Stomatogen ýokanç ojaklary we ojakly – şertlendirlen keseller.

Ojakly ýokançlar diýip kesel dörediji mikroblar we onuň zäherleriniň umumy adam bedene ara­laşyp üz­nük­siz (infil-amatita) çişme hadysanyň döremegi (ýöne däri-dermanyň täsirine güjüni ýitriip) we umumy be­dende ornaşyp galmagy, soňra bedendäki haýsam bolsa bir synanyň ýa-da umumy bedeniň ýerine yetir­ýän işlerine (funksiýasyny) päsgel ýetirip, olary hatardan çykarýan ýagdaýlaryna aýdylýar. Başgaça beden synalarynyň ýa-da umumy bedeniň ýerine ýetirýän işlerini togtamaga alyp barýän alamatlara aýydylýar.

Amaly lukmançylykda ýerli ýa-da umumy beden zeperlenmesini seljermek we anyklamak şu günki güniň iň bir wajyp meseleleri bolup durýar. Keseli öz wagtynda anyklansa, keseliň bejeriş işlerini ýeňilleşdirmekde we önüni almakda ahmiýeti ulydyr.

Ojakly ýokançlar diňe bir keseli dörediji mikroblar we olaryň zäherleriniň köpelmegine ýar­dam berýän iýmitler bolman olar, adam bedeniniň synalardaky dokumalaryň öýjükleriniň darga­magyna hem kesel döremegine ýardam bermek bilen birlikde näsagyň nerw ulgamyna zyýanly täsirini ýetirýär.

Ojakly ýokançlar iki görnüşde bolup, olar ýiti we üznüksiz bolýar. Zeperlenmäniň dowamlygy birnäçe sagat­dan bir-iki güniň dowamynda ýiti, soňra aýlardan hem ýyllara dowam edip bilýär, oňa üznüksiz diýilýär.

Ojakly ýokançlarnyň gözbaşyny alyp gaýdýan ýerlerine görä, şu aşakdakylara bölünýärler.

Stomatogen-agyz boşlugyndaky keselleri-de öz göz başyny alyp gaýydýar.

Odontogen - diş keselleri

Parodontogen - parodont keselleri

Otogen - gulak keselleri

Tonzilagen - badam şekilli mäziň keseller.

Urogen - peşow ýollaryň keselleri

Pupogen - göbek ýollar

Ýaralaryň üsti bilen

Deri - deri keselleri we s.m.

Bütin beden zäherlenmezligi üçin ojakly ýokançlaryň göz başyny alyp gaýdýan ýerlerini sel­jer­mek we tapawutlandyrmak zerur bolup durýar. Şeýle edilse, bütin bedeniň awuly zeperlen­mesi­niň öňüni alyp bolar. Ýöne köp halatlarda ýerli ýokançlarny umumy beden zeperlenmesini tapa­wut­lan­dyr­mak ansat düşmeýär. Ýerli ojakly infeksianyn uzak wagtlap umumy bedenbäki synalara (aşgazan içege ýollary, bagyr, böwrek, ýürek gan damarlary, nerw ulgamy, endokrin mazleri, diş, parodontlar, burun, ýokarky äň boşlugyna) täsiri ýetende bütin bedeniň dur­nuklylygyny peseldip, duýujylygyny ýokar­landyrýar.

Amaly stomatologiýada agyz boşlugyndaky zeperlenmesini öwrenmek häzirki wagtyň wajyp meselesi bolup durýar. Keselleriň sebäplerini, geçiş aýratynlygyny öwrenmek we öz­leş­dirmek bilen diş we agyz boşlugyndäki synalaryň hem umumy bedendäki synalaryň keselleri­ni bejermekde we öňüni almakda uly ähmiýeti bardyr.

Şu aşakdäki bellenip geçilýän keseller agyz boşlugynyň organlarynda döreýän keseller bilen berk arabag­lanşygy bardyr.

Ýürek gan damar ulgamynda - endokardit, gipertoniya we.ş.m.

Peşow ulgamynda - nefrit, pieolonefrit, sistit.

Hereketlendirji ulgamda - artrit, ostit, miozit.

Göz ulgaminda - keratit, konýuktiwit, irit.

