М.М.Бахтин Әдебиеттану методологиясына

Әдеби туындының авторы тұтас туындыға қатысты болады, бүтіндей мазмұннан оған бөлінген ешқандай мезет жоқ. Автор сол бөлінбеген мезетте, яғни мазмұн мен форманың тығыз тұтасуы сәтінде көрінеді. Әдебиеттану бүкіл мазмұннан бөлінген тұстан – яғни дүниетаным, өмірбаян, уақыты анықталған адамнан авторды іздейді. Осыған сәйкес “автор бейнесі” шынайы адам бейнесімен тұтаса көрінеді.

Автор барлық бейнелерді жасаушы, туындыдағы бейнелілікті тудырушы бола тұра бейне /образ/ бола алмайды. Сондықтан “автор бейнесі” деген атау туындының бір ғана бейнесі болуы мүмкін /дәлірек айтсақ, ерекше түрдегі бейне/. Суретші өзін картинада жиі бейнелейді, өзінің авторпортретін сызады. Бірақ, біз автопортреттен авторды өзге картиналарында тіптен жасырын тұрады. Тудырушы автор өзі тудырған дүние аясында айқын көрінуі мүмкін емес. Бұл – natuчa natuчans, яғни natuчa – natuчata емес. Жасаушыны біз өзінен емес, ол жасаған дүниеден көреміз.

Автор өз туындысын арнайы әдебиеттану ұғымы үшін, әдебиеттанушы үшін дүниеге әкелмейді, әдебиеттанушылар тобын ұйымдастыруды мақсат етпейді.

Қазіргі әдебиеттанушылар /көбіне структуралистер, өздерінше/ неігізінен бәрін түсінетін тыңдаушының имманентті туындысын анықтауға ұмтылады. Бұл, әрине, эмпирикалық тыңдаушы немесе психологиялық қойылым емес, автор жанындағы тыңдаушы бейнесі. Бұл – дерексіз идеалдық құрылым. Оған осындай дерексіз идеалды автор қарсы қойылады. Мұндай түсінік бойынша, кінәратсыз тыңдаушы авторды ауыстырушы немесе оның айнадағы бейнесі сияқты. Ол ешқандай өзіндік сипатты, туындыға қатысты ешқандай тың ұғымды иемдене алмайды және автордың бүкіл ойын ұғыну мүмкіндігі жоғалады. Ол нақтырақ айтсақ, авторға айналған оқырман осы кезеңде, уақыт пен ауқымнан тыс /барлық дерексіз идеалды құрылым сияқты/ қалады, сондықтан ол автор үшін басқаға айнала алмайды, бөтен болып қалмайды, өзгешелік сипатын көрсететін ештемесі көрінбейді. Автор мен мұндай оқырман арасында ешқандай өзара әрекеттестік, драмалық қатынас болмайды. Тек қана механикалық немесе таптаурын түсінік қалады. Тұлғалық өзгешелік те жоғалады.

Тұлғаны және шығарманы тану.

Оларды былайша шекпен сипаттауға болады: біржақтылықпен ғана ұғынылатын, танушы үшін ғана әрекет ететін, тек сыртқы бітімге ие жансыз шығарма. Мұндай ажыратылмайтын ішкі болмысынан айырылған маңызы жоқ шығарма тек практикалық түрде қызықтау болып шығады.

Е. Ысмайылов Қазақ әдебиетінің ғылымдық тарихын жасау жолындағы міндеттер

...Қазақ әдебиетінің ғылымдық тарихын жасау аса күрделі, қиын проблема, мұның өзі қазақ әдебиеттану ғылымының бар дәуірдегі түйінді мәселесі болса, алдағы жетіжылдық жоспардың да ең басты проблемасы болып отыр.

Әдебиет тарихын жасау жолында қандайлық тәжірибеміз бар? Неден ұттық? Неден сүріндік? Бұған да жауап бермеске болмайды.

Қазақ әдебиет тану ғылымының тарихына көз жіберсек, оның негізінен екі кезеңді басынан кешіргендігін байқауға болады. Бірінші – үйрену, идеялық творчестволық принциптерді игеру кезеңі. Бұл революцияның алғашқы кезінен соғысқа дейінгі дәуірді қамтиды. Екіншісі – соғыстан кейінгі дәуір, яғни қалыптасып, даму дәуірі.

Алғашқы дәуірде әдебиеттану ғылымы күнбе-күнгі партиялық, әдебиеттік сындардың тәжірибесіне, қазақ совет әдебиетінің, қазақтың социалистік ұлт мәдениетінің қалыптасуы тәжірибесіне сүйене отырып дамыды. Қашан да ғылым дерексіз тумайды, өмірдің талап-тілектеріне байланысты дүниеге келеді. Революцияның алғашқы жылдарынан бастап қазақтың ұлттық баспасөзін, ұлт мектептерін ашу міндеті алға қойылғанда, ең қиын, ең түйінді мәселенің бірі – ана тілі мен әдебиетін оқытуды бірінші кезекте шешу керек болды. Бұл мәселені ғылыми жағынан зерттеп, із-жүзіне асыруға келгенде, қандайлық идеялық тартыстар, қандайлық бөгет пен қиындықтар болғандығы бәрімізге белгілі...

