9.19. Surat Dişetindäki melanoz tegmildiň goýylyk

depginligini kesgitlemek üçin görkezgiç

Reňk öwüşginiň belgisi	1	2	3	4	5	6	7
Reňkiň goýy depginligi
Reňkiň goýy depginligi %	14.3	26.6	42.9	57.2	71.5	85.8	100

Parodontyň tegmiltli we tegmiltsiz ýerleriniň kliniko-funksional üýtgeşmeleri öwrenildi. Barlaglaryň netijesine görä diş ýany dokuma keselleri adam­laryň arasynda giňden ýaýrandygy mälim edildi; şol bir wagytda 53.2% näsag­larda melanoz tegmildiniň reňkli öwüşginiň goýy depginligi esasan açyk goňyr reňk­de bolýar, tegmilt barlagy-42.9% deňdir. Näsaglaryň 40.4%-de goňür reňki bolyp, tegmilt barlagy-71.5% deňdir. Melanoz tegmiliň garamtyl-goňur reňklisi näsag­laryň diňe 6.4%-de duş gelýär we tegmilt barlagy-100%-deňdir. Şunlykda melanoz tegmildiniň reňkli goýy depginliginiň göniden-göni parodontyň çişme hady­sasynyň agyrlyk derejesi bilen arabaglanşygynyň barlygy bellärliklidir.

Kliniki alamatlary. Dişetiniň melanoz tegmildi alweolýär ösüntginiň we agyz boşlugynyň nemli bardasynyň beýleki ýerlerinde goňyr ýada gara-goňyr teg­miltleriň dürli göwrimli we reňklenmek depginliginde, dürli ýerlerde emele gel­megi bilen häsiýetlenýär. Parodont keselli näsaglaryň her bir dördinjisinde dişe­ti­niň melanozy duş gelýär (22.1%) esasan hem tegmilt erkek adamlarda köp duş gel­ýär. Köplenç melanoz tegmilt alyn dişleriň alweolýar-marginal dişetleriniň sebit­le­rinde duş gelýär we ýuwaş-ýuwaşdan çeýneýiş dişleriň sebtine aralaşýar, ol bolsa owa­danlyk taýdan ýetmezçilik döredýär. (9.20. surat). Agyz boşlugy gözden geçirlende, dişetiniň çişme hadysasynyň esasynda mahsus bolan çalymtyk kesmek bellenýar, ony aýra­nyň­­dan soň aýdyň bildirýän damarlar bilen nemli bardanyň gara bolan tegmilt ýüzi açyl­ýar. Bu ýagdaýda dürli göwrümdäki açyk-goňyr tegmilt epiteliýanyň galyň gatla­gynda ýerleşýär, şonyň üçin hem nemli bardanyň deňinden ýokaryk çykmaýar. Dişe­ti­niň nemli bardasy melanoz tegmildiň bar bolan sebtinde kadaly ýeri bilen deňeş­dir­lende bir azyrak çişen we ýellenen. Melanoz tegmildiň goýy depginligi birnäçe sebäplere baglydyr, esasan hem melaniniň köp ýygnanmagyna şeýle hem epiteliýanyň galyňlygyna, onuň buýnuzlaşma de­rejesine, dişetiniň gyzarmagyna we çişmegine bagly bolýar. Dişetiniň melanoz tegmildiniň göwrimi we goýylyk depginligi parodontyň çişme hadysasy bilen bilelikde utgaşyp gelýär. Şeýle hem tegmildiň göwrimi parodontdaky çişme hadysanyň ýaýramaklyk derejesine bagly bolýar. Agyz boşlugynyň nemli bardasynyň tegmilt menekliginiň kliniki toparlara bölünşiniň ýoklygy sebäpli parodont keselleriniň esasy görnüşlerini aýdyň (obýektiw) anyklamak üçin melanoz tegmildiniň kliniki toparlara bölünşi biz (Terapewtik stomatologiýa kafedrasynyň işgärleri G.P.Paşaýew, H.J.Jumaýew; 1997ý.) tarapdan düzüldi. (9.20. surat).

Melanoz tegmildiniň toparlara bölünişi bäş sany esasy görkezijilere salgylanýar:

1. Äňleriň dişetindäki nemli bardasynda tegmildiň ýerleşýän ýerleri boýunça; ýokarky, aşaky we ikisindede.

2. Belli bir dişleriň sebtidäki dişetiniň nemli bardasynda tegmildiň ýerleşmegi.

3. Melanoz tegmildiň goýylyk depginligi boýunça; açyk-goňyr, gara-goňyr, ga­ra.

4. Göwrimi boýunça; kiçi, orta, giň.

5. Çuňligi boýunça; ýüzleý, ýüzleýasty, çuňňur.

Biz tarapdan hödürlenýän dişetiniň melanoz tegmildiniň toparlara bölünişi, parodont keselleri kesgitlenilende, anyk obýektiw baha bermäge goşant bolar, dişetiniň melanoz zeperlenmesi bilen geçýänlerde keseli doly we dogry kesgitlemäge mümkinçilik berer.