Umumy bedeniň ýokary duýujylygy - Kwingiň ýellenmesi, üşedip-gyzdyrma, Rewmatizimler we ş.m.

Deri we nemli barda ulgamynda - dermatit, gerpis, köp görnüşli şypyljaýan eritemasi

Nerw ulgamy - menengit, ensefalit we s.m.

Umumy beden kesellerinde diş pulpasynyň keseli bolan ýagdaýlarda diş pulpasy öz wagtynda dikeldiş, bejeriş işlerini ýa-da pulpany aýrylyp arasalap petiklenip soňra umumy bejergi geçirilse netijeleri gowy bolýan­lygyny belli alymlar tarapyndan bellenylýär.

Ylmy edebiýat çeşmelerine ünsüňi çekseň eýýäm bir müň ýyl mundan ozal kesellän dişleri sogryp aýry­lan­da umumy beden kesellerin öz-özünden saplanyp gidýänligini Abu Aly Ibin Sina tarapindan bellenilýär.

Şeýle-de iňlis (Angliýa) alymy lukman Hunter XX asyryň başlarynda, keselan dişiň kök akabasy arasalanan ýagdaýlarynda umumy gan kesellerini bejemek mümkinciligi ýokarlan­ýanlygyny belleýär.

Amerkan almy Rosenow we Bielindiň aýtmagyna görä kesel dörediji mikroblar agyz boşlugyna düsip soň­ra synalara aralaşmagy şol synalaryň öýjüklerini we dokumalaryny hatardan çykmagyna hem darga­magyna alyp barýanlygyny belleýär. Şeýlelikde agyz boşlukda, kesellän diş bolsa şol dişiň ýumşagyny aý­ryp arasalap petiklemek ojakly ýokançlarynyň, mikroblarynyň bedene aralaş­magynyň önüni almak bolýan­lygyny belleýärler.

Üznüksiz ojakly zäherlenme diýip birnäçe düşnjeler beýan edilen.

Şolardan üznüksiz ojakly (inflematiýa) alawlama, üznüksiz ojakly ýokançlar, odontogen ojagy, parodon­to­gen ojagy, stomatogen ojagy we s.m.

Şularyň içinde iň amatlysy hem dogrysy stomatogen ojagy diýilse hakykata golaý bolar. Sebäbi şonuň içinde hemme stomatologiki keselleri jemlenýär.

Stomatogen ojaklarynyň gaýnaglama kesellerine alyp barýanlygyny amaly lukmanlar göz öňünde tutsalar olaryň geçirýän bejeriş we öňüni alyş işleriniň netijesi ýokarlanar.

Şeýlelikde umumy bedendäki abzalaryň ýerine ýetirýän işlerini bozulmazlygynyň önüni almak müm­kin­çiligi artar. Muniň özi agyz boşlugyndäki ojakly ýokançlaynyň biňe bir gurşap alýan ab­za­lary ýa-da doku­malaryň kesellerini döremegine alyp barman, eýsem umumy beden keseleriniň döre­me­gine alyp barýanlygyna düşündirýändir. Şonuň üçinem agyz boşlugyndaky ojakly ýokanyçlar umu­my beden keseli diyip hasap etmek düris bolar. Sebäbi agyz boşlugyndäki kesel mikroblary we onuň zäherleri butin bedeni zäherleýär hem bütin bedeniň duýujylygyny ýokarlandyryp, garşylyk güjini peseldýär.

Stomatogen ojagy diýip-agyz boşlugynyň agzalaryna we dokumalarna üznüksiz çişmäniň (infilama­tiya) höküm sürmegine diýilýär. Olar öz gezeginde iki görnüşe bölünýär.

- Getrogen - mikroblar, derman serişdeleri.

- Autoantigen - umumy bedende garşylyk güýjiň peselmegine alyp barýan täsir.

Odontogen ojagyň peýda bolmagy bilen umumy beden keselleriň (nefrit, rewma artrit miokardit, umumy gyrmyzy demrew (gyzyl gurt, rewmatoýd artriti we ş .m.) beterlemegine ýardam berýän ala­matlara ýüze çyk­ýar. Agyz boşlugynda ýokanç ojaklaryň bolmagy, umumy bedende duýu­jy­lygy ýokarlandyryp, bedendäki synalaryň keselleriň döremegine we beterlemegine ýardam berýär. Mysal üçin-dişler beje­rende petikleýjiler allargen bolup hyzmat edmegä mümkinçiligi ýüze çykyp biler. Muniň ýaly allargen uzak wag­tyň dowamynda täsir etmegi Kwinkanyň ýellenmesi, artrit, flebit , tromboflebit , limfangit, eriteme we ş .m.

