9.9.2. Umumy bejerlişi.

Parodontitiň. Umumy bejergisi üçin witamin bejergi geçirilýär, ilki bilen witamin C, rutin (witamin P) bilen bilelikde esasan ýaş ýetginjeklerde haçanda diş etleri ganap duran ýagdaýlarda ýagny parodont kesellerinde ulanylýar.

Immunhyjuwlandyrjy we ummunomodelirleýji bejergini (timalin, nukleinat natriý, timogen, lewa­mizol we ş.m.) parodont kesellerinde diňe degişli hünärmen-lukmanlar bilen bilelikde mas­la­hatlaşyp, ylalaşylandan soň ulanmalydyr. Antigistamin dermanlar (tiosulfat natriý, dimedrol, fenkorol, pipolfen, suprastin, tawegil) dişýany kesellerinde haçanda allergiki alamatlar bilen utgaşyp gelende ulanylýar.

Antibiotik dermanlar diňe görkezmeler boýunça bellenýär: hadysanyň ýitileşmeginde, aýratyn hem iriňlän ojakly (absses bolanda) ýagdaýda, operasiýanyň öňünden we soňyndan berilýär. Antibiotik der­manlardan rondomisin, rowamisin ýada linkomisin 0.5 g. (500 000 ED) günde 2 gezekden kapsula görnüşde 2 sagat nahardan soň ýada öň içmeli, doly bejergisi 7-12 gün. Linkomisin çalt sorylyp-siňýär we süňk dokumasynda ýygnanýar.

Parodontitli näsaglarda ýerli goraýyş güýçleriniň funksiýasynyň ütgeýänligi kesgitlenen, ýagny sülekeýdäki lizosimin bölünip çykýan SIgA we IgG, IgM kadaly ýagdaýdan ütgeýänligi bellenýär. Görkezilen görkeziji alamatlar, şeýle hem parodontal kisejikdäki mikrofloranyň hil we san taýdan düziminiň ütgemegi parodont kesellerinde toplumlaýyn bejerginiň netijeliligine baha bermek we olar barada maglumat almak maksady bilen ulanmak bolar.

Immunhyjuwlandyrjy bejergi saglyk öýi şertlerinde adatça geçirilmeýär, ýöne ýatymlaýyn hassahanada T-aktiwin, lewamizol, nukleinat natriýa we beýlekiler bellenip bejergi geçirilýär.

Gingiwitleriň. Umumy bejerlişi esasy keselleri hasaba almak bilen (gipertrofik gingiwitde gor­mo­nal ütgeşiklerde, gan kesellerinde, allergik häsiýetli kesellerde, witamin deňagramlylygyň bozulmagyn­da we beý­leki sebäplerde) endokrinolog, gematolog, allergolog ýada beýleki hünärmenler bilen bilelikde geçirilýär.

Gistiositozlaryň. Bejerlişi gowy edip umumy kliniki barlaglar geçirlenden soňra beýleki de­gişli hünärmen lukmanlar bilen bilelikde geçirilýär, aýratyn hem haçanda gormonal dermanlary, be­lok anabo­li­za­torlary, antibiotikleri, desensibilizirleýji bejergini bermek barada gürrüň edilende hökmandyr.

9.9.3. Hirurgik bejerliş usuly.

Parodont kesellerinde toplumlaýyn hirurgik bejergisi giňden ulanylýar, sebäbi parodontyň kisejiklerini hirurgik bejergisiz aýyrmaga amaly taýdan mümkin däl (9.22. sutat). Şonyň üçin şu aşakdaky görkezilen amallar (operasiýalar) ulanylýar:

• Kýuretaž (gyrçamak).

• Dişeti emzijeklerini aýyrmak.

• Gingiwoektomiýa (bölekleýin, total).

• Agyz boşluk bosagasynyň gaýtadan dikeldiş (plastikasy) we jylawjygyň ýerleşýän ýerini ütgetmek amaly.

• Dişetiniň (plastikasy) gaýtadan dikeldiş amaly.

• Gingiwotomiýa.

9.22. surat. Parodontal kisejik.

Kýuretaž edilende aýyrmaly ýerleri we gingiwatomiýa görkezilen.

Kesip serpikdirlen (operasiýa) amal biogen serişdeler (gidroksiapatitiň däneleri-granulasy kollagen bilen, trikalsiý fosfat, brefokost, ostim-100 we ş.m) bilen ýada import dermanlar Biofix, Resolut Bio-OSS perde (membrana) görnüşde we beýlekiler bilen ulanylýar. Hatda çalt ýaýrap agyrlaşýan parodontitde hem toplumlaýyn bejergi hadysanyň gowlaşyp – kadalaşmagyna getirýär.

Amallar (operasiýa) saglyk öýiň amal edilýän (operasion) bölüminde geçirilýar. Gingiwop­las­tikany we agyz boşlu­gy­nyň bosagasynyň görk berip düzedilmegi ýatymlaýyn hasahana şertlerinde geçirilse amatlydyr. Hirur­gik bejergi üçin hepdede 2-gün berilýär. Amal (operasiýa) geçirmezden öň kariýesiň bejergisi, onuň ötüşmeleri, dişeti asty daşlaryň aýrylmagy, çişmä garşy bejergi geçi­rilýär. Şeýle hem parodontal kisejikden iriň akmagy ýok edilýär.

Amalyň (operasiýanyň) öň syrasyndaky taýarlyk işlerine yrgyldaýan dişleri beriklemek, dişle­riň çykyp duran uçlaryny tekizlemek, dişleriň pulpasyny aýyrmak, premedikasiýa (seduksen 1-2 gir­­dejikden 1-1.5 sagat amaldan (operasiýadan) öň berilýär), trihopol (0.25 g. günde 2-3 gezekden 3-gün amaldan (operasiýadan) öň bellenýär), agyz boşlugynyň arasaçylyk düzginlerini öwretmek degişlidir.

