Agyz boşlugyndaky synalaryň we dokumalaryň gurluşy we ýerine ýetirýän işleri

Agyz boşlugynyň synalaryny we dokumalaryny öwrenýän stomotolog-lukman, olaryň anatomik gurluşyny we döremeleriň gurluşynyň özenini, ýerine ýetirýän işlerini, şeýle hem olaryň beden agzalalary we ulgamlary bilen arabaglanyşygyny bilmelidir. Agyz boşlugy (cavitas oris) ýa-da agyz (os, stoma) iýmit siňdiriş ýollarynyň başlangyç bölümi bolup durýar, ol öňünden we gapdallaryndan dodaklar we ýaňaklar bilen, ýokarsyndan bolsa ýum­şak kentlewük arkaly, aşagyndan bolsa agyz boşlugynyň düýbi bilen çäklenýär. Dodaklarynyň ýumulan ýagdaýynda agyz yş görnüşde bolup, açyk ýagdaýda bolsa tegelek şekillidir. Agyz boşlugy (3.1-nji surat) iki bölüme, ýagny öňki ýa-da agyz bosagasy (vestibulum oris) we yzky – hususy agyz boşlugynuň (cavitas oris propia) bölümlerine bölünýär. Agyz boşlugynyň bosagasy öňünden we gapdallardan dodaklar we ýaňaklar bilen, yzyndan we içinden bolsa dişler hem-de aşaky we ýokarky äňlereiniň alweolýar ösüntgileriniň nemli bardasy arkaly çäklenýär.

Çaganyň ene göwresindäki ýaşaýşynyň ikinji aýynyň soňunda agyz boşlugy ýüzüň 5 sany süňk ösüntgisinden emele gelip başlaýar. Bu döwür ösüşiň nädogrulyklarynyň (anomaliýalarynyň) döreýän­digi­ni nazarda tutmak wajypdyr. Eger, medial burun ösüntgisiniň maňlaý ösüntgisi ýokarky äňiň bir ýa-da iki ösüntgisi bilen bitiş­meýän bolsa, onda ýumşak dokumalaryň ýirigi-çat açmagy ýüze çykýar. Eger gaty kentlewügiň sag we çep ösüntgileri bitişmeýän bolsa, onda gaty kentlewügiň ýirigi döreýär. Agyz boşlu­gy­nyň bosagasy we özi nemli barda bilen örtülendir.

3.1. Agzyň nemli bardasy

Agzyň nemli bardasy (tunica mcosa oris) 3 gatdan, ýagny epitelial, nemli bardanyň hususy gatlagy we nemasty esasdan ybaratdyr (3.2-nji surat). Agzyň nemli bardasynyň epiteliýesi (epit­helium mucosa oris) ýasy köpgatly. Onuň gurluşy agyz boşlugynyň dürli ýerlerinde meňzeş däldir.

Kadaly şertlerde dodaklardaky, ýaňaklardaky, ýumşak kentlewükdäki, agyz boşlugynyň düýbündäki epiteliýesi buýnuzlaşmaýar, ol bazal hem tikenek görnüşli gatlaklardan ybaratdyr. Emma nemli bardanyň käbir ýerlerinde bütinleý däl ýa-da bütinleý galan buýnuzlaşan zolaklar bardyr. Agzyň nemli bardasynyň epiteliýesiniň buýnuzlaşmagy adamyň ýaşaýyş döwründe has uly mehaniki, himiki we ýylylyk täsirlere sezewar edilýän ýerlerinde bolýar. Bu bolsa, agyz boşlugyndaky epiteliýiň buýnuzlaşmagynyň goraýjy häsiýetiniň bardygyny subut edýär.

Epiteliýiň bazal gatlagynyň dokumalarynyň arasynda leýkositler bolýar. Olar diş etiniň joýa­larynyň we diş etiniň jübüjikleriniň epiteliýesi arkaly agyz boşlugyna aralaşyp, sülekeýde peýda bolýarlar. Mundan başga-da nemli bardanyň epiteliýesiniň käbir ýerlerinde melanositler, ýagny mela­nin döredýän dokumalar duş gelýär. Esasan-da bular garaýagyz derili halklarda uly muk­darda bolýar. Munuň bilen baglylykda agzyň nemli bardasynyň kadaly tegmilliligi hem bolup bi­ler. Tegmilliligiň görkezilen ýerleri, böwrek üsti mäzleriň ýetmezçiligi bilen bagly bolan Addisonyň kese­liniň ýüze çykmagyny ýatladýar.

Nemli bardanyň hususy gatlagy (lamina mucosa propria). Ol dykyz birleşdiriji dokuma bolup, esasy maddadan ybarat. Hususy nemli gatlak emzijik görnüşli bolup, tolkun ýaly nemli barda girip gidýär. Hususy nemli gatlagyň emzijeklerinde ownuk damarjyklaryň tory ýerleşýär. Bu gatlak süýüm gurluşlary bolan, kollagen we retikulýar süýümlerden hem-de öýjük elementleri bolan fibroblast­lardan, ýognas we plazmatik öýjüklerden, segmenoýader leýkositlerden durýandyr. Ýaňaklaryň we dodaklaryň nemli bardasynyň hususy gatlagy, öýjük elementlerine örän baýdyr.