Keseleriň döremegine we şol keselleriň beterlemegine alyp barýar.

Agyz boşlugyndaky ojakly ýokanyçlar bronhit, bronhiyal asma, arterýal gipertoniýa, umumy gan düzü­miniň durnuklylygynyň üýtgemegine alyp barýar.

Alymlar topary agyz boşlugynda ýokanç ojagynyň bolmagy garşylyk güýjiň peselmegine we beden keselleriniň döremegine alyp barýanlygyny belleýärler.

Üznüksiz granulamatoz we granulirleýji periodontit kesellerinde öýjükli gumoral (immunitet) gar­şy­lyk güýjüň peselmegine alyp baryar. Şeýle kesellere esasan hem agyz boşlugynda üznüksiz pe­­riodontit, pulpit, paro­don­tit keselerini öz wagtynda bejerilmese peýda bolýanlygyny aýtmak bolar.

Üznüksiz tonzilit, periodontit, pulpit we parodontitler agyz boşlugynda bolmagy ojakly ýokanyç­larynyň umu­my bedeniň garşylyk güýjüniň peselmegine (autosensebilizasiya) alyp barýar. Esasan hem üznüksiz paro­dontit keseli bolmagy umumy bedeniň üznüksiz zäherlenmesine we uzak wagt tä­sir etmegi bilen garşylyk güýjüniň peselmegine eltýar. Üznüksiz parodont keselleri bolmagy kö­küň depejigindäki periodont keselinden has beter gaýr üzilmä alyp barýar. Şuňa meňzeş kesellerden köküň depejigindäki kistagranulýoma, üznüksiz osteomiýe­lit, sülekeý mäzleriň üznüksiz çişmesi, odon­togen we rinogen gaýmorit, odontogen deriasty granulýo­ma, badam şekili mäzleriň çişmesi, gyşyk çykýan dişleriň (retinirlenen) çişmesiwe ş.m.

Üznüksiz ojakly odontogen infeksiýanyň agyz boşlugynda döremegine ýardam berýän ýagdaýlar, agyz boşlugyň anatomik-fiziologiki gurluşy.

1. Agyz boşlugy ýaly, umumy bedeniň hiç bir ýeri köp mukdarda kesel dörediji mikroblaryň jemlenen ýeri ýokdur.

-Diňe ýaňy doglan çagalaryň agyz boşlugynda birnäçe sagatyň dowamynda mikroblar ýokdur

-Ýaňy doglan çaganyň agzyny iki damja suw bilen çaýkanyňdan soň az wagtdan 10.000-12.000 çenli bakterýalar peýda bolup bilýär.

-Emma 1 mm 3 diş daşlarynda 12.000.000 çenli streptokokklaryň barlygyny ylmy edebiýat çeşmelerinde belenilýär.

2. Agyz boşlugy mikroblaryň ösüp köpelmeginde iň bir gowy şertli ýerdir.

-çyglyk, ýylylyk.

-elmydama iýmit galyndysynyň bolmagy.

3. Dürli görnüşdäki mikroblaryň üýtgemegine mümkinçilik bolýar (iýilýän iýmitleriň dürli gö­r­nüş­de bolmagy, agyz boşlugyň öz özünden arassalanmagy, sülekeý mäzleriň çykarýan suwuk­lygynda mikroblaryň aralaşmagy ýonekeý ýagdaýdan kesel dörediji ýagdaýlara geçmegi.

4. Agyz boşlugynyň nemli bardasynyň garşylyk güýjüň peselmegi (immunitetiň)

5. Ýerli dokumalaryň ýagdaýna görä umumy bedeniň garşylyk güýjüniň üýtgemegi.

6. Syrçanyň goraýyş işleriniň bozulmagy.

7. Agyz boşlugynyň içinde mikroblaryň ýygnanmaga ýerleriň bolmagy.

- nemli bardanyň hususy gasynlary.

