Девиациялық концепциялар

Түсіндіру тұрғысындағы девиация	Теория	Автор	Жетекші идея
1	2	3	4
Биологиялық	Қылмыстық бағыныштылықпен байланысқан физикалық белгілер Девианттар арасында жиі кездесетін дене бітімінің ерекшеліктері	Ч. Ломброзо У.Х. Шелдон	Дене бітімінің физикалық ерекшеліктері девиацияның себебіне айналады.
Психологиялық	Психоаналитикалық теория	З.Фрейд	Тұлғаға тән конфликттік жағдайлар девиацияны тудырады
Әлеуметтік	Аномия Әлеуметтік дезорганизация Мәдениеттанушылық теориялар Стигмеотизация теориясы Радикалды криминалогия	Э.Дюркгейм Шоу мен Маккей Селлин, Миллер, Сутерленд,Клауорди, Оулин Беккер Турк, Квинни, Тэйлор, Уолтон және Янг	Девиация әлеуметтік нормалардан ауытқу салдарынан туындайды Көп жағдайда девиация мәдениет құндылықтарының,нормалардың және әлеуметтік байланыстардың бұзылуынан, әлсізденуінен қарама-қайшы жағдайға түскендігінен пайда болады. Девиацияның пайда болу себебі субкультура мен мемелекеттік нормалар арсындағы конфликтілер Девиация - билігі бар топтардың барынша аз қорғалған топтардың мінез-құлықтарына қоятын таңба тәрізді Девиация капиталистік қоғамның нормаларына карсы әрекеттің нәтижесі болып табылады.

№10 Дәріс сабақ

Тақырып: «Қиын балаларды тәрбиелеудің мәні, себептері, проблемалары».

Тәрбие отбасынан басталады

Қиын балалардың отбасындағы беріктігі және өнегелі отбасында өнегелі ұрпақ тәрбиеленетіні сөзсіз. Қиындықты шешудің негізгі жолы-отбасында қарым-қатынастарды орнату.

В.Сухомлинский тәрбиені отбасы жағдайын зерттеуден бастайды. Ол баланың сабақ үлгерімінің жақсаруымен қоса денсаулығының мықты болуына ,ой-өрісінің кеңеюіне көңіл бөлді және балалардың 3-4 сыныптарға деиін бірқалыпты ,тәртіпті болып келіп, 4-сыныптан кейін бастайтындығын түсіндірді. Ересек кезең – бала тәрбиелеудегі ең қиын кезең екендігін айта келіп, ата-аналарды балалармен сырласуға шақырады.

Отбасының қоғам мен мемлекет, тіпті күллі адамзат алдындағы атқаратын қажеті сан қырлы . «Отан отбасынан басталады» десек, адам тәрбиесі –Отанды сүю, өмірге құштарлық , сұлулықты тану бала бала кезден жанұяда басталатыны баршаға аян.

А.С. Макаренко: «Тәрбие –баламен сөйлесумен, оған ақыл-кеңес берумен ғана шектелмейді.Тәрбие-тұрмысты дұрыс ұйымдастыра білуде, балаға әркімнің өз жеке басы арқылы үлгі -өнеге көрсетуінде»,-деген ғой.Баланы жас кезінен бастап сыйлап,қадір-қасиетін ,ар-намысын бағалап, дұрыс сөйлеп, дұрыс қарым-қатынас жасаған абзал.

Баланың айтайын деген өтінішін ,ақылдасқысы келген мәселесін ата-анасы тыңдап, ақыл-кеңес беруі керек.

Ата-ана отбасындағы үлкендерді сыйлап, құрметтесе ,кішілерге қамқор болса, бала да сондай болуға ұмтылады.Баланың тәрбиелі болып өсуіне берекелі отбасының әсері мол екені белгілі.

Л. Керімов қиын балалар тәрбиесі мәселесіне арналған зерттеулерінеде «қиын» оқушыны зерттеуді, ең алдымен ,отбасынлағы тәрбие жағдайын білуден бастауды ұсынады.Баланың жетіліп қалыптасуында отбасының орны ерекше екенін түсіндіре келе, оұушыға қиын атануға алып келетін ата-аналардың балалармен ,мұғалімнің оқушылармен қарым-қатынасындағы бірнеше кемшіліктерді көрсетіп берген.Бұл қиындықты шешудің негізгі бірден-бір жолы-отбасындағы ізгілікті қарым-қатынастарды орнату .

Баланы дұрыс тәрбиелеу үшін отбасы қоғаммен тығыз байланыста болуы керек.Ғалым-педагог И.Гребенников отбасы қызметін 5 топқа бөледі:ұрпақжалғастырушылық,экономикалық,тәрбиелік,қарым-қатынастық және бос уақытты демалуды ұйымдастыру.

Демек,отбасында ата-ана осы қасиеттерді барынша бірігіп,жақсы ұйымдастыра білсе және педагогикалық жағынанбілімлі ,психалогигалық әдіс-тәсілден хабардар болса,отбасындағы ахуал ерекше болмақ.

М.Жұмабаев «Педагогика» ғылыми еңбегінде «жас бала –жас бір шыбық, жас кезінде қай түрде иіп тастасаң,есейгенде сол иілген күйінде қатып қалмақ» деп түйін жасайды.

Қиын балаларды тәрбиелеудегі ұстанымдар.

Оқушының жан-жақты тәлім-тәрбие алуға ,олардың ішкі қасиеттерін анықтап, дарынын шыңдап,сол арқылы өздері көздеген тәрбие бұлағына жағдай жасауымыз қажет.

Оқу-санқырлы рухани өмірдің тек бір ғана құрамды бөлігі.Егер ұжым ішінде идеялық,азаматтық, интеллектуалдық, еңбектік,эстетикалық қарым-қатынастар болған жағдайда оқушылартолық мәнді рухани өмір сүре алады.

Тәрбие күшіне ену дегеніміз- өз жұмысына ,ісіне сену.Себебі,нағыз сенім бар жерде ғана,нағыз талашылдық ,еңбек тәртібі болады.

Қазіргі жас ұрпақтардың –болашақтағы еліміздің ертеңі болып табылатын балалардың сана-сезімін,мінез-құлығын,ақыл-ойын дамыту үшін өзін-өзі басұаруды нығайтып,ұжымдық шығармашылық істерге дағдыландырудың тәлім-тәрбиелік маңызы үлкен.

Мектепте оқудан тыс уақытта оқушының таңдауына сәйкес келетін,олардың қабілеті мен ішкі қажеттілігін қамтамасыз ететін іс-әрекеттерді ұйымдастыру көзделеді.Соған сай олардың қабілетін ашуға мүмкіндік туғызатын спорт,дене еңбегі,қолөнер,техникалық шығармашылық,т.б.іс-әракетті үйрету үйірмелері мен секцияларұйымдастырылады.Әр оқушы кез-келген үйірмеге ,секцияға,клубқа өз жүрегінің қалауымен қатынасып, өзінің жеке басына тән қасиетін,яғни өзіндік «меннің» басқаларға танытуға мүмкіндік алады.

Әсіресе,ұстазбен оқушының өзара түсіністігі ,оқушыға сенім көрсету, іс-әрекетке ерік беру,көтермелеу,адамгершілік қасиеттерін танытуда, өзін-өзі тануға,өзін-өзін тәрбиелеуге жағдай туғызу.

Ең бастысы, тәрбие ісінің нәтижесін бағалап,оны іске асырудың сұрақ-жауап, дәстүрлі бағалау,ұстаз бен оқушының пікірлесуі арқылы іске асыру.

Қиын оқушылардың пайда болуына себепті факторлар.

1) Отбасы тәрбиесінің дұрыс ұйымдастырылмауы, яғни тұрмыстағы ұрыс – талас, даужанжал, баланың табиғи психологиялық ерекшеліктерін ескермеу, ата – ананың біреуінің болмауы, т. б. Жағдайлар себепті болады.