Birleşdiriji dokumanyň dokuma ara maddasynyň esasyny glikoproteidler we mukopoli­saha­rid­ler (gialuron turşulygy, hondroitinsulfatlar) düzýär. Birleşdiriji dokumanyň goraýjy işjeňligi elmydama böwediň döremeginde ýüze çykýar. Munuň bilen baglylykda birleşdiriji dokumanyň kadaly ýagdaýy üçin substrat-ferment ulgamynyň (gialuronidazyň, ýagny esasy maddanyň gialuron turşulygynyň) ähmiýeti uludyr.

Gialuronidazanyň mukdarynyň (dokuma ýa-da mikrob taýdan) köpelmegi bilen gialuron turşulygynyň dargamagy (depolimerizasiýasy) bolup geçýär. Bu bolsa birleşdiriji dokumanyň has uly geçirijiligine ýardam berýär.

Birleşdiriji dokumada öýjükleriň esasan üç görnüşleri - fibroblastlar, makrofaglar we labro­sitler (ýognas öýjükler) saýgarylýar.

Adamyň birleşdiriji dokumasynyň esasy öýjügi fibroblastlar bolup, olar prokol­la­gen, proelastin we ş.m. bölüp çykarýar.

Goraýyjy işini ýerine ýetirýän makrofaglar bakteriýalaryň özge bölejiklerini, ölen öýjükleri ýuwu­d­ýar, ýok edýär. Olar çişme we immun reaksiýalara işjeň gatnaşýarlar. Çişmäniň ösüşine gatnaşýan labrositler (ýognas öýjükler) birleşdiriji dokumanyň düzüminiň mydamalygyny, (mikro­sir­kul­ýasi­ýa­ny) ownyk gan aýlanşygy, geçirijiligi üpjün edýär. Bu öýjükler geparin, gistamin ýaly biologiki işjeň mad­dalary gorap saklamak we bölüp çykarmak ukybynyň bardygy bilen tapawutlanyp, ýokary duýujylygyň haýallanan görnüşli hadysa­syna gatnaşýar.

Süýümli gurluşlar kollagen we argirofil süýümler bilen tanalýar. Agzyň nemli bardasynyň kol­lagen süýümleriniň dessesi deridäkä garaňda inçedir. Olar diş etiniň we gaty kentlewügiň nemli bardasynda has gür, dykyz ýerleşýär. Nemli bardadaky argirofil süýümler deridäkä garaňda has köpdir.

Nemli bardanyň hususy gatlagy nemasty gatlaga (tunica submucosa) geçip gidýär. Ol has ýumşak birleşdiriji dokumadan durýar.

Onda köp sanly damarlar, şeýle hem, ownuk köpsanly sülekeý mäzleri ýerleşýär. Nemasty esasyň (düýbüniň) aýdyňlygy ýa-da onuň düýbünden ýoklugy agzyň nemli bardasynyň anatomik gurluşynda käbir aýratynlyklary döredýär.

Agzyň nemli bardasynyň dürli bölümleriniň funksional aýratynlyklary sebäpli, aýry-aýry ýerleriň gurluşynda aýdyň tapawutlaryň barlygyny bellemek zerur. Anatomiki tapawut nemasty gatlagyň barlygy ýa-da ýoklygy bilen şertlenen, gistologik gurluşda bolsa, epitelial gatlagyň buýnuzlamasynyň aýdyň görünýänligi ýa-da düýbünden ýoklugy bilen şertlendirilýär.

Agzyň nemli bardasynyň nerwler bilen üpjünçiligi. Agzyň, dodaklaryň, dişleriň we di­liň öňki üçden iki böleginiň dokumalarynyň duýujy nerwi üçem nerwidir. Bu nerwiň duýujy neý­ron­lary üçem (gasserowa) düwüniniň nerw öýjükleriniň daş çäklerindäki ösütngiler bolup durýar. Diliň yzky üçünji böleginiň duýujy nerwi dil we bokurdak nerwidir (IX jübüt). Ol diliň yzky üçünji böleginden gaýdýan tagam biliş gyjyndyryjylary hem kabul edýär. Diliň öňki üçden iki böleginden (2/3) gelýän tagam biliş duýujylygy ýüz nerwi (kelleçanak nerwiniň VII jübüti) kabul edýär.

Simpatiki süýümler agyz boşlugyna ýokarky boýun düwünindäki arteriýalaryň ugry bilen aralaşýarlar. Bu arteriýalaryň nemli bardanyň gan bilen üpjünçiligine we sülekeý mäzleriniň bölünip çykmasyna täsiri bardyr.