- dişleriň aralygyndaky ýerler,

- diş syrçasynda emele gelen yşlar,

- karýies boşlugy,

- parodontda emele gelen patologiki jübüjikler,

- kök akabalarynyň açyk bolmagy we onuň içindäki dargan dokumalar,

- periodont yşynyň giňelmegi,

- köküň depejiginde granulýoma emele gelmegi.

8. Agyz boşlugynda ownuk gandamarlaryň mukdarynyň aşa köp bolmagy, mikroblary we onuň zäherli ma­da­laryny umumy bedene sorup almak mümkinçiligi ýokarlanmagy (periodontit keselinde granulýoma­dan be­dene mikroblaryň aralaşmagy) bolýar.

9. Dişiň gaty dokuma we parodont kesellerini bejerilende dogry saýlap almak, çuň kariyesi, pulpitleri, periodontitleri, parodontitleri we ş.m.

10. Agyz boşlugynda ýiti we üznüksiz periodontitleriň, tonzelitleriň, pulpitleriň we ş.m. keselleriň bolmagy.

Sepsis- Umumy ýokanç kesel bolup, ýerli ýokanç ojagyndaky bakterýalaryň we onuň zäherleriniň umumy bedeni zäherlemegi esasynda döreýär.

Alymlar toparynyň bellemegine görä sepsis dürli ýaşdaky adamlarda, kliniki alamatlary we kesel döre­diji mikroblar bir meňzeş bolýar.

Sepsisiň sebäbi bolup streptokokklar, stafilokokklar we içege taýajyklary ýardam berýär. Umumy beden­däki synalarynyň ýerine ýetirýän işleriniň üýtgemegi we umumy bedeniň garşylyk güýjüniň peselmegine bagly bolýar.

Umumy ojakly ýokanç keselleriň geçiş aýratynlygy dürli görnüşde bolýär. Zaher­lenme esasynda döreýän ojakly ýokanç keseli gan we limfa damarlaryň üsti bilen bakte­rýa­lar we olaryň zäherleriniň dargadan dokumalaryny bütin beden abzalaryna ýaýraýar. Bu ýagdaýa bakteremiýa diýilýär. Emma bakteremiýa diýip diňe bir ýerli dokumalaryň zäherlenmesine aýdýp bolmaýar. Neýrogen görnüşde nerw ulgamynyň ýerine ýetirýän işleri bozulmagynyň esasynda ojak­ly ýokanç keseli doreyar.

Bu agzalyp geçilen pikirler bilen doly derejede kesgitlemek bolmaýar.

Hazirki zaman düşinjelerde (ýokançlarnyň) kesel döreýdijileriň köpelip güýjüniň ýokarlan­ma­gy esasynda kesel döreýänligini doly derejede düşindirýär. Stomatogen ojakly kesellerinde umumy beden streptokokklar bilen zäherlenip belli bir beden agzasynyň ýerine ýetirýän işlerini peseldip, soňra togtatmagyna alyp barýar. Umum­y bedeniň zäherlenmesi bolup çüýrän we dargan diş pulpa­sy, parodontyň ýygnanan ýokun­dylar we daşlar, diş köküniň depejigindäki periodont do­ku­masynda emele gelen granulýasyon dokumasy we şuňa meňzeşler hizmat edyar. Diş pulpasynyň dargamagy esasynda köküň depejigindäki dokumalar üznük­siz çişme hadysa (infilamatiýa) alyp barýa­n­lygyny alymlar tarapyndan bellenilýär. Bejergy geçirip bolmaýan di­şiň periodont dokumasynyň üznüksiz çişmesi (inflamatiýasy), umumy bedeniň streptokokklar garşylyk güýjüniň pesel­me­gine alyp barýanlygyny alymlar topary belleýär. Şeýle ýagdaýlar streptokokleryň umumy bedende öz güýjüni ornaşdyrmagy (antytela) bilen kesel dörediji (antygen) öýjüklerine birleşip ýokary duýujylygy başlap soňra haýsam bolsa bir beden synasynyň dargamagyna alyp barýar. Öýjükleriň dargama­gy (antytela) bilen (antygenyň) gatnasmagynda biologiki işjeň maddalaryň (gistamin, sero­tonin we ş.m.) gan damarlaryň üsti bilen umumy bedene ýaýrap synalaryň we olaryň dokumala­rynyň dargamagyna alyp barýar. Muniň esasynda umumy we ýerli patologiki üýtgeşmeler bolup geçmek bilen dürli kliniki alamatlar ýüze çykýar.