Қоғамдық ұйымдар мен жұртшылықпен жүргізілетін жұмыстың әсіресе, оқушылар тұратын микроаудандарда күрт төмендееуі. Қиын балалардың пайда болуына бірден – бір себепті болатын және жағымсыз жағдай туғызатын – отбасы тәрбиесі. Оның басшылары: баланың күнделікті жүріс – тұрыстарын қадағаламау; оның көзінше арақ – шарап ішу, дау – жанжал, ұрыс – керіс туғызу. Екіншіден, тәрбиенің көзі, баланыкиіндіру, тамақтандыру, мұң – мұқтаждын қамтамасыз етуідеп санаушылық.

Жастайынан еңбектену әдет – дағдыларынқалыптастырмау, баланың жан дүниесіне көңіл аудармау, отбасындағы ажырау және жаңа адамның отбасы мүшесі болып етуіне себеп болады. Мысалы: зерттеулердің қорытындысы дәлелденгендей тәртібі нашарлаған оқушылардың көбі ата аналардың моральға жат қылықтарымен өз балаларына теріс әсерлер жасаған. Баланың тәрбиесіне кері әсер ететін келеңсіз жағдайларда (ұрыс – керіс, дау – жанжал), бірін – бірі сыйлау сияқты қасиеттердің сезбейтіндігі аян. .

Қиын балалардың жұмыс істеудің негізгі шарттары:

1) Әрбір қиын баланы жан – жақты зерттеп, мінез – құлықтарының бағыт – бағдарын айқындау, оның ішіндегі адамгершілік типтегі қасиетін іріктеп алу.

2) Әрбір оқушының адамгершілік сынды тәжірибелердің құра біліп, соның негізінде тәртіпті, айналасындағы өмірге көзқарасты, ұжымдық қарым – қатынас дағдыларын қалыптастыруды ұйымдастыру.

3) Әрбір жеке тұлғаның ерекшеліктері мен мүмкіндіктеріне және творчестволық талап – тілектеріне орай, қабілеті мен икемдектерін дамыту, қоғам жұмыстарына қатыстыру.

4) Кейбір қиын оқушылардың оқу – тәрбие процесінде ұжымдық өмір қарым – қатынастарында ұсқынсыз ауытқушылықтар болса, деп кезінде өол үшін беріп, одан сақтандыру, оны туғызатын әрекеттерді жою. Әңгімелеу оқу – тәрбие процесінде ең қажетті құралы. Оқушының жеке басына түскен жағдай, оны ортаға салуға болмайтындай болса, онда мұғалім тәжірибелі педагог баламен жеке сырласу арқылы көздерін жеткізеді.

Қиын балалармен тәрбие жұмыстарын жүргізу кезінде таланттар қойылуы қажет. Одан педагогикалық тәжірибелерге сүйене отырып, әрбір оның баланың бейім қабілетіне, мінез – құлқына сай онды шығармашылық қасиеттерін ұйымдастырып отыру қажет. Қиын балалрмен жұмыс істеудің тағы бір әдісі – олардың, көшен, жолдастарымен жағымсыз байланыстарын үду. Осы әдісті іс жүзіне асырудың бірнеше жолдары бар. Соның бірі тұрақты мектебін ауыстыру, мектебін алмастыру, Сондай – ақ ата – ана, мектеп инспекция қызметкерлерінің күшін біріктіре отырып, көшенің жолдастарының теріс ықпалдарынан бөліп әкету қажет. Сонымен бірге қиын баланы тәрбиелеуде моральдық тұрғыдан әсері әрекет ету.

Сонымен бірге қиын баланы тәрбиелеуде моральдық тұрғыдан әсерлі әрекет ету. Қиын баланың әрбір теріс қылығын, істерін, тәртіпсіздігін т. б. Оқушының арына тигізбей айыптаса, бұл істер өз нәтижесін береді.

Тағы бір әдіс – қиын баланың бағдарын, мақсаты мен міндетін қайта құру. Бұл әдістің құндылық мәні – оқушы қателігін түсіну өзін - өзі тәрбиелеудің бағдарламасына колма береді. Мектептегі нерв жүйесі нашарлаған қиын балалармен тәрбие жұмысын жүргізу көптеген қиындықтар туғызады. Өйткені, әрбір оқушының өзіндік ерекшеліктері мен қатар, сырқаттарына байланысты өзгешіліктері бар. Ескеретін мәселелердің, бірі қиын оқушыларды тәрбиелеу процесіндегі әдістік – тәсілдерді әдістемелік жағынан қолданудағы тәрбиелеу жүйесінің кезеңдері:

- дайындық кезеңі;

- қиын баланың тәртібінің төмендеуіне себепті болған жағдайларда аңықтау;

- екінші кезең – қиын оқушылар мен көш жора – жолдастары арасындағы байланыстырудың дәрежесін тереңдігін аңықтау.

Үшінші кезең өзгеріс кезеңі. Көптеген қиын оқушылардың ішкі жан дүниесінде өзгерістер тұл бастайды. Жеткіншіліктердің мінезіндегі теріс қылықтар, әдет дағдылар мен қалыптаса бастаған жаңа адамгершілікті сапалардың арасында күрес басталады.

Соңғы кезең бекіту кезеңі, ірбір қиын оқушы мінез құлқындағы адамгершілік мәнді өзгерсітер болған сайын, өзін - өзі тәрбиелеуге талаптанып, оңды қасиеттерді дамытады. Қиын балаларды қайта тәрбиелеу, алдын ала олармен бірге атқарылатын іс шараларын мектеп ұжымдар мен жұртшылық нақты аңықтап, оларды дұрыс жолға түсіндіре отырып, аяқтай күрес жүргізулері керек.

Халықтық педагогиканы оқыту үрдісінде пайдалана отырып, ұлттық тәрбие беруде жеткіншектерге тілі мен әдебиетін ,тарихы мен өнерін қастерлеп, салт-дәстүрін меңгерту-оқушыға қажет.

Халқымыздың рухани мұраларының бірі-салт-дәстүр. Сол арқылы ұрпаққа адалдық, ақыл-ой, еңбек, эстетика, отбасы тәрбиесіне байланысты тәлім-тәрбие беретіні ежелден белгілі. Жасөспірімдерді, нашақорлықтан, ұрлықтанарашалауда, олардың санасына кісілік, адамгершілік қасиеттің рухын ұялатуға берері көп Ата-бабаларымыз әдептілігімен, өнерпаздығымен отбасы мүшелерінің бір-біріне дегенөзара достық қарым-қатынасымен, ерең еңбегімен балаларына үлгі өнеге көрсеткен. Тілі енді шығып келе жатқан нәрестенің дұрыс анна тілінде сөйлеуіне де зор мән берілген,әртүрлі жаңылтпаш, мақал-мәтелдер үйрететін,ерптегілеп айтып беретін ата-аналарының «Бала біздің болашағымыз» деп қарауы болашақ ел ұрпағының жақсы адамзат болып өсуіне зор ықпалы тигізері анық.

«Елдің көркі тіл десек, тілдің көркі сәби ме деп қаласың», -деп Қ. Мырзалиев тегін айтпаған. Сондықтан отбасы мүшелері арасында жақсы қарым-қатыныс қалыптасқан болса.олар өз анна тілінде сөйлесе, ол жанұяда мәдениетті азамат өсіп шығатыны сөзсіз.

Бүгінгі ХХІ ғасыр талабында Жан-жақты ел тарихын жетік білетін , заман талабына сай азаматтарды тәрбиелеу-басты міндет.

№11 Дәріс сабақ

Тақырып: «Әлеуметтік педагогикалық іс-әрекет пен процесс».

Педагогикалық жаңалық - жаңа идеялар, әдістер, технологиялар ғана емес, педагогикалық процесс элементтерінің бірлігінің немесе жеке элементтерінің білім беру мен тәрбиелеудегі белгілі міндеттерді тиімді шешу жолы.

Дәстүрлі оқу пәндерінде шоғырландырылған мақсат пен міндеттер қойылмайды, пәнді меңгерудің басты міндеті болып, ғылыми міндеттерді фотографиялық түрде меңгерту, көбінесе есте сақтау мен қайта жаңғырту деңгейінде (кей кезде ойлау қабілетінің қатынасынсыз) ғана қалады. Мұғалімдердің жұмыс тәжірибелерін зерттеу, когнитивті ауқымдағы (Б.Блум) білім беру мақсатының технологиясымен сәйкес, мұғалімнің зейіні мен меңгерілген материалды "Білімділігіне" және "Түсініктілігіне" шоғырланады, ал талдау-жинақтауға, оқушылардың әрекетін өздік бағалауына, мұғалім іс-әрекетіне аз деңгейде назар аударылатынын көрсетіледі.

