т.б.

Жоспарлау - ғылыми және тәжірибеде дәлелденіп белгіленген мақсат, міндеттер, орындалу уақыты, темпі,құбылыстың даму барысы,қоғамның қажеттілігіне байланысты іске асу жолдары.