7. “Бақсы-балгерлік” теориясы

Бұл теорияны ең алғаш жариялаушы әйгілі ағылшын ғалымы Эдвард Тарр болды. Ол өзінің айтулы “Алғашқы мәдениет” деген еңбегінде: “Жабайы адамдардың дүниетанымы – барлық құбылыстарға негізсізден-негізсіз, жаппай кейіптендіре қарайтын... Бағзы дәуірлердегі алғашқы адамдар өздерінің тұрар жайын, төңірегін, тіпті күллі жер бетін, аспан кеңістігін осындай қиялдарына толтырып тастайды... Әдебиеттің тегі болған cимпатикалық балгерлік, міне, осындай жағдайда өмірге келген , - дейді. Ал немістің ойшыл жазушысы Томас Манн болса алғашқы адамдардың әдебиеті мен өнері алғашқы діннің тікелей туындысы деп қарайды, алғашқы адамдар жаңбыр тілесе су шашатын, күн күркіреуін тілесе барабан соғатын, ескерткіш орнатқысы келсе мүсін соғатын еді. Олардың сәнденіп-жасануы алдан жақсылық күткені, албастыдан аулақ болғысы келгені... Міне, осы секілді алғашқы адамдардың барлық салттық қимылдары, сөзі, ән-биі... түгелдей бақсы-балгерліктің сәтті жүрілуінің кепілі үшін болатын. Осындай мақсатпен өмірге жолдама алған өнер тоқтаусыз өзгеріп, дамып отырғандықтан барған сайын кемелдене берді, сондай-ақ кейбір ықпалды (“қасиетті”) объектілер – тастар, меториттер, қастерленетін ағаштар, сүйектер, шаш-терілер және мирастық заттар т.б. адамдардың өнерге деген танымы мен тебіренісін даралай түсті. Осыдан барып өнер бірте-бірте діннен бөлініп шықты”, - дейді Т.Манн.

Батыс елдерінде әдебиет пен өнердің тегін түсіндіруде осы “бақсы-балгерлік” теориясының ықпалы біршама зор болғанымен, бұрындары (ішінара қазірде) “социалистік лагерде” болған елдердің әдебиеттану ғылымында бұл теорияның онша базары болған жоқ.

8. “Әмбебап” теориясы

Көріп-біліп отырғанымыздай, әлемнің әр түкпірінде әдебиет пен өнердің тегі туралы түрлі болжамдар айтылып, талас-талқысында келеді екен. Айтып-айтпай әр теориясының өзіндік сыңаржақтылығы мен нанымсыз тұстары жоқ емес еді. Міне, осы жайларды жіті қадағалап жүрген қытай ғалымы Сия Джыхоу өзінің “әдебиет пен өнердің жаңа теориялық жүйесін жасаудың логикалық бастамасы” атты еңбегін өмірге әкелді. Ғалым өзінің бұл еңбегінде жоғарыдағы сан-алуан пікір-пайымдардың бәрінің де өзіндік азды-көпті негізі болғанымен, ғылымда табан тірерлік тиянағы жоқ екендігін атап көрсетті. Ол былай дейді: “Өнер – белгілі бір ішкі мақсаттан туылған, әрине сыртқы себептің де көмегі болғанын жоққа шығаруға болмайды. Дәлірек айтқанда алғашқы өнердің пайда болуына мынадай екі түрлі шарт-жағдай себеп болды: Оның бірі адамдардың ішкі психологиялық ынтызарлығы болса, енді бірі әлеуметтік салдар. Мұндағы ішкі психологиялық ынтызарлық дегеніміз - өнердің туылуының негізі де, әлеуметтік салдар дегеніміз өнердің өмірге келуіне мүмкіндік жасайтын сыртқы себептер...”

Жұртқа мәлім болғандай, миф физиологиясы, психология, хайуанаттар генологиясы ғылымдарының жетістіктері өнердің пайда болуында үлкен психологиялық, физиологиялық негіз бар екендігін дәлелдеп отыр. Осыған орай қытай ғалымы тағы да: “Адамзаттың эволюциялық даму барысына назар аударатын болсақ, бір түрлі психологиялық, физиологиялық ынтызарлық олардың өнерді өмірге әкелуіне түрткілік еткендігін аңғарамыз. Бұл ынтызарлықтың өзі түптеп келгенде адам баласының кәдімгі азық-түлікке, жыныстық қатынасқа деген қажетсінуі секілді адамзат тірлігінің басты факторы болатын. Осы ынтызарлық туылып, өз рөлін сәулелендіре бастағанда адамдар сыртқы организмдері арқылы бір түрлі сезімдік қимылдар (немесе дыбыс) шығара бастайды. Әуел баста олар өздерінің мәлім бір қуанышын нөсерде қалған қара оранготан секілді аяқтарын-қолдарын ербеңдетіп, ағаш бұтақтарын селкілдетіп, тастан-тасқа секіріп бейнелеген болса керек. Міне, осындай шаттық тебіренісі еңбекпен сәйкесе қалған кезде, жағдай мүлде басқа күйге өзгеріп отырған... Еңбек қалыптастырған адамзат қоғамы мен адамзат психологиясы адамның шаттану құбылысын мәндік өреге көтерді. Сөйтіп ол хайуандық сананың қарабайыр деңгейінен адамзаттың әлеуметтік санасының күрделі көрінісіне бой ұрды. ... Сонымен адамдық сана шаттанудың ішкі қажетіне сай, өзге де “көптеген адами тірліктен” нәр алып, мазмұн-формасын байыта түсті. Осылай дами келе алғашқы өнер үлгілері адамзаттың өзге қарапайым тірлігінен бөлектеніп, өзінше отау тігіп шықты. Адамзаттың алғашқы өнері міне осылай бірте-бірте қалыптасуға бет алды”, - дейді. “Көптеген адами тірліктер – бақсы-балгерлік, табиғат құбылыстарына табыну, еңбек ету, еліктеу, түс көру т.б. лардың бәрін қамтиды. Міне осылардың бәрі психологиялық ынтызарлыққа қосыла келе алғашқы өнердің қалыптасуына негіз қалап берді”, - деп жорамалдайды. Осы секілді өзіндік дәлел-дәйектерімен қытай ғалымының бұл теориясы “Әмбебап” теориясы деп аталып жүр.

Біз жоғарыда әдебиет пен өнердің тегі жөніндегі ықпалды делініп жүрген бырсыпыра теорияларға шолу жасадық.