Педагогтің кәсіби даярылығындағы технологиялық қағида болашақ мамандығына бағдар беретін оқытудың мақсат, мазмұн, оқыту әдістерінің бірілігі болып табылады.

Технологиялардың пайда болуы ең алдымен әртүрлі теориялық және тәжірибелік іс-әрекет аймақтарына техникалық прогрестің енуімен байланысты. А.С.Макаренко бүкіл әлемдік танымал "Педагогикалық поэмасында"

Педагогикалық технология - бұл педагогикалық іскерліктердің жетістігіне жеткізетін ғылыми жобалау және нақты өндіру. Сонымен педагогикалық процесс белгілі жүйе қағидаларында құрылатын болғандықтан, педагогикалық технология сыртқы және ішкі болып бөлінеді. Осы қағидаларды жалғастырмалы орындау олардың объективті қарым-қатынасында және педагогтің тұлғасын толық көрсететін жинағы ретінде қарастырылуы мүмкін.

Педагогикалық технологияға белгілі ғалым В.П.Беспалько "Практикада іске асатын нақты педагогикалық жүйе, жоба",- деп анықтама береді. Мұнда ғалым педагогикалық жүйені тұлғаны қалыптастыруға ықпал ететін арнайы ұйымдастырылған, мақсатты бір-бірімен өзара байланысты әдіс-тәсілдер жиынтығы ретінде қарайды.

В.М.Монахов "Педагогикалық технологиялар дегеніміз оқыту үрдісін жобалау, ұйымдастыру мен жүргізудің ойластырылған моделі" деп түсіндірді.

Қоршаған ортамен оның қарым-қатынастарына қатысты балаға ғылыми негізделген әсер ету. Н.Е.Щуркова бұл жағдайда педагогикалық технология тек қана тәрбиелік жұмысқа қатысты болады және өзімен қолданбалы педагогикалық еңбекті анықтайды. Педагогикалық технология бұл көзқарастан бұл табиғи және тепе-тең педагогтің іс-әрекеті, жетіліп келе жатқан жағдайды сипаттайды. Психологиялық-педагогикалық және оның жоғарғы руханилығы деңгейінде қазіргі заман мәдениетімен байланыста болады.

№12 Дәріс сабақ

Тақырып: «Тұлғамен әлеуметтік-педагогикалық жұмыстың әдістемесі және технологиясы».

Қазіргі заман психодиагностикасының тарихы ХІХ ғасырдың І-жартысынан бастау алады. Яғни, сол кезеңнен бастап ең алдымен психология білімінің дамуының клиникалық дамуы басталды. Бұл кезең адам туралы психологиялық эмперикалық білім болады. Талдауда және оны қолануда шешуші рөлді дәрігердің ойымен сипаттайды. Ал бұған дәлел мұнымен негізінен философтар мен жазушылар шұғылданды. Дәрігерлерді емделуі қиын ауру және аурудың неден пайда болғандығы, сондай-ақ сол жылдары әлемдік дамыған елдерінде еңбек алған жан күйзелістерінен болатын аурулар және невроз себептері қатты қызықтырды. Психиатр дәрігерлер Европа клиникаларында ауруларға жүйелі түрде бақылау жүргізе бастады және өз басқару нәтижесін талдап жазып отырды. Бұл уақытта психодиагностика әдісінің бақылау, сұрау құжаттарды талдау сияқты әдістерді жүзеге асады. Бірақ бұл жылдары психодиагностика тұтастай толық құрылды деп айта алмаймыз. Өйткені мұнда тек дәрігерлерге 1 ауру түрін ғана бақылауы және бірдей әдіспен қорытындылауы, олар зерттеу нәтижесінде дәрігерлер көзқарасы,ой қорытындысы бойынша заң жасалды. Бұл кезеңде психодиагностика әдістемелері тек сандық жағынан сипатталатынын көрсетеді. Психодиагностика әдістемелері сандық көрсеткіштерін алу түрі ХІХ ғ ІІ жартысында жүзеге аса бастады. Осы жылдары атақты неміс психологы Вундтың жетекшілігімен әлемде алғаш рет тәжірибелік психология лабораториясы ашылды. Мұнда психодиагностикалау мақсаттар әр түрлі құралдар мен жабдықтар қолдана бастады. «Диагностика» оқыту тәжірибесіндегі «білім, білік, дағды, іскерлікті тексеру» ұғымын қамтығанымен, одан мазмұны, мақсаты жағынан ауқымды. Білім, білік, дағдыны іскерлікті тексеру тек нәтижені, фактіні ғана көрсетеді.

Ал, диагностика бақылау, тексеру, бағалау, статистикалық мәліметтерге талдау, оның даму бағытын айқындау, дидактикалық үрдісті жобалау, яғни педагогикалық жүйенің тұтастығын қамтамасыз ету қызметін атқарады.

Диагностика үрдісінде оқытудың нәтижесі ғана анықталып қоймай, сол нәтижеге жетудің жолдары мен амалдары талданылады.

Мұғалімнің диагностикалық бағдарламасының бір нұсқасында «оқушылармен ынтымақтастықга бола алу қабілеті» критерийі –қазіргі мектеп мұғалімдерінің зерттеу іс-әрекеттерінін ең жоғары деңгейі және ол өзара ықпалдастыққа ұмтымдыратын жаңа тәсілдерді үнемі іздестіру, оларды қарым-қатынас жасауда колданудың мүмкіндіктерін байқай алу, басқа адамдардың көзқарастарын түсіне білуге тәрбиелеу аз уақыт аралығында және мұғалім мен оқушының ақыл-ойын, ерік-жігерін пайдалана отырып эмоционалдық күш салуымен оқыту мен тәрбиелеудің әдістерін үйлестіруді негіздей отырып қолдана алу (В.И.Зверева).

Педагогтардың балалар ұжымымен кәсіби ұйымдастырылған жұмысы барысында әлеуметтік (қоғамдық) белсенділік ретінде күрделі тұлғалық қасиеттер қалыптасады. Казіргі кезенде бұл қасиет ерекше маңызға ие болады, өйткені ол қоғамдық іс-әрекеттердің маңыздылығын оқушылардың санасына сіңіруін, олардын оған жауапкершілік, белсенділік, ізденімпаздық таныта отырып қатысуға дайындалуын, ұмтылуын қамтиды.

Қазіргі оқушылардың қоғамдық пайдалы жұмыстарға қатысуға оң көзқарас танытпайтындар да аз емес. Оның негізгісебебі ұйымдастырылатын жұмыстардың бірыңғайлығы, ондағы формальдылық, жұмыстың пайдасыздығының айқындығы, педагогтың өзінің қызығушылық танытпауы болып табылады. Соған байланысты оқушы белсенділігі мектепте ұйымдастырылатын жұмыстардың тиімділігіне, сұранысқа ие болуына, мұғалім позициясына, жеке қатынасына, жұмысты сауатты ұйымдастыра алу біліктеріне тікелей байланысты.

Қоғамдық тапсырмалар мұғалім тарапынан емес белсенді топ мүшелері, сынып ұжымы тарапынан берілуі тиіс. Тапсырмалар сабақта және сабақтан тыс орындалатын жұмыстарға байланысты берілуі қажет; мүмкіндігінше ол жұмыстарды оқушылардың өздері тандағандары орынды. Орындалған тапсырма мен оның орындалу сапасы жөнінде ұжым алдыңда есеп берілуі қажет.

Сынып жетекшісі үнемі оқушы ұжымымен атқарылған жұмыстарды тіркеп отыруы тиіс: ұжым, белсенді топ мүшелерінің тізімі, әрбір ұжым мүшесінің сабақта және сабақтан тыс (қоғамдық) орындағын жұмыстарының тізімі (мұнда орындалған жұмыс жөнінде қашан есеп берілуі керектігі көрсетіледі), жылдық, жартыжылдық, тоқсандьгқ, жоспар жасалады, әрбір оқушыға мінездеме жазады. Оқушылардың жетістіктерін үнемі айта отырып, окушы тұлғасын қалыптастырудағы проблемаларға басты назар аудара отырып олармен жеке жұмыс жүргізудің маңызы өте зор.