Şeýlelikde ojakly infeksiýanyň täsirinde (esasan hem stomatogen) streptokokkleriň esasynda ýokanç allergiki keselleri ýüze çykýanlygyny bellemek bolar, bu ýagdaýlara tebigi autogen gelip çykyşly diýip hasap edip bolar, ýa-da däri-dermanlaryň täsirinde beden duýjylygy ýokarlanmasy diýip aýtmak bolar.

Ojakly ýokanç keselleriň kliniki ýüze çykarlyşy. Ojakly ýokanç keselleriň arz-şikaýat­laryna we görünýän (obektiw) üýtgeşmelerine gabat gelmän dürli kliniki alamatlar ýüze çykýar. Ojakly ýokanç keselleriň başlamagynda şikeslenme, emosional sarsgynlar, üşetmeler, ýiti ýokanç keselleriň umumy garşylyk güýjiň (imunitetiň) peselmegi esasynda bolup bilýär.

Alym Lukomisky I.G. ojakly ýokanç keselini umumy bedene ýetirýän täsirine görä ojakly ýokanyçlarnyň üç topara bolýär.

Birinji topara gos-göni stomatogen ojagyň täsiri esasynda döränleri.

Ikinji topara esasy kesele goşmaça keseliň täsiri esasynda.

Üçinji topar keseliň doly sebäbini anyklanyp, gözbaşyny alyp gaýdýan ýerini seljerip bolma­ýan ýagdaýdyr. Bu maglumatlar stomatologiki amaly anyklaýyşda kän bir orny ýokdur.

G.D.Owruskiý stomatogen ojakly ýokanyçlarynyň baglanyşykly keselleri 4 topara bolünýär;

-Streptokokklar esasynda döreýän ýokanç allergiki keseller,

-Autoallergenler esasynda doreýän keseller (öz-özünden bedende döreýän keseller)

-Däri-dermanlar umumy bedene ýetirýän zyýanly täsiri esasynda bedende döreýän keseller.

-Ojakly ýokanyçlarnyň täsiri esasynda, mahsus dal umumy beden garşylyk güýjüniň peselmegi bilen döreýän keseller.

Streptokokklar esasynda döreýän ýokanç allergiki kesellere endokarditler, mahsus dal miokar­dit, waskulit, nefrit, konýuktiwit we ş.m.keseller bolup, şu bellenilip geçilen keseller stomatogen ojaklaryň esasynda uzak wagtyň dowamynda döreýär.

Autoallergenler esasynda döreýän keseller (öz-özünden bedende döreýän keseller) Rewma­tizim, umumy gyzyl gurt, skledermiya, rewmatoýit artrit, we ş.m. bu keselleriň esasynda umumy bedene allergenleriň (ojakly infeksoýanyň) ornaşyp uzak wagt täsir etmegi esasynda garşylyk güýjüň peselmegi bilen kesel başlaýär.

Däri-dermanlar umumy bedene ýetirýän zyýany esasynda bedende döreýän kesellere was­ku­lytler, eritem, flebitler, tromboflebitler, ownuk gan (kapelýarlaryň) bozulmagy we ş.m. bularyň esasynda konýuktiwitler, renit, dermatit, bronhit, bronhial astma, umumy gan keselleri (gemo­r­ra­giýa, ane­miýa, leýkositoz, leyko­pe­niýa we ş.m.).Ojakly ýokanyçlarnyň täsiri esasynda, mahsus däl umumy beden garşylyk güyjiniň peselmegi bilen döreýän kesellere umumy bedende keselleriniň hemmesini aýtmak bolar, sebäbi uzak wagtyň dowa­mynda ojakly ýokanyçlarnyň täsiri bilen öýken, içege aş­gazan, ýürek gan damarlar, nerw ulgamynyň, bagyr, umumy gan we gipertonik keselleri aýtmak bolar. Umumy bedeniň garşylyk güýjüniň peselmegi bilen bak­terýalaryň we wiruslaryň köpel­me­gine ösmegine ýardam berýär.

