67. Марқакөл мемлекеттік қорығы:

Шығыс Қазақстанда Қазақстанның тамаша жерлерінің қатарына жататын Марқакөл Ұлттық Қорығы бар. Марқакөл көлін осы аймақтың інжу-маржаны деп атауға болады. Сарқырамада орналасқан ол оңтүстігінде Күшім тауымен, солтүстігінде Азутау тауымен шектеледі. Көлдің ұзындығы 38км, ені 19 км және тереңдігі 27м. Оған 27 өзен құяды, тек Қалжыр өзені ғана көлден ағып шығады. Марқакөл суы мұнтаздай таза және жұмсақ болғанымен балыққа бай. Марқакөл көлі Қазақстандағы осы балық түрлерінің отаны деуге әбден болады. Жартасты тауларда негізінен жапырақты және шыршалы ағаштар өседі. Көркем жартасты таулардың көп бөлігі май қарағай орманына толы. Биік таулардың баурайы медициналық дәрулік қасиеті бар шөпке бай (алтын және марал түбірі, бергиния, т.б.). Фаунасы түрлі және мол. Ағаштар арасынан қоңыр аюларды, бұғыларды, түлкілерді, жабайы мысықтарды, маралдарды, құндыздарды, бүркітті, сирек кездесетін қызыл қасқыр, қара ләйлектерді, сұрғылт шағалаларды және басқаларын көруге болады.

68. Мемлекеттік ұлттық табиғи паркі:

Шығыс Қазақстан облысы Катон қарағай ауданының аумағында 2001 жылы ұйымдастырылған саябақ. Ауданы 643 мың гектар, оның 215 мың гектары орманды алқап, ағаштарының қоры – 24 мың м³, қорықтық аймақ жері 151 мың гектар. Саябақтың пайдаланылатын аумағы – 492 мың гектар. Солтүстігінде Қызылқарағай және Қатын жотасына ұласа отырып, Ресеймен шектеседі. Шығысында Үкек даласымен (Ресей, Алтай Республикасы) және Қытаймен, оңтүстігінде Темірқаба өзенін бойлай Марқакөл қорығымен шектеседі. Климаты тым континеттік. Жылдық жауын-шашынның мөлшері 600-1800 мм аралығында. Саябақтың жері жануарлар мен өсімдіктер түріне бай: сүтқоректілердің 72 түрі, оның ішінде марал, бұлан, таутеке, аю, сілеусін, құну, т.басқалар; құстардың 250-ден астам түрі кездеседі. Соның ішінде сирек кездесетін, қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген ұлар, қара дегелек, т.б. құстар; саябақ жерінде самырсын, балқарағай, қарағай, шырша, қайың, мойыл, терек өседі. Өте сирек кездесетін, жылдан жылға таралу аймағы азайып бара жатқан, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген 40-тан астам өсімдік түрлері (алтын тамыр, алтай рауғашы, марал тамыр) кездеседі.

69. Қозы Көрпеш және Баян Сұлу кесенесі:

Қозы-Көрпеш пен Баян Сұлудың кесенесі (Х-ХІ ғасыр) Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз ауданында Тарлаулы ауылынан оңтүстік батысқа қарай 7 шақырым жерде, Аягөз өзенінің оң жағасында Таңсық бекетінен батысқа қарай 11 шақырым қашықтықта орналасқан. Бұл – көне ғасырдың бақташыларымен ойлап табылған жарқын, нұр сәулелі аңыз. Бұл аңыз әр түрлі тілдерде айтылады. Аңыздар арасында «Қозы Көрпеш және Баян Сұлу» әдебиетте ерекше мәнді орынға ие. Бұл кезде басты назар сәулет ескерткіші болып табылатын «Баян Сұлу» күмбезіне аударылады. Ертедегі қазақтар бұл күмбезді «кесене» деп санаған.  Олар елдің әр түрлі жерлерінде әлі күнге дейін сақтаулы. «Қозы Көрпеш Баян Сұлу» күмбезі Таңсық ауылының жанындағы Таңсық өзенінің оң жағасында орналасқан.  Қозы Көрпеш Баян Сұлу аңызы бойынша кесенені салу үшін Сарыбайдың інісі Тобыл Тайлақбай 40 мың жұмыс қолын жіберді, Тобыл өзенінің жағасында той жасалып, ат жарыстары өткізілді. Мықты күмбезде қос ғашықтың бейнелері ойып жасалған. Баянның сұлулығы ерекше айқын көрініп тұр.

Жанақ ақынның жар салуы бойынша Айбас 50 мың адаммен тастан күмбез салған. Бұл күмбез нышан ретінде осы күнге дейін жеткен. Халық аңызы бойынша күмбезді салу үшін жақын жатқан таулардан тастар әкелінген. Тау мен Аягөздің ортасына адамдар тізбектеліп тұрып, тастарды бір-біріне беріп отырып жеткізген. Аймақтағы ең әдемі кесене ішінде төрт мүсіні бар «Қозы Көрпешке» тиесілі. Бұл мүсіндер мен кесене – еліміздің ескерткіштері. Олар Түрік қағанатының кезінде, яғни біздің дәуіріміздің ҮІ-ҮІІІ ғасырларында салынған. Ол кезде тас мүсіндер жоғары бағаланған және тастан адамдардың бейнелері ойып жасалған. Тастан жасалған бұл 4 мүсін аңыз кейіпкерлерінің нақты бейнелерін кейіптейді. Олардың үшеуі әйел адамдардың, біреуі жас жігіттің мүсіні. Халықтың ойынша, бұл – Баян, Қозы және Баянның сіңлілері – Айтаңсық пен Айқыз. Таң қалдыратыны, бұл есімдер тек аңыз кейіпкерлерінің есімдері ғана емес, сондай-ақ аймақ атаулары болып табылады. Тау – бұл Баян жүрегінің тауы. Аягөз өзеніне ағатын шағын екі өзен Айтаңсық және Айқыз деген атауларға ие.