Жинақталған және талданған материалдарын сынып жетекшісі «балалар ұжымының қалыптасу жағдайының графигі» түрінде беруіне болады. Оқушылар ұжымының жағдайы: оқушылар, балалардың өзара пікірлесуі, формальды, формальды емес лидерлерінің болуы. Бұл графикті талдау қажетті деңгейге жету үшін қандай көрсеткіштерді түзету керектігі жөнінде бірден мәлімет алуға мүмкіндік жасайды. Осы жұмыстардың барлығы окушылар мен ата-аналар арасында талқылануы тиіс.

Оқушы ұжымының жағдайын диагностикалау және окушылармен, ата-аналармен талқылау процесінде этикалық талаптардың орындалуы бойынша атқарылатын жүйелі жұмыс жүргізуде сынып жетекшісі осы ұжымның қалыптасу деңгейін көтеруге бағытталған жұмыс жүргізу бағдарламасын дайындау үшін материалдар жинақтайды.

№13 Дәріс сабақ

Тақырып: «Отбасымен әлеуметтік-педагогикалық жұмыстың әдістемесі мен технологиясы».

Отбасымен жұмыс формалары және мұқтаждарға жәрдем беру жолдары. әлеуметтік педагогтыиң жұмыс нысаны-балалар, жастар, ересек адамдар, қарттар,яғни бүкіл отбасы мүшелері. Оларға жәрдем беру ж ұмыстарын мыналар құрайды: білім алуға, медициналық, көмек алуға қолдау көрсету, мәлімет беру.

Отбасымен әлеуметтік-педагогикалық жұмыс

әлеуметтік-педагогикалық жұмыс мазмұны
әлеуметтік педагогикалық көмек	Психологиялық көмек	Дәнекерлік жұмыстары
Ата аналардың педагогикалық сауатын ашу; Балаларды оқытуға көмектесу; Тәрбиелеуге көмектесу;	Отбасында психологиялық жағдай орнатуға қолайлы; Психологиялық көмек; Қарым-қатынасын реттеуге; Психоллогиялық қолдау; Психологиялық түзету;	Үйлестіру; Ұйымдастыру; Жеткізу; Мәлімет беру; Біріктіру; Хабарландыру; Байланыстыру;

Білім беру екі бағытта жүргізіледі: білім беру және оқыта отырып тәрбиелеу . осыған орай ата-аналарымен жұмыс бағыты да, ата-аналарға педагогикалық білім беріп, отбасында кездесетін қарама-қайшылықтар мен келіспеушіліктердің алдын алып, түсіндіру жұмыстарын ұйымдастыру және педагогикалық сауатын ашып, қарым-қатынас мәдениетін көтеру шараларын қамтиды. Осы жұмыстарды ұйымдастыру барысында әлеуметтік-педагогикалық білімі жеткіліксіз болса, бір ғана материалдық қамтамасыз ету ісін көздегенінен көптеген қателіктер кетіп жатады. өйткені, материалдық қамтамасыз ету жас ата-аналар арасында тәрбилеу мақсатын дұрыс түсіне алмағандар, балаға екеуі бірдей талап қоя алмағаны, артық еркелетуі, не болмаса шектен тыс қаталдық баланың көз алдында өзара мәмілеге келе алмай, ұрысып керісуі, баланы ұрып-соғу, зеку, кемсіту, баланы бағып-тәрбиелеуді басқаларға сеніп тапсыратындар. Сондықтан, әлеуметтік педагог әке-шешелерімен мынадай іс-шаралар жүргізеді:

• әке мен ананы болашақтағы бала тәрбиесіне педагогикалық және әлеуметтік –психологиялық даярлау;

• ата-ананың бала тәрбиесіндегі беделінің маңызын және жеке үлгі-өнеге көрсетудің рөлін, өзара қарым-қатынастың мәнін түсіндіру;

• баланы жолдастарынынң арасында өзін ұстауға, олармен қарым-қатынас орната білуге үйрету жолдарын меңгерулеріне үйрету;

• тәрбиелеуде балалардың жас және тұлғалық ерекшеліктерін ескеруді қаперіне салу;

• баланы өзіне-өзі қызмет етуге жаттықтыру, әдет-дағды қалыптастыру және оны ұйымдастырудағы отбасының рөлін анықтап көрсету;

• мадақтау, мақтау және жазалау әдіс-тәсілдерін сауатты қолдана білу жолдарын қарастыру;

• ата-аналарының тәрбиеде жіберген қателерінің себеп-салдарынан мәлімет беру, айғақтар мен дәлелдер келтіру арқылы дұрыс тәрбиенің мәнін ашып көрсету және сендіру;

• балаларды еңбек етуге тәрбиелеп, кәсіп таңдауына байланысты ақыл-кеңестер ұйымдастыру, олардың қабілеттерін дамытуға көмектесу жолдарын нұсқау;

• оқу, еңбек, ойын, демалыс және бос уақытын дұрыс пайдалануды ұйымдастыруға кеңестер беру;

• мектепке даярлау және мектепке дейінгі мекемелерге орналастыруға көмектесу;

• баланы құлықтық, дене тәрбиеі, эстетикалық, экологиялық, экономикалық жақтан отбасында тәрбиелеу қажеттігінет көз жеткізу және жолдарын көрсету;

• жасында еліктеу арқылы пайда болатын жаман әдеттер: ішімдікке әуестену, шылым шегу, нашақорлықтың еліктеудің алдын алу шараларын үйрету және отбасының тұрмыстық жағдайын көтеруге, статусын жоғарылатуға көмктесу;

Бұлардың басқа кедей отбасы мүшелерімен бала тәрбиесіне байланысты семинарлық жұмыстар өткізудің де өзіндік орны және пайдасы бар. Мысалы, жас отбасына қаражатын дұрыс пайдалану туралы кеңестер, азықтану ережелерін сақтаудың жолдарын үйрету, санитарлық және гигиеналық ережелерін сақтау, отбасы қарым-қатынасын реттеу, туындаған мәселелерге байланысты тура жол тауып, шешу жолдары қарастырылады.

Әке-шешелерге беретін көмегі ақыл-кеңестер баланы тәрбиелеудегі мақсат пен міндетті түсіну, оның мүддесін қорғап, қажеттілігін қанағаттандыру, отбасы мүшелерінің ой-санасына, ақыл-есіне ықпал ететін әңгімелер өткізу, семинарлар мен сұхбат, дөңгелек үстел секілді басқа да іс-шаралар ұйымдастыру әлеуметтік педагогикалық қызметтің пәрменділігін көрсетеді.

Әлеуметтік жұмыс бірнеше бағытта балаларға әлеуметтік көмек көрсететін мекемелермен үйлерінен қашып кетіп, үйсіз жүрген балалармен, әлеуметтік қызметкерлердің мектеппен жұмысы және ақыл – есі артта қалған балаларға психиатриялық ауруханаларда қызмет көрсету сияқты бағытта жұмыс жүргізіледі.

1. Балаларға әлеуметтік көмек көрсететін мекемелердің (жағдайы нашар

отбасы балаларына тегін ) жұмыс мазмұнына:

- ата – аналарға кәсіби білім беретін және жұмысқа орналасу үшін көмек

көрсететін арнаулы топтар;

- күндіз және кешке жұмыс жасайтын ата-аналардың балаларын қорғауға

көмектесу;

- қалалық орталық денсаулық орталығында күйеуі жоқ аналарға қызмет

көрсету;

- зорлық-зомбылық көретін балаларды қорғау қызметін құру;

- балалар үйін құру және тексеру

- бала асырап алған отбасылармен жұмыс;

- баланың жаңа отбасына үйренуін бақылау;

- балалардың білім алуына көмектесетін әлеуметтік қызмет жұмысын

жандандыру;

- ата – аналарғаүй шаруашылығын жүргізуде көмек көрсету;

- жетім балаларды асырап алуға кӛмектесу;

- төтенше жағдайда отбасының жағдайына қарамастан көмек көрсету кіреді.

