9.1. Görkeziji. Parodont keselleriniň dürli görnüşlerinde

rentgenologiki anyklanyş usuly.

Alamatlar	Ýaýraň kataral gingiwit	Ýaýraň parodontit	Parodontoz
Äňiň dokuma sudurynyň ütgemegi	Bolmaýar	Parodontitiň agyrlyk dereje­si­ne baglylykda üýtgemegi	Osteoskleroz
Alweolýara germewlerdäki kekejiň ütgeýiş häsiýeti	Ütgeşiklik ýok	Dürli derejeli destruksiýa	Ütgeşiklik ýok
Kortikal süňk üsti gatlagyň ýagdaýy	Abat galan	Dargan	Abat galan
Germew kekejinde osteoporez ojagyň bolmagy	Bolmaýar	Menek ojakly osteoporozyň işjeň fazasynda	Bolmaýar
Germewleriň gyralarynyň ýagdaýy	Dürs – gyradeň	Deň däl	Dürs-gyradeň

Morfologiki barlag usuly (dişetiniň bioptaty) keseli has dogry anyklamak üçin, örän zerur bolup, käbir ýagdaýlarda (eozinofil granulema, guragyry keselleri, kollagenozlar, parodontň idiopatik keselleri) ol iň bir esasy anyklaýyş usullaryň biri bolup durýar. Paro­dontologik bölümlerde ulanmak üçin bakterologik, sitologik şeýle hem Ýasinowskiýniň usuly boýunça bejergiden öň we soň leýkositleriň göçmegini (emigrasiýa) kesgitlemek usullaryna üns berilýär. Agyz boşlugynyň nemli bardasynyň üstinden neýtral leýkositleriň geçip göçmegi onuň fagasitoz hadysasyna gatnaşýanlygy barada şaýatlyk edýär.

Parodontal indeks (PI). Parodont keseliniň depginini we ýaýramagyny öwrenmek üçin häzirki döwür, Russel (1956ý.) tarapyndan işlenip düzilen parodontal barlag-indeksi (PI) giňden ulanylýar.

Parodontyň ýagdaýy her dişde 0-dan 8-çenli dişetiniň çişme derejesine, dişleriň yrgyldamagyna, parodontal kisejiginiň çuňligine ünis berip, bahalandyrylyp kesgitlenýär.

Ikirjiňlenilýän ýagddaýlarda, mumkin bolan pesiräk baha goýulýar (9.2. tablisa). Hemme toplanan bahalar goşylyp we bar bolan dişleriň sanyna bölünýär. Netijede alnan PI şu indiki görnüşde bahalandyrylýar:

0.1-1.0 – keseliň başlangyç we I – döwri;

1.5-4.0 – kesele mahsus bolan destruktiw ütgeşmeleriň bolmagy we II – döwir;

4.0-8.0 – keseliň III – döwri.

Görkeziji 9.2. Parodontal indeks (PI)

Bahalar	Klinik alamatlary
0	Çişme hadysasy ýok.
1	Ýeňil gingiwit – çişme bolýar, ýone ol dişi doly gurşap almaýar.
2	Gingiwit – çişme hadysa dişi doly gurşaýar, ýöne epitelial bagjy­gyn­da zeperlen­me ýok.
6	Kisejigiň emele gelmegi bilen gingiwit – epitelial berkidiji bagjyk zeperlenen, parodontal kisejik bar, dişiň çeýneýiş funksiýasy bozul­madyk, diş zeperlenmedik.
8	Dişleriň çeýneýiş işjeňliginiň ýitirilmegi bilen, parodontyň aýdyň destruk­si­ýasy, diş sähelçe yrgyldaýar, onuň süşmegi hem bolup biler.

PI-den başgada, parodontyň ýagdaýyny papillýar-marginal-alweolýar indeksiň (PMA) kömegi bilen kesgitläp bolýar. PMA–indeksi 3-baha boýunça geçirilýär. Dişeti emzijekleriň çişmesi (P) – 1 baha; dişetiniň gyralarynyň çişmesi (M) – 2 baha; Alweolýar dişetiniň çişmesi (A) – 3 baha.