Kýuretaž (gyrçamak). Bu usul, bejergi amalyýetinde öňden bäri ulanylýar. Bejergi parodontal kisejikleri ýok etmek maksady bilen geçirilýär. Olaryň çuňlygy 4-5 mm köp bolmaly däldir, sebäbi has çuň kisejiklerde geçirilýän tilsimleri görip gözegçilik edip bolmaýar. Kýuretažyň maksady – arassa ýaranyň ýüzini gazanmak. Amal geçirilýän döwürde kisejigiň boşlugyna gan ýygnanýar, ol bolsa gan goýylanmagyny emele getirýär we ýaranyň şowly bitmek hadysasyna gowy täsir edýär. Ganyň goýylanmagy birleşdirji dokumany emele getirýär, kisejigiň bertigip çürşmegi we täze emele gelen köke kollagen süýümleriň gatlak-gatlak örilip ösmegine alyp barýär.

Kýuretažyň geçiriliş usuly. Lidokainiň 1-2% ergini bilen sanjym edip agyrsyzlandyrlandan soň, birwagytda 3 dişlerden köp bolmadyk sebitde parodontal kisejikleriň päkizelenmegi geçirilýär. Ýiti çeňňekler, ekskawatorlar bilen dişeti asty daşlar we patologik ütgän sementler aýrylýar. Şol yzygi­der­lik­de dişiň hemme ýüzleri – alyn, gapdal, arka taraplary päkizelenýär. Diş çökündileri aýyrlanda gural­lary dişiň kökinden täjine tarap hereketlendirilýär. Ondan soň ýumşak sementi tä dykyz çägine çenli aýrylýar, yzyndan diş köküniň ýüzini ýiti guraly bilen gutarnykly päkizelenýär.

Kisejigiň boşlugyndan gaty gyryndylary aýyrmak üçin furasillin erginli şipris bilen ýuwylýar. Ondan soňra kisejigiň dübi päkizelenip başlanýar. Ýiti gyral bilen seresaply patologik kisejigiň dü­binden granulýasion dokuma gyrçalýar. Egerde süňk dokumasy kesgitlense, onda ol päkizelen­ýär. Iň soňky tapgyr – kisejigiň dişeti diwaryndaky epiteliýanyň ýüzini gyrçamak. Bu iş örän jogap­kärli we lukmanyň seresap we tejribeli bolmagyny talap edýär. Uly başam barmak bilen dişetini dişe ta­rap gysyp saklanýar, seresaplylyk bilen gyrçaw çemçesini kisejigiň dübine çenli salynýar we başam barmak bilen gözegçilik edip epitelial düşegi kesilip gyrçalýar. Şol wagyt guralyň hereket­lenýän ugry dişiň täjine tarap bolmalydyr. Ondan soň dişetini dişe tarap gysylýar we goraýjy daňy ýapyl­ýar. Näsaga agyz boşlugynyň arassaçylyk düzgünlerini saklamak üçin görkezme berilýär, ag­zyň ber­hizini tutmak, antiseptik dürli erginler bilen agzyny çaýkamak maslahat berilýär. Kisejigi dürt­güç bilen barlag etmek gadagan edilýär. Dişeti daňyny 1-gün geçenden soň çalşylýar, ýenede 5-7 gün daňy ýapylýar. Täze birleşdirji dokumaly bagjygynyň emele gelmek hadysasynyň we süňk doku­manyň täzeden ösmeginiň bozulmazlygy üçin kisejige derman serişdelerini goýmak – göý­bermek maslahat berilmeýär.

Bolup biljek gaýraüzülmeler. Kýuretaž bejergiden soň parodontda çişme reaksiýasynyň bolmagy mümkin, ol kakylyp barlananda agyry, ýellenmeler, köplenç ýagdaýda bolsa – limfo­deni­diň emele gelmegi bilen utgaşýar. Gaýraüzülmeler köplenç, kýuretaž gödek ýerne ýetirlende ýüze çykýar. Bejerlişi çalt-çaltdan aşgar duzly suwa agyz boşlugyny çaýkamak ýa-da derman otlary (şal­feý, çopantelpek we ş.m.) ulanmak bilen geçirilýär. Gyzgyn-sowuga, gyjyndyrjy täsirlere ýokary derejeli duýgyrlyk (giperesteziýa) haçanda patologik ütgän sementi we dentiniň ýüzleý gatlagy aýyrlanda ýüze çykýar. Bejerlişi ftorly derman serişdeleriň (1-2% ftorid natriýniň ergini, ftorlak, ftorsaklaýjy gel) ulanmagy bilen geçirilýär.

Garşy görkezmeler. Haçanda kisejikdäki dişetiniň diwary inçelen ýagdaýynda we süňk kisejigi bar bolanda.

Dişetiniň emzijeklerini aýyrmak. Gipertrofik gingiwitde we dişetiniň fibromatozynda geçi­ril­ýär. Amal emzijekleriň içine sanjym edip agyrsyzlandyryp geçirilýär. Kesim 30-45⁰ burçlykly dişeti keşjagazyň dübine çenli edilýär, ondan soň ösen dokuma aýrylýar we ýiti ekskawator, çeň­ňekler bilen diş daşlary aýrylýar, ýaranyň ýüzini koagulýasiýa edilýär we parodontal daňy ýapylýar, ony bir gün geçenden soň çalşylýar, tä doly bitýänçä.

Dişetiniň emzijeklerini diatermokoagulýatoryň kömegi bilen hem aýyrmak bolýar. Parodontda geçirilýän beýleki operasiýalar hirurgik stomatologiýa kitabynda giňişleýin berlendir.