2. Ақыл – есі артта қалған балаларға психиатриялық ауруханаларда қызмет

көрсету жұмысының мазмұнына:

- интернат – үйлеріндегі балаларға қызмет көрсету;

- арнаулы стационарлар мен диспансерлерде әлеуметтік жұмысты

ұйымдастыру жатады;

3. Үйлерінен қашып кетіп, үйсіз жүрген балалармен жүргізілетін жұмыс

мазмұнына:

- балаларға арналған жатаханалар мен баспаналар бар

- жеке және топтық кеңестер өткізіледі;

- балаларын қайтадан үйге қайтару мақсатында ата-аналармен әңгімелесу;

- қайтадан балаларымен қосылған ата-аналармен жұмыс;

- үйінен қашқан жас балалар үшін ақысыз «сенім телефондарының» қызмет

кӛрсетуі жатады;

4. Әлеуметтік қызметкерлердің мектептегі жұмысының мазмұны:

- жеке топпен, отбасымен жұмыс

- мектеп қызметкерлерімен және мұғалімдермен бірлесе жұмыс жасау,

профилактикалық жұмыстар мен кеңестер беру;

- әлеуметтік қамсыздандыру және қайырымдылық мекемелерімен жұмыс

ұйымдастыру;

- ережелер мен заңдарды өзгерту қажет болса араласу, мектепте бұндай

жұмыстарды ұйымдастыратын қызметкерлердің жеке адамның дамуы,

психотерапея әдістемесі, әлеуметтендіру саясаты, саяси ағым, әлеуметтік

жұмысты ғылыми – зерттеу және бағалау облысынан білімі болуы керек.

№14 Дәріс сабақ

Тақырып: «Бала кұқын қорғаудың әлеуметтік педагогикалық технологиялары».

Дәріс мазмұны: Бала құқығын халықаралық тұрғыда қорғау дегеніміз – қарқынды дамитын тұлға қалыптастыру мақсатында бала құқығын қалыптастыру мен қамтамасыз етуге бағытталған мемлекет пен мемлекеттік емес халықаралық ұйымдардың өзара үйлесімді әрекеттерінің жүйесі, сондай-ақ, ұлттық заң жүйесін нығайтуға атсалысу, нашар дамыған мемлекеттердің балаларына халықаралық көмек көрсету.

1989 жылы БҰҰ-ның Бас Ассамблеясында «балаларға еркіндіктің ұлы Хартиясы мен, бала құқығының әлемдік конституциясын» бір ауыздан қабылдады, оны публицистер БҰҰ-ның бала құқығы жайлы Конвенциясы деп атай бастады.1994 жылдың 8 маусымында еліміз БҰҰ-ның бала құқықтары жөніндегі конвенциясына қол қойды. Оның ережелері мен, қағидалары ересектер әлемі мен балалар әлемі арасындағы қарым-қатынасты реттейтін халықаралық құқық нормалары күшіне ие әрі балалық шаққа байланысты қатынастардың жаңа этикасын анықтайды.

Адамзат бұл құжатты қабылдауға біртіндеп келді: 1924 жылы Ұлттар Лигасы шеңберінде бала құқығының Женевалық декларациясы қабылданды, 1948 жылы БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы адам құқығының жалпыға ортақ декларациясын, ал 1959 жылы бала құқығы декларациясын қабылдады. Заңды құжат негізінде бала құқығы жайлап БҰҰ Конвенциясы Декларацияның негізін дамытады, яғни оны қабылдаған мемлекетке бала жағдайы жайлы жауапкершілікті жүктеді, мықты заңдық кепілдемелер мен нормаларды ұсынды.

Конвенцияның басты мақсаты - бала құқығын барынша қорғау. Оның баптары бала құқығын қамтамасыз етуге тиісті негізгі: өмір сүру, даму, қорғау және қоғам өміріне белсенді араласуын қамтамасыз ету сияқты төрт талапқа сүйенеді.

Конвенция – бұл жоғары әлеуметтік-қоғамдық мағынасы бар құжат. Ол баланы адамзат бөлігі ретінде қабылдауға, жалпыадамзаттық құндылықтар мен тұлғаның қарқынды дамуына, оны қандай да болмасын белгілеріне қарап кемсітпеуге негізделген. Конвенция бала мүддесінің мемлекет мүддесінен жоғары екенін атап қана қоймай, мемлекеттің және қоғамның әлеуметтік қорғаусыз қалған топтарға: жесірге, мүгедектерге, қашқындарға, заң бұзушыларға қорғаныс көрсету қажеттілігін бөліп көрсетеді.

Конвенция – жоғары халықаралық стандартқа ие құқықтық құжат. Ол баланы дербес құқық иесі ретінде көрсетеді, мемлекеттің бұл құқықтарды орындаудағы жоғары талаптарын жариялайды, әрбір мемлекет өз ұлттық заңдылығын бұл халықаралық актіге сай қылуын талап етеді. БҰҰ-ның бала құқығы жайлы комитеті әртүрлі тұрғыдан бала құқықтарын белгілей отырып, мемлекеттің де құқықтық жауапкершілік нормаларын бекітеді, арнайы бақылау механизмін енгізеді, және оған жоғары құзырлар береді.

Конвенция – жоғары педагогикалық мағынасы бар құжат. Балаларға ата-анасы жағынан, мұғалімдері жағынан көрсетілетін авторитаризм кең таралған құбылыс.

Конвенция үлкендер мен балаларды басқа құқықтық, педагогикалық негізде қарым-қатынас қалыптастыруға шақырады. Бала ойына, көзқарасына, тұлғасына қадірлей қарау жалпыадамзаттық мәдениет нормасы ғана емес, құқық нормасына да айналуы керек.

Бала құқығы жайлы Конвенция әлемнің барлық мемлекеттерінде қолданыс тапқан әлемдегі бірінші келісім болды. Қазақстан Республикасында 1994 жылы қабылданған бұл Конвенция бала құқығы мен мүдделерін қорғау мәселелерінде негізгі құжатқа айналды, сондай-ақ ҚР Конституциясы (1995 ж. 30 тамыз), «Жанұя мен неке жайлы» ҚР Заңы (17.12.1998) «Мемлекеттік әлеуметтік көмек жайлы» ҚР Заңы (17 шілде, 2001 ж.), «Мүмкіндігі шектеулі балаларға әлеуметтік және медициналық-педагогикалық қолдау көрсету жайлы» ҚР Заңы (11 шілде, 2002 ж.), «Бала құқығы жайлы» ҚР Заңы (8 тамыз, 2002 ж.) және т.б. құжаттарды қорғауға көмектесті.

Технологияның артықшылықтары. Әдістемеге қарағанда технологияның артықшылықтары көп.

Біріншіден, технологияда түпкі нәтиже дәл анықталады. Дәстүрлі педагогикада мақсатқа жету жолдары анық болмайды. Тсхнологияда мақсат негізгі болғандықтан, оны дәл анықтауға мүмкіндік бар.

Екіншіден, мақсат диагностикаға сүйеніп қойылғандықтан, оған жету үшін істелетін жұмыстардың нәтижесі объективтік әдістер арқылы тексеріледі.

Үшіншіден, мұғалім дайындықсыз оқыту процесін жүзеге асыра алмайды.

Төртіншіден, әдістемеде сабақ жоспарлары - мұғалімнің жоспары, оқыту процесінде жұмыс істейтін мұғалім. Ал технологияда оқушылардың оқу іс-әрекетінің тұрл ері және мазмұны көрсетілген жоба жасалады. Әдістеме бойынша әр мұғалім сабақ жоспарын өзінше жасайды, демек сабақта оқушылардың іс-әрекеті де түрліше ұйымдастырылады.

Өндірістік және әлеуметтік технологиялардың айырмашылықтары. Технологиялар өндірістік және әлеуметтік деп екіге болінеді. Өндірістікке табиғи шикізаттарды (мұнай, ағаш, т.б.) оңдеу технологиясы немесе одан алынған өнімдер жатады.