Ojakly ýokanç keseli uzak wagtyň dowamynda döräp dürli kliniki alamatlary ýüze çykýar. Kä halat­larda umumy beden synalarynyň bozulmasy bolýan bolsa, ka halatlarda dine bir belli synanyň bozulmasy bolup geçýär.

Bu keselleriň dine bir synanyň üýtgesmesine ünsüni çekmän onuň uzak wagtlap täsiri ýetmeginiň esasynda ga­ra­şylmadyk ýagdaýda ýüze çykýan kesellerde we olaryn gaýtadan gaytalanmagynyň öňüni almak ýerlikli bolar.

Ilki başda näsaglarda umumy ysgynsyzlyk, üşütme, gyzyrma, ysytma, derlemegiň güýçlen­megi, ýü­rek gan damarlaryň urgysynyň ýokarlanmagy we ýüregiň töwereginde agyrylaryň peýda bolmagy, kelle agyry, elleriň we aýaklarynyň sandyramagy, umumy bedeniň agyramlygy peselmegi ýaly alamatlar peýda bolýar.

Näsaga seredilende.

Näsagda daş-töwereginiň gyjyndyrjylara duýujylygy ýokarlanýär. Umumy beden synalarynyň kadaly işleşiniň bozulmagy. Mysal üçin rewmatoýt artritleriniň ýüze çykmagy bilen bogunlarda güýçli agyrynyň, ýellenmäniň we ýerine ýetirýän işleriniň bozulagy ýüze çykyar.

Bu yagdaýda rewmatoýt keseline garşy geçirlen bejerginiň täsiri pes, sebäbini ýüze çikaryp şony aradan aýyrmasa, näsagyň umumy ganyň düzüminiň üýtgemegi, EÇT ýokarlanmagy, gemoglobulinleriň peselmegi, eritrositleriň mukdarynyň azalmagy we leýkopeniýa ýüze çykýar.

Näsaglarda anyklaňyş we barlag geçirlende iki maksady göz önünde tutmaly;

-Ojakly ýokanyçlaryny döredýän kesellerini anyklamak,

-Ojakly ýokanyçlarynyň gözbaşyny aýan etmek.

-Stomatogen ojakly ýokanç keseliniň kliniki

alamatlary näsaglarda düşnüksiz bolmagy lukmanlara

anyklaýyş işlerini geçirmek çylşyrymly bolýar.

Şonuň üçinem ilki bilen ünsüňi diş ýumşagynyň çüýrän we dargan bölekleri, dişiň köküniň depejyginiň ýagdaýlaryny, diş kökleriň arasyndaky ýagdaýlara üns bilen anyklaýyş barlag işlerini geçirmeli.

Soňra parodontyň ýagdaýlaryna ünsüňi çekmek, (infilamatiýa) çişmäniň ojagyny, äň süňkünde birleşdirji dokumalary ýetirýän täsiri esasynda dargap başlan ýerlerini, diş hataryndan çykman gyýşyk, ters ýatan dişler, esasan hem akyl dişler doly cykyp bilmän galan ýagdaýlaryny ýüze çykarmak zerur.

Hokmany şekilda agyz boşlugyň töweregyndäki abzalaryň dokumalarynda ýagdaýlaryny, maň­laý we ýokar­­ky äň boslugynyň, diliň we badam şekilli mäzleriň ýagdaýlaryna ünüsiňi çekmek wa­jyp. Esasan hem dişlere ýasalan emeli täç (koronka) geýdirlen bolsa onuň aşagyndaky dişiň ýag­daýlaryna berk üns bermeli.

Üznüksiz periodontit keseliniň kliniki alamatlary örän az bolýar, ýöne ony anyklamak kyndäl. Rentgen barlagyny geçirip üns bilen dişleriň kökleriniň we akabalarynyň ýagdaýlaryny öwrenmek bilen dokumalarda üýtgeşmäni ýüze çykarmak bilen, çaklenmän dişiň kök akabalary petikleýjyler bilen näçe derejede doldurylan ýa-da doldurylmadyklygyny anyklamak arkaly üznüksiz periodontit keseli ýüze çykarmak kyn bolmaýär.

