Өзіндік тексеру сұрақтары:

1.Тапсырыстық калькуляцияняң негізгі ерекшелігі

2.Тапсырыстар бойынша өзіндік құнды анықтау

6 Тақырып: Функционалды калькуляция

Дәріс сұрақтары:

1.Функционалдық калькуляция негізі

2. Функционалдық калькуляцияда шығындарды анықтау

3. Функционалдық калькуляция әдістері

1.Шығындарды есепке алудың және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың бөлістік әдісі өнімді жаппай өндіретін кәсіпорындарда қолданылады, онда бастапқы шикізат дайын өнімге дейін рет-ретімен технологиялық өңдеуден өтеді. Бұл әдіс шикізаттың кешенді түрде пайдаланылатын кәсіпорындарында: металлургиялық, химиялык, мұнай өңдеу және басқа да салаларда колданылады. Мысалы, мата тоқу кәсіпорындарында үш қайта жасау — иіру, тоқу және әрлеу саласы; қара металлургияда — домен пеші, болат балқыту, прокат; былғары өндірісінде - күлді, тері илеу және әрлеу саласы бар.

Дайын өнім немесе шалафабрикат шығарумен аяқтайтын технологиялық процесті функционалдық әдіс деп атайды. Сатылық әдісте өндіріске кеткен шығындар олардың әрбір кезеңі, фазасы, ауысымы, яғни бөлісі бойынша есептелінеді. Әрбір бөлістен кейін шалафабрикат шығарылады, ал түптеп келгенде — дайын өнім алынады. Бөлініс тізбесі пайдаланылатын жабдықтар, өндіріс процесстерінің арасындағы үзіліс-іркілістер; шығарылатын шалафабрикаттарды, өнімснің сипаты мен басқа да өзіне тән жағдайлары ескеріле отырып, технологиялық процесстер туралы деректердің негізінде белгіленеді. Бұл орайда, бөлініс жөніндегі шығындарды жоспарлау мен есепке алуды, аяқталмаған өндірісті есепке алу мен бағалауды ұйымдастыру, өзі өндірген шалафабрикаттар мен дайын өнімдердің өзіндік құнын калькуляциялау мүмкіндігі ескеріледі.

2. Тікелей шығыстар (шикізат, негізгі материалдар, шалафабрикатгар, өндіріс жұмысшыларының жалақысы т.б.) әдегге, бөлістер бойынша, ал әрбір бөлістердің ішінде — әзірленген өнім түрлері бойьшша есепке алынады (шалафабрикат немесе дайьн бұйым).

Үстеме шығыстар бөлістердін арасына таратылады, ал олар әрбір белістердің ішінде — шығарылатын өнім түрлерінің арасына таратуға қабылданған коэффициентгердің базасында жасалуы мүмкін.

Бөлістік әдісін қолданған кезде нормативтік әдістің негізгі элементгері — накгы шығындардың ағымдағы нормадан жүйелі түрде ауытқуын, сондай-ақ нормалардың өзгеру есебін және олардың себебін табуды қоддану керек.

Еңбек шығындарын, ресурстардың шығыстарын құжаттауда және жедел (оперативтік) есеп беруінде энергетикалық, материаддық және басқа да шығыңдардың нақты шығынын ғана көрсетіп қоймай, сонымен қатар өндіріс тапсырмаларына немесе нормасына негізделген шығындар да көрініс табуы керек. Белгілеген технологаялық процестің әдіс негізінен бөлістік әдістің жеңілдетілген бір түрі ретінде қарастырылады. Кейде "функционалдық калькуляциялау" терминің бөлістік әдістің синонимі ретінде қолданады. Шыныңда, олардың арасында - айтарлықтай шектеулер жоқ десек те болады.Процесстің ауытқуынан, жұмсалған материалдык шығыстардың кұрамының өзгеруінен, шығарылған өнімнің ассортиментінен, олардың сорттылығынынан болған қосымша шығындар немесе үнемдеулер дер кезінде көрініс табуы тиіс.

3.Өнімнің өзіндік кұнын калькуляциялаудың және шығынды есепке алудың бөлістік әдісінің екі нұсқасы пайдаланылады: шалафабрикаттық және шалафабрикатсыз.

Шалафабрикаттық нұсқа әрбір бөлістер бойынша есептік калькуляция жасайды және оған үстеме шығысын қоса есептейді. Шалафабрикатсыз нұсқасында бірінші қайта жасауға жұмсалған материалдық және еңбек шығындарына одан кейінгі кайта жасаулардан туындаған өндеу шығындарын косып, содан сон өнімнін өзіндік кұны анықталады.

Бөлістік әдісі кезінде өндірістегі шығындарды есепке алу өндіріс есебінің карточкаларында немесе әрбір қайта жасауға ашылатын ведомостарында жүргізіледі.

Алғашқы шикізаттан өндірістің бір процессінде әртүрлі сорттағы немесе маркадағы өнім түрі алынады, сондықтан олардың өзіндік құнын анықтау үшін түзету коэффициентін пайдаланады. Мысалы, ағаш кесу кезінде алғашқы бір шикізаттан кесілген тақтайлар да, кесілмеген тақтайлар да, жаңқалар және отындық кесінді шеттақтайлар да алынады. Мұндай жағдайларда белгілі бір атаудың бірінші сорты өлшем бірлігі (единица) ретінде қабылданады, ал қалған сорттарын коэффициенттердің көмегімен анықтайды.

Мұнай өңдеуші өнеркәсібінде, өнім шығымын техникалық тұрғыдан сипаттайтын бір өнім (шикізат) бірлігінен алынған коэффициенттер жүйесі пайдаланылады. Егер де бір шикізаттан әртүрлі мұнай өнімдері алынатын болса, онда олардың арасында тарату коэффициентінің көмегімен өнімнің өзіндік құнын белгілейді, ал өндеу шығындары әрбір өнім түрінің арасына үлес салмағы бойынша таратылады.