Әлеуметтік технологияда адаммен жұмыс істеліп, оның басты бір немесе бірнеше қасиеттері өзгертіледі. Әлеуметтік технологияға оқушыларды оқыту технологиясын жатқызуға болады. Олеуметтік технологияның өндірістік технологиядан көп айырмашылығы бар. Басты айырмашылығы - өндірістік технологияның нақты жүйелі операциялардан тұруында. Бір жерде өзгеріс болса, іс-қимылдардық орындары алмастырылып, нәтиже төмендейді.

Әлеуметтік технологияда түрлі шараларды іріктеу жақсы нәтиженің кепілі емес, себебі адамға одан басқа да жағдайлар әсер етеді. Сондықтан әлеуметтік технологияға нақты іріктелген процестердің жүйесі деп анықтама беруге болмайды. Әлеуметтік технологияда кері байланыс орасан зор рөл атқарады. Мұғалім оқушылардың дайындық деңгейлерін қайта-қайта тексеріп, оқу материалын меңгермейтіндермен қосымша жұмыс істеп, стандартты меңгертеді. Сонымен біз жаңа материалды түсіндіру мен бекітудің қайталанатындығын байқаймыз. Бірақ оқушылардың бәрі емес, тек оқу материалын шала түсінгендер ғана қайталайды.

Технологияның кезеңдері:

• Оқытудық мақсатын диагностика арқылы қайта тұжырымдау;

• Жаңа мақсатқа жету кезеңдерін белгілеу;

• Диагностика негізінде оқытудық жаңа мақсатын қою. Технологияда одушыда қалыптасатын сапа, қасиет, іскерлік, анық суреттеледі.

Тексеру құралдары арқылы оқушының сапасы, қажеттіліктері, іскерліктері, даму, қалыптасу деңгейлері анықталады. Оқушының деңгейі бұрынғы деңгейімен салыстырылады, жаңа мақсат қойылады.

Сонымен, мақсат аньщ болмаса оқу процесінің жетілдірілуіне кедергі жасалады.

Педагогикада "технология" ұғымын қолданатын салалар

Бүгінде педагогикада технология ұғымы үш жерде қолданылуда.

• қазір кейбір әдебиеттерде әдістемені немесе оқытуды ұйымдастыру түрлерін технология дейді.

• нақты педагогикалық жүйені технология дейді. (В.В.Давыдов технологиясы, дамыта оқыту технологиялары, т.б.)

• қасиеттері белгілі өнім алу үшін қолданылатын әдіс-тәсілдердің жиынтығы және жүйесі технология деп аталады.

Технологияның бірінші анықтамасы педагогикаға ешқандай жаңалық енгізбейді. Екінші анықтамада бір сөз екінші сөзбен алмастырылған. Бұрын В.В.Давыдов, Д.Б.Эльконин, Л.В.Зан-ков, т.б. әдістемесі десе, қазір технологиясы дейді.

Екінші анықтамада "технология" ұғымы өндіріс саласынан педагогикаға алғаш енген кездегі мағынасын жоғалтады.

Сондықтан үшінші анықтама дұрыс, себебі ол өндірістік технология ұғымына жақын. Технология дегеніміз - өндірістік процесті және оның тәсілдерін ғылыми тұрғыдан суреттеу. Технологияны педагогикада қолдану шекарасы бар, себебі технологияның нақты мақсаты болады. Білім беруде мақсат қою мүмкін бе? "Білім - оқыту мен тәрбие" - деген анықтамаға сүйенсек, онда мүмкін емес. Оқыту мақсаты - оқушыны болашақтағы мамандығына керекті іс-әрекет тәсілдеріне үйрету. Оқушының оқу материалын қалай меңгергенін оқай тексеруге болады. Олай болса оқытуда технологияны қолдану әбден мүмкін.

Тәрбиеде жағдай басқаша. Бұл салада технологиялық жоба арқылы керекті қасиеттерді алу мүмкін емес деген пікірлер бар. Себебі адамға неше түрлі жағдайлар әсер етеді. Сонымен тәрбие процесінде бір сапаны қалыптастыруды мақсат етіп, оның тех-нологиясын жасау мүмкін емес. Ол технологияны тексеретін нақты құралдар жоқ.

№15 Дәріс сабақ

Тақырып: Европа және АҚШ елдеріндегі әлеуметтік тәрбие тәжірибесі.

Дәріс мазмұны: АҚШ, Ұлыбритания, Германиядағы әлеуметтік педагогикалық жұмыс. Қиын балалармен, кемтарлармен, ересек-жұмыссыздармен әлеуметтік педагогикалық жұмыс. АҚШ-тағы ата-аналармен әлеуметтік педагогикалық жұмыс. Ата-аналармен ағартушылық педагогикалық жұмыс. Әлеуметтік педагогтың инвалидтермен жұмысы.

Батыс Еуропаның педагогтары әлеуметтік мәселелерді жан-жақты зерттеп, заман талабының сұранысын қанағаттанды-ру бағытында көптеген ізденіс жұмыстарын атқарды. Педагоги-ка ғылымының жаңа тармағы әлеуметтік педагогика пайда бол-ды. Ол тәрбиеге әлеуметтік факторлардың және педагогикалық практиканың қоғам дамуына тигізетін әсерін талдайды. Ерекше көңіл аударатын мәселе – әлеуметтік педагогиканың әлеуметтік жұмыспен байланыстылығында.

Біздің пікірімізше, әлеуметтік педагогика – әлеуметтік жұ-мыстың ғылыми-әдістемелік негізін салушы. Себебі, қоғамдағы білімнің қалыптастырушы сұрақтар, топтағы қарама-қайшылық тұлғаның өзін-өзі дамытуға дайындығы негізінен педагогикалық әдістердің көмегімен шешіледі. Осыған байланысты әлеуметтік жұмыстың ғылыми негіздері әлеуметтік жұмыстың қағидасы, мазмұны, әдістері, жолы және амалы сияқты әлеуметтік педа-гогикалық элементтерді қамтуы қажет. Әлеуметтік педагогика әлеуметтік жұмыс құрылымдағы психологиямен қатар түсінді-рушілік қызметті де орындайды. Әлеуметтік міндеттерді шешу көп жағдайда адамның тәрбиелілігімен анықталатын болғандық-тан, педагогикадағы болжаушылық қызмет тән. Педагогиканың бұл тармағына әлеуметтік жұмыстың субъектісі тұлғаның да-муының жетекші рөлі жатады.

Әлеуметтік педагогиканың шетелдік тәжірибесін оқу бір-қатар зерттеу әдістерді қолдануды қажет етеді. Олардың арасы-нан жалпы (тарихи, жүйелі талдау, салыстыру және т.б.) және жеке (сауалнама, бақылау, құжаттарды талдау) әдістерді бөліп қарастыруға болады.

Мысалы: шетелдің әлеуметтік педагогика даму тәжірибесі тұтас жүйелі элементтерден тұрады: мақсат, объект, субъект, мазмұн, қызмет, басқару, әлеуметтік педагогика амалдары.

Батыс Еуропа елдерінде әлеуметтік педагогикалық білім беру саласында мамандыққа сәйкес, практикалық оқу орнына көп көңіл бөлінген. Оқушылардың қызығушылығын есепке алу-дан басқа басты өлшем бір оқушының немесе мектептегі оқушы топтың білім алу жолында кеңес беруші тәжірибелі ұстаздың болғанын талап етеді. Ұстаздың жоғары кәсіби біліктілігі шы-ғармашылықпен айналысатын теория мен практиканы ұштас-тыра білетін маман ретінде, педагогикалық дағдысы қалыптас-қан оқушы бойына қажетті білім мен тәрбиені жеткізе білетін шеберліктің болуы шарт.