Esasy üns berilmeli zät dişiň kök akabalary petiklenende haýsy petikleýji ulanylypdyr, sebäbi kä­bir petik­leýjiler allargen bolup bilýär, esasan hem umumy keseli bar adamlarda, şol goýlan petik­leýjimiz umumy bede­niň garşylyk güýjüni peseldip däri dermana we mikroplara durnuklylygyny peseldýär. Şol ojakly ýokanyçlar bolup dişiň içinde bolsa onda diňe bir stomatolog lukmany öz wagtynda bejergi geçirmek bilen keseliň soňuna cykyp bolar.

Stomatogen ojaklary bolup diş ýumşagyny jansyzlandyrmak maksady bilen myşyak hamyryny gaýulandan, dişiň kök akabalarynda çüýräp dargan diş pulpasynyň galmagy, bejergi geçirilende doly arassalanman petiklenmegi, kök akabada janly diş pulpanyň galyp soňra çüýrän dokumalaryň bolmagyny anyklamak üçin keseliň taryhyny öwrenmek bilen dürtgüjiň ýa-da sowugyň, gyzgynyň kömegi bilen duýjylygyny anyk­l­a­mak, elektrotogynyň kömegi bilen dişiň ýumşagynyň ýagdaýlary­ny öwrenmek zerur bolup durýar.

Stomatogen ojaklarynyň kliniki alamatlaryny goşmaça barlaglaryň netijesi bilen deňeşdirilse has dogry bolýar. Bu barlaglara kapilýaraskopiýa, elektrotogynyň kömekleri, Waksinlar arkaly anyk­lamak we s.m.

Şu bellenylen barlaglaryň ýokary netije berýäni Remkeniň gistamyn barlagy. Bu usuly geçirmek üçin göziň nemli bardasyna 1-2 damja 1:100 000 ýa-da 1:500 000 den bolan gistomin erginini damdyryp 1 minut garaşylandan soň nemli bardanyň astyndaky öwnuk gandamarlaryň giňelip, gyzaryp, göz almasynyň we gabagyň bitewi nemli bardasyna ýaýraýar. Bu usulda hiç-hili ziýanly täsir bolmaýär, özem takmynan 10-15 minutdan geçip gidýär.

Elektrik togunyň kömegi bilen stomatogen ojagy bolan meýdanynda deride agyryny duýjy­ly­gyny barlany­landa gyzarmak, ýelenmek alamatlary ýüze çykýar. Munuň ýaly üýtgeşmesi nerw da­mar­larda morfologiki we funksional üýtgeşme üznüksiz stomatogen ojaklarynyň ýerleşen ýerle­rin­däki nemli bardalarda we derilerde bolýar.

Stomatogen ojaklaryny anyklamak üçin ýokarda agzalyp geçilen barlaglary rentgen, umumy ga­nyň barlaglary, kapilýar gan damarynyň geçirjiligini, deriniň ýokjary duýujylygyny anyklamak we strep­­tokokklara garşy duýjylygyny anyklamak ýaly usullar bilen bilelikde geçirilse hakykada golaý bolar.

Stomatogen ojaklary bolup ony başga hünärdäki lukmanlar üns bermän ýüze çykarmaýan ýagdaylarda has kyn bolýar geçirilýän bejergiler.

Muniň ýaly näsaglar stomatolog lukmanyna ýüz tutanda başga hünärdäki lukmanlarda uzak wagtlap bejergy alanlygyny belleýärler emma esasy sebäbi bolan stomatogen ojagyna üns berilmän bejergi geçirenligini beýan edýar. Muniň ýaly ýagdaýda näsagyň umumy beden agramlygy peselip, umumy ýagdaýlarynyň peselýänlygyny, bedebiň belli ýerlerinde esasan hem ýüreginiň töwereginde agyrynyň bolýanlygyny belleýärler. Köpülenç näsaglarda umumy bedeniň gyzgynlygy 37 we ondan ýokary ýagdaýlarda saklanyp durýanlygyny ýüze çykaryp bolýar. Şonuň üçin hökmany şekilda näsaglar bilen söhbetdeşlik geçirmek has ýokary netijeler berýär.