...Қазақ әдебиеті мен тарихының маңызды творчестволық проблемаларына арналған еңбектердің бүкіл одақтық әдебиет жұртшылығының назарын аударуы, қазақ әдебиеттануының жанр ретінде қалыптасып дамып отырғандығын, бұл жағдайдың өзі қазақ әдебиетінің ғылымдық тарихын жазуға мүмкіндігіміз де, дайындығымыз да мол екендігін көрсетеді.

Қазақ әдебиет тарихының негізгі проблемалық мәселелерін жан-жақты шешіп зерттеуде біз тарихшылдық принципті, яғни әдеби құбылыстарды тарихи даму процесінде, әрбір шығарманы, әрбір ақынды өзінің туған тарихи-қоғамдық ортасына нақты байланысты алып тексеру принципін қолданамыз. Мұның өзі әсіресе идеялық қайшылықтары бар ақындарды өз заманындағы таптық, қоғамдық ортаның жемісі тұрғысынан анықтауға мүмкіндік береді. Сонымен бірге, қазақ әдебиетінің кейбір құбылыстарын, жанрлардың дамып қалыптасу процесінде тексеру қажет болды. Мәселен, ақындардың айтысы. Бұл ХІХ ғасырдың өн бойында және ХХ ғасырдың басында да әдебиеттің белгілі бір дәстүрі, белгілі бір жанрлық ерекшелігі есебінде дамып отырды. Сонымен бірге, бұл – екі немесе бірнеше ақынның ортақ творчествосы. Сондай-ақ батырлар жыры, лирикалық дастандарды, шешендік сөздерді, мақал-мәтелдерді, әнші ақындардың лирикаларын да жанрлық ерекшелік жағынан зерттеу анағұрлым қолайлы.

Қазақ әдебиеті тарихының академик М.Әуезовтің басқаруымен жазылып біткен бірінші томы осы біз айтып отырған тарихи және жанрлық принципті толық сақтаған. Қазақ әдебиетінің бірінші томында сонау ерте заманнан дәл бүгінгі совет дәуіріне дейінгі дамып келген ауыз әдебиетінің негізгі мәселелерін қамтитын болса, екінші томы ХҮШ-ХІХ ғасыр және ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиетін қамтиды…

…Әдебиет тарихын зерттеудегі ең үлкен қиындық, ең төзбестік сорақы кемшілік – біздің әдебиетші ғалымдарымыздың кітапханаларда, архивтерде, қолжазба фондаларында сақтаулы бай түп нұсқа материалдарды жан-жақты зерттеп игермеуі. Қазақ әдебиетінің тарихын зерттеуші ғалымдар түп нұсқадағы қолжазбаларды қадағалап зерттемейінше, өзгесін былай қойғанда, Мәшһүр Жүсіп Көпеев, Ә.Диваев қалдырған қолжазбаларды түгел оқып игермейінше, шын мәніндегі ғылыми еңбек жазылады дегенге сену қиын. Сөйтіп, әдебиет пен фольклордың нақты фактілік материалдарын арнайы зерттемейінше, тек бұрын-соңды басылған кітаптарды ғана пайдаланып жазған еңбектер бірін-бірі қайталауға, сайып келгенде ғылыми ойдың тоқырауына апарып соғады. Біз бұл кемшілікпен батыл күресуіміз керек. Осы жөнінде нағыз материалдың ортасында отырған Қазақ ССР Ғылым академиясының ғалымдары басқаларға үлгі көрсетуге тиіс.

Екінші бір елеулі кемшілік - әдебиеттану еңбектерінде ғылыми аппараттың жеткіліксіздігі мен ғылыми адалдықтың кемдігі. Әрбір ғылыми еңбек, егер ол жаңа, соны пікір айтуға талаптанса, алдымен, белгілі фактіге, документке, дәлелге сүйенеді, сонымен бірге өзі зерттеп отырған мәселе туралы бұрын не жазылады, қандай қорытындыға келді, олардың дұрыс-бұрыс жері қандай, барлығын да атап көрсетіп отыруға міндетті. Бұл жалғыз әдебиеттануда ғана емес, ғылымның барлық саласында ежелден қалыптанған дәстүр. Амал қанша, біздің қазақ әдебиетшілері ғылымдағы осы адалдықты, заңды дәстүрді сақтамай жүр…

…Ғылым дегеніміз қашан да өзінің белгілі саласында жаңалық ашу ғой. Бірақ сол жаңалық әдебиет пен архивтегі, қолжазбалардағы нақты фактілер мен документтерді ұқыпты зерттегенде ғана туады. Біз әдебиет тарихын жасаудың алғашқы дәуірінде осы фактілер мен документтерді байымды зерттеудің жоқтығынан толып жатқан жаңсақтыққа, шалағайлыққа ұрындық. Белгілі ақын, жазушы туралы, әдебиеттің белгілі дәуірі туралы айтылған долбарға, ауызша таралған лақаптарға сүйеніп үстірт, жеңіл-желпі пікірлер айту мезгілі өтті. Әдебиеттану ғылымында жаңалыққа жеткізетін творчестволық ой мен қажырлы іздену – басты талап...