Parodontda çişme hadysalarynyň derejesine baglylykda mela­noz tegmildiniň görkeziji depginligi bir meňzeş däldir. Gingiwit kesellerinde, haçanda çişme hadysa köplenç 16 – 25 ýaşly ýaş adamlaryň arasynda ýaýranda, melanoz tegmildiniň depginligi esasan goňyr reňkde bolýar, bu ýerde tegmilt görkezijisi (indeksi) 42.9% deň bolýar. Çişme hadysasynyň beterleşmegi bilen, ýagny üznüksiz parodontitli näsaglarda melanoz tegmildi gara-goňyr reňkde bolup, tegmilt görkezijisi (indeksi) 71.5% deň bolýar.

Melanoz tegmildiniň göwrini hem, parodontda çişme hadysanyň ýaýramagy bilen baglanşyklydyr. Çişme hadysanyň ojakly görnüşinde melanoz tegmildiniň görimi ortaça uzynlygy boýunça 25-30 mm, inine 3.0-4.0 mm, hadysanyň ýaýran görnüşinde uzynlygyna 33-35 mm, inine 4.0-5.0 mm ýagny – parodontda çişme hadysanyň ýaýramagy melanoz tegmildiniň görimini birneme ulaldýar.

Dişetindäki dokumanyň melaninsintezleýji tizligi melanoz tegmiltli ojagy bar bolan paro­dont keselli näsaglarda, melanoz tegmildi ýok näsaglara garaňda görkeziji kliniki alamatlary 2.3 esse beýik bolýar.

Bejerlişi. Parodont keselleriniň esasy bekerliş ugyrlary agyz boşlugynyň ýerli ýag­daý­laryny, şeýle aýratynlyklaryny göz öňünde tutyp toplumlaýyn we yzygiderli bolmaly­dy­gy zerur­dyr.

Parodontdaky çişme hadysanyň derejesine baglylykda toplumlaýyn bejergi, parodont we umumy bedene täsir edýän dürli görnüşli usullar we serişdeler bilen bilelikde ulanmak hödürlenýär.

Parodontyň kesellerinde ýerli bejergi geçirlende ilkinji nobatda keseldörediji sebäpleri aradan aýyrmak we çişme hadysa garşy bejergi geçirmek göz öňünde tutulýar.

Parodont (parodont) kesellerinde ýerli bejergisiniň esasynda çişme hadysa garşy bejergi tutýar, onuň maksady bolsa çişme reaksiýany aýyrmak, alyş-çalyş hadysany gowlandyr­mak­dan ybarat bolup durýar. çişme hadysa garşy salwin, poliminerol, maroslowin, pomazulan, rapol derman serişdeleri, çalgy-ýagly daňylar we başdalar ulanylýar.

Biz tarapdan geçirlen barlaglaryň netijeleri, melanoz tegmildi bar bolan gingiwit we oarodontit keselli näsaglaryň toplumlaýyn bejergisinde maksada okgunly täsir edýän dermanlardan asetilsalisilat we askorbin kislotalary bilen üstüni dolmaga mümkinçilik berdi.

Asetilsalisil kislotasynyň prostoglandinleriň çişme hadysanyň emele gelmegine möhüm rol oýnaýan biogen serişdeleriň biosintezine hüjimli täsir etmek ukybynyň barlygy mälimdir.

Prostoglandinlere täsir edýän dermanlaryň ulanylmagy ownyk gan damarlaryň syzyjy­lygy­ny azaldýar, gualyronidazanyň höwesjeňligini peseldýär, ýagny aýdyň beldirýän çişmä garşy bejergi täsirini görkezýär.

Parodontyň üznüksiz çişme kesellerinde askorbin kislotasynyň ýetmezçiligi bolýar, ol bolsa melanogeneze täsir edýär. Ol melaniniň sentezini DOFA –hinonyň emele gelmek döwrüni üzýär-bozýär we ony DOFA gaýtadan dikeldýär, ýagny melanogeneziň emele gelme zynjyryny üzýär. Şonyň üçin hem askorbin kislotasynyň köp möçberde ulanylmagy Addison keselinde ýüze çykýan deridäki tegmiltleriň azalýanlygy bellenýär.

Dişetiniň tegmildini aýyrmak ýada reňklenme depginligini peseltmek maksady bilen 1% - asetil-solisilat kislotasyny we 5%-li askorbin kislotasyny ulanmak maslahat berilýär. Melanoz tegmildi bar bolan gingiwitli we parodontitli näsaglaryň toplumlaýyn bejergisine melanin sinteziniň patogenetiki mehanizimine täsir edýän derman serişdeleriň goşulmagy, dişetinde tegmiltleriň azalmagyna we parodontda çişme hadysanyň depgininiň we göriminiň peselmegine ýardam berýär. Asetilsalisilat kislatasynyň 1%-li erginini bejergi üçin elektroforez görnüşinde her gezek 20 mindan 10-12 sapar ulanmak ähmiýetlidir. Askorbin kislotasynyň 5%-li ergini günde 2.0 ml möçberde nemasty 10-15 sanjym edilýar. Şeýle hem goşmaça askorbin kislotasyny bir gije-gündizde 100 mg-dan az bolmadyk ýagdaýda 20-30 günläp maslahat berilýär.