Балалармен әлеуметтік жұмыс аймағындағы қызықты жұ-мыстар АҚШ-та жүргізілгенін ерекше атап айтқан жөн. Бала-ларға әлеуметтік көмек беретін арнайы мекемелер келесідей қызмет көрсете алады: жағдайы нашар отбасыларының ата-ана-ларына тегін кәсіби білім беру ұйымдастырылған арнайы топ; жұмысқа орналастыруға көмекті қамтамасыздандыру; күндіз және кешке жұмыс жасайтын ата-аналардың балаларына қарау; күйеуге шықпаған аналарға қала орталықтарында денсаулық сақтау қызмет орнын құру; зорлық-зомбылыққа ұшырайтын ба-лаларды қорғау қызмет орнына қолдаушылық көрсету; балалар үйін қадағалау; асыранды балалардың отбасымен жұмыс жасау; жаңа отбасын балалардың бейімделуіне бақылау жүргізу; бала-ларға білім беретін әлеуметтік көмек көрсету; қызмет орында-рына дамыту, т.б. Мұндай орталықтар жағдайы едәуір жақсы отбасыларына ақылы қызмет көрсеткен. Кейбір жағдайда ғана қызмет көрсететін мекеме отбасының кіріс қаржысынан тәуелсіз атқарылатын болған. Әлеуметтік қызмет көрсету орындары жетім балаларды асырап алу жөніндегі мәселелерді өз міндетіне алған.

Ақыл-есі кем балаларға әлеуметтік қызмет көрсету пси-хиатриялық ауруханаларда және интернат үйлерінде, сондай-ақ, арнайы стационарлар мен диспансерлерде, емханаларда жүргі-зілген.

Бірқатар батыс елдері тәрізді АҚШ-та үйінен қашқан қаң-ғыбас балалармен жұмыс жасаған. Сондай-ақ, жетім сәбилер баспаханасы мен жатақханалар қызмет атқарған. Жеке және топтық кеңес беру орындары ата-аналармен әңгіме өткізу арқы-лы балаларды отбасына оралту мақсатын көздеді. Жас қашқын балаларға арналған тегін «сенім телефоны» орнатылып оларға арнайы көмек көрсетілді. Кәмелетке толмаған құқық бұзушы-лармен әлеуметтік жұмыс АҚШ-та бірнеше бағдарламалардың негізінде құрылған: полиция, кәмелетке толмаған балалардың соты, мектептер. Соңғы екі мекеме екі топқа бөлінеді: «қиын» және сотталған жасөспірімдерге орта және арнайы мектеп бағ-дарламалары есептелген.

Әлеуметтік жұмыстар АҚШ-тан басқа елдерде де қамтыл-ған. Әрі олардың қызмет көрсету сипаты сол ұлттың ерекшелігі іске асырылады. Мұндай мекемелердің бірі –Германия.

ХІХ ғасыр – Германиядағы әлеуметтік жұмыстың басталу ғасыры. Әлеуметтік жұмыстың өзіндік мамандарының сұраны-сы әлеуметтік мектептердің ашылуына түрткі болды. 1905 жылы алғашқы христиандық әлеуметтік әйелдер мектебі пайда болды. Соңғы төрт жыл ағымында тағы 13 мектеп жұмысын бастайды. Онда буржуазиялық отбасынан шыққан қыздар қайырымдылық мекемелеріндегі қамқоршы-тәрбиеші кәсібін оқыған. Халықты қамтамасыздандыру жөніндегі Пруссиялық министрліктің жар-лығы бойынша 1920 жылы мемлекеттегі әлеуметтік жұмысшы-лардың мамандарын басқару жүргізілді. Бұл заңды акт екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Германияның әлеуметтік іс-әрекеті саласындағы мамандарды даярлаумен шұғылданған.

Ерекше атап өтетін жәйт, Германияда ғалымдар әлеумет-тік жұмыс пен әлеуметтік педагогика арасындағы айырмашы-лықтың ара-жігін ашып көрсетті. Әлеуметтік жұмыс пен әлеу-меттік педагогика – адамды мәдениет пен әлеуметтік және мате-риалдық жағдайды қамтамасыздандыру мақсатында әсер ететін ерекше форма. Әлеуметтік жұмыс клиентті күту мен қамқорлық көрсетумен байланысты. Әлеуметтік педагогика негізінен клиенттерге білім беру және тәрбиелеу сұрақтарымен шұғылда-нады. Мысалы: әлеуметтік педагог балаға Еуропаның мәдениет дәстүріндегі рухани тәрбиесін беру мақсатын көздейді.

Әлеуметтік педагог клиенттің күнделікті өміріне қатыса-ды, оларға педагогикалық ықпал етеді. Клиентті бақылайды, жалпы өмірін зерттеп, өзіндік ғылыми-әдістемелік қорытынды-лар жасайды. Нақты әлеуметтік сұрақтармен шұғылданып, олар-дың шешілу жолдарын іздейді. Әлеуметтік жұмысшы мен әлеу-меттік педагогтың ортақ жұмыстары көп. Бірақ аталған бағыт-тың мамандары түрлі әлеуметтік кәсіптердің ерекшеліктерін есепке алумен жүргізіледі.

Финляндиядағы міндетті білім беру тоғыз жылдық мек-тептен құрылған. Ол жалпы білім беру негізін қамтамасыз етеді. Бұл барлық түлектердің экономикалық жағдайын немесе тұр-ғын үйін анықтауға мүмкіндік алады. Міндетті мектептегі оқу мақсаты – баланың толық құқықты жауапкершілік қасиетінің жағдайы болуын, тәуелсіз болуын, шығармашыл адамды сүйе білетін, ынтымақтастыққа түсе алатын азаматты тәрбиелеу.

Финляндиядағы әлеуметтік тәрбиенің басты қағидасы– ба-ланың тәрбиесіне негізгі жауапты отбасы, ал мектеп бұл мін-детті шешудегі тек қолдау көрсетуші мекеме ретінде танылады.

Қазіргі кезеңде Финляндияда көптеген ата-аналардың пе-дагогикалық-психологиялық білімнен хабары бар. Осыған бай-ланысты міндетті білім беру мектептеріндегі мұғалімдер соңғы он-жиырма жыл ата-ананы ағарту ісімен шұғылданбай, отба-сымен қарым-қатынас құрып үлгерген. Бұл – нақты бір топтың оқушысына жауап беретін педагогтың мектеп семестрінің ағы-мында ата-анамен бірнеше рет әңгіме өткізгенінің көрінісі. Ата-аналармен кездесулер жалпы түрде жүргізіледі. Ата-аналар мек-теп ұйымдастырған түрлі іс-шаралаға қатысуда белсенділік та-ныта біледі. Мысалы: жұмыс орындарына баруы, лагерь жұмы-сына қатысуы. Маңызды жағдай – мектепте мазасыз мәселе туылар болса отбасының ол туралы хабардар болғандығы.

Сонымен қатар, жалпы міндетті білім беру мектептерінде мұғалімдер мен бірге студент-практиканттар жұмыс жүргізеді. Олардың білімі әдеттегі мұғалімге қажетті дайындықты және бір жыл арнайы оқуды қамтыды. Әлеуметтік педагогтарды да-йындау жүйесінде ұстаздық білімі жоқ адамдарға университет-тер 5 жылдық бағдарлама құрастырған. Оның мақсаты – сту-денттің білімін толықтыруға, еңбек етуге толық құқылы тұлға ретінде бейімделуге даярлау.

1960 жылдың соңында Норвегияда жаңа мектеп пайда болды (негізінен 7-9 жылдық) білім беру министрі мұғалімдерді дайындау жүйесін жасады. Арнайы пәндерді оқыту бойынша мұғалім бір жылдық білім алуы тиіс еді. Оқусыз олар мектепке жұмысқа алынбады.

Әлеуметтік педагог – бұл педагогтардың қатарын толық-тырған жаңа сападағы мамандық иесі. Бүгінде бұл мәселе әлем деңгейіндегі арнайы зерттеу пәні болып отыр. Бүгінгі және бо-лашақтағы әртүрлі санат топтарындағы тұлғаның қалыптасуы көбінесе әлеуметтік педагогиканың сәттілігіне тәуелділігін жоқ-қа шығаруға болмайды.

АҚШ-ТАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК ПЕДАГОГИКАНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ

ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы саяси-экономикалық және әлеуметтік-мәдени өзгерістер Батыста аг-рарлық қоғамның индустриалды қоғамға көшуге түрткі болып, адамның әлеуметтенуіне ғылымның және техниканың ілгеріле-уіне, білім саласында теория мен практиканың дамуына жаңа серпіліс туғызды. Қоғамдық өмірді әлеуметтік реформалау стра-тегиясы «индустрияландыру мен урбанизациялау ғасырында адами және рухани құндылықтарды сақтау үшін» деген мақсат қойды. Батыстағы индустриялық қоғамның өркендеуімен бірге адамзаттық білім және педагогика саласында ғылым мен әлеуметтік жұмыстың жетілуіне себеп болды. Индустриялық қоғам жаңа әлеуметтік жағдай туғызып адамда әлеуметті-типті және жеке тұлғалық бастаманы қатар қалыптастыру міндетін қойды. Ал бұл жағдай өз кезегінде баланың жеке дамуы мен аза-мат болып өсуіне түрткі болды.

Бұл кезеңде Англияда сеттельмент-орталықтарының қоз-ғалыстары басталды. Оның негізін 1884 жылы Тойнбихолл қала-сында Самуэль Барнет құраған. Университет студенттері сон-дай-ақ, кәсіпкерлер Лондонның қалың тоғайларында, кейін Ұлыбританияның көптеген қалаларының аудандарында қоныс-танды. Олар білімнің мәдениеттегі іс-әрекет түрлерінің және әлеуметтік реформалардың озық идеяларын таратушылар бол-ды. Бұл адамдар жергілікті тұрғындардың кедейшілік туралы уайым-қайғыларын жеңілдету мақсатында әлеуметтік педагоги-калық жұмыс жүргізді. Әлеуметтік көкейкесті мәселелерді білім мен тәрбие арқылы, утопиялық идеямен шешу жолдарын жүзеге асыруға талпынды. Бірақ, ол алдында болған талпыныстар тәріз-ді сәтсіз аяқталды.

Иммигранттардың жаппай етек алуынан ХІХ ғасырда Америкада сеттельменттер қозғалысының белсенділігі артты. Алғашқы америкалық сеттельмент 1886 жылы Нью-Йоркте пай-да болған гильдия еді. Стэнтон Коит біраз уақыт Пойнби-Холл қаласында тұрып, Нью-Йоркке америкалық қозғалыс филиалын ашу мақсатында қайта келді. Ол жергілікті гильдияның негізін құрды, кейін ол Лауэр-Ист-Саид ретінде университеттік сеттель-мент деп танымал болған. 1896 жылға қарай АҚШ-та 44-ке жуық сеттельменттік ұйымдар мен қозғалыстар болды. Ал 1911 жылы 400-ге сеттельмент орталықтарының іс-әрекет бағ-дарламасы эмперикалық сипатта болып, әрдайым кеңейіп отыр-ды. Бірақ, тұтастай алғанда оларды қайырымдылық істен гөрі білім беру әрекеті көп қызықтырды. Олар әлеуметтік жұмыстар-дың жақсаруына үлкен әсер етті.

Шығыс пен Орталық Батысқа жұмыс іздеп отбасының өмірін жақсарту мақсатында эммигранттар көптеп қоныстанды. 1889 жылы Чикагода Дж.Адамс пен Э.Г.Стар ұйымдастырған Хулл-Хаус деп аталатын эммигранттар үйі ашылған. Мұнда 19 түрлі ұлт өкілдеріне қызмет көрсетіліп, жұмыс істейтін қыз-дарға тұрғын үй беріп отырған. Үйде күндізгі бала-бақша, мұра-жай және ұлдарға арналған клуб, шағын театр жұмыс жасады. Ер адамдар қоғамдық іс-шараларға, әйелдер топтағы сабақтарға қатысты. Топтық жұмыс, қоғамдық ұйым және насихаттар қолданылды. Адамс «жаңа қазіргі заман әйелін» бейнеледі. Оның сеттельмент қозғалысы шеңберіндегі жұмысы жоғары ба-ғаланып, 1931 жылы ол Нобель сыйлығын иеленді.

Сеттельменттер қозғалысының басты доминанты әлеумет-тік реформа және саяси акциялар еді. Белсенділердің назарында эммигранттардың әлеуметтік медициналық, отбасылық және жеке мәселелері болды. Олардың қиын өмірлік сәттерінің себебі – тұрғын үйдің жағдайына қанағаттанбаушылық және халықтың шамадан тыс тығыздығы. Қорғаныс техникасының жоқтығы, кәсіпорындардағы санитарлық жағдайдың төмендігі, зорық-тырар еңбек жүйесі, яғни, бала мен ересек адамның жұмыс уа-қытының бірдей болуы жалдамалы жұмысшы-эммигранттардың өмір жағдайының тым нашар болуына әкеліп соқты. Білім беру бағдарламаларында, кеңес беру мекемелерінде эммигранттың әлеуметтік-тұрмыстық жағдайы әрқашан есепке алынып отырды.

Алғашқы он жылдың ішінде жұмысшы-сеттельменттер қа-уымды саяси күшке айналдырды. Олардың белсенді іс-әрекеті-нің арқасында балалар еңбегі жайлы заң, қоғамдық денсаулық туралы және жалдамалы бала күтуші қызметі, мемлекеттік тұрғын үй, музыкалық мектеп, кедейлер үшін өнер сабағы, ересектерге арналған кешкі бастауыш мектебі, көгалдандыру курсы, ойын алаңдары мен саябақ жайлы құжаттар пайда болды.

1900 жылдардың басында сеттельменттер мен жергілікті қала федерацияларында орталықтар ұйымдастырылды. Ол кү-ресті күшейту үшін жасалған еді. Осы себепті 1911 жылы сет-тельменттердің ұлттық федерациясын ұйымдастырған еді. 1950 жылы «қозғалыс» шеңберінде бұл федерацияда 250-ден 300-ге дейінгі ұжымдық мүшелер есепке тіркелген. Ол 1979 жылғы америкалық жергілікті орталықтарының бірлестігі деп аталған. Бұл атау түрлі ұйымдардың мүшелерін жақсы бей-неледі. Бүгінгі күнде үкіметтен қаржыланатын бағдарламалар сеттельменттен бастау алған еді. Мәселен, бала күтушінің қызметі сеттельменттердің ынта көрсетуінен Лилиан Уолдтың ұйымдастыруымен құрылған. 1951-1960 жылдары қауым мен аудандарды дамытуда көптеген зерттеушілер «кедейшілікпен соғыс» бағдарламасының негіздерін салушылардың бірі Л.Джонсон еді.

Прагматикалық педагогиканың әлеуметтік-педагогикалық бағыттағы жарқын өкілдерінің бірі Дж.Дьюи (1859-1952) болды. Прагматизм – бұл шынайы америкалық дүниеге көзқарас пен дүниетаным. Л.Фейер: «Дьюидің прагматикалық күші америка халқы үшін және ол сөзін де америка халқына арнады» - деген еді.

Білім беру мәселелері жөнінде Дьюи бірнеше еңбектер жазды. Онда мектеп пәндерінің мазмұны саяси пікірталасты, экономикалық және әлеуметтік тақырыптарды қамтыған жөн деген. Себебі, оқушылар қазіргі заман жаңалықтарымен таны-сып, әлемнің сипатын түсінуге тырысады, қозғалушы бағытын көріп, ондағы өзінің рөлін анықтайды.

Оның «Болашақ мектебі» және «Мектеп және қоғам» ат-ты кітаптары арнайы көңіл аударуға тұрарлық. Онда прагмати-калық тәрбие түсінігі Дьюидің идеясымен байланысты. Америкалық педагог, тұлғаның дамуы оның туылған ішкі түй-сіктері мен қарқынына тәуелді деген.

Дьюи бойынша, тәрбие мақсаты индивидтің ішкі өсу про-цесінен шығуы керек әрі әлеуметтік шарттардан тыс анықтал-ғаны жөн дейді. Дьюидің «Демократия және білім» деп атала-тын кітабы – білім философиясындағы алғашқы күрделі еңбек-тердің бірі. Оның еңбегін қазіргі ғалымдар Платонның «Мемле-кет», Руссоның «Эмиль» кітаптарының қатарына қосып бағала-ған.