PMA indeksiň san ähmiýeti – bar bolan dişlerde parodontyň ýagdaýy boýunça görke­zi­ji­le­riň sany we elmydama bitewi sanda görkezilýär, göterim (%) görnüşde hasaplanyş Parma (1960) PMA indeksiň usulyny teklip edýär. PMA indeks Parma boýunça şu indiki (göterim) görnüşde hasaplanýar:

Gingiwitiň indeksi =	Bahalar х 100
	3 х dişleriň sany

Bahalaryň jemi, her dişdäki parodontyň ýagdaýyna görä toplanan has ýokary bahalaryň goşulmagynda emele gelýär. Bu ýagdaýda 6 ýaşdan 11-ýaşa çenli 24 dişler; 12-den – 14 ýaşa çenlilerde – 28 dişler; 15-ýaşdan – ýokardakylarda 30 dişlerde hasap geçirilýär.

Agyz boşlugynyň arassaçylyk ýagdaýlaryna baha bermek üçin bir näçe indeksler hödürlenýär (Fedorow Ýu.A., Wolodkina W.W., 1964; Greene, Wermillion, 1961).

Agyz boşlugynyň arasaçylyk ýagdaýyny Fedorow-Wolodkiniň arasaçylyk indeksiniň kömegi bilen şu indiki görnüşde kesgitlenýär. Şiller-Pisarewiň ergini bilen 321│123 dişleriň alyn tarapla­ryna çalynýar. Diş ýokyndy kesmekleriniň möçberine baglylykda, dişleriň ýüzüniň her ýerleri dürli depginlikde reňklenýär. Reňklenme san we hil taýdan kesgitlenýär. San taýdan (Kсp) kesgitlenşi bäş bally ulgam boýunça geçirilýär: diş täjiniň hemme ýüzi reňklense – 5 ball, ¾ - 4 ball, ½ - 3 ball, ¼ - 2 ball, reňklenme ýok bolsa – 1 ball.

Hasaplanşy şu fortmula boýunça geçirilýär:

Kсp =	Kn
	n

Kсp – san taýdan gigiýeniki indeks; Kn – hemme dişlerdäki sanyň görkezijisi; n – dişleriň sany (6).

Gigiýeniki indeks kadaly ýagdaýda 1-birlikden ýokaryk geçmeli däldir.

Hil taýdan kesmekleriň depginini kesgitlemek üçin üç bally ulgam boýunça geçirilýär: dişiň goýy reňklenmegi – 3 ball; sarymtyk reňklenmegi – 2 ball; reňklenme ýok bolsa – 1 ball.

Hasaplanşy formula boýunça geçirilýär:

Sсp =	Sn
	n

Sсp – dişlerde kesmekleriň depgininiň indeksi;

Sn – hemme dişlerdäki sanyň görkezijisi;

n – dişleriň sany (6).

Görkeziji. Gigiýeniki indeksleri hasaplamak üçin kesgitlemeler

Gigiýeniki indeksler	Reňkleýji erginler we usullar	Gigiýeniki indeksleriň bahalary netijeleri (ballary)	Indeksleriň hasaplanylşy.
Pahomowyňky	Şiller-Pisarewiň reňk­le­ý­ji erginini dişleriň öň ta­rapyna şu aşaky diş­le­re çalmaly 61│16 654321│123456	1. reňklenenok 2. dişleriň täjiniň ¼ bölegi reňklenýär. 3. ½ çenli reňklenýär. 4. 2/3 çenli reňklenýär. 5. ¾ böleginden hem köp reňklenýär.	Ballaryň jemi GI = ------------------ 12 diş
Grin-Wermillonyňky	Reňkleýjini dişleriň öň tarapyndan şu dişlere: 61│6.. ..6│16 we dil tarapyn­dan dişlere çalmaly.	0. – reňklenenok 1. – 1/3 çenli reňklenýär 2. – 1/3 böleginden artyk 3. – 2/3 diş täjiniň böle­gin­den artyk reňklenýär.	Ballaryň jemi GI = ------------------ 6 diş
OHI-S	Reňkleýjini dişleriň öň ta­rapyna we dil tarapy­na şu aşakdaky dişlere ulanmaly. 61│6 ............ 6│16 ýa-da 614│4 4 │6	0. – reňklenenok 1. – dişleriň täjiniň 1/3 bölegi reňklenýär 2. – ½ çenli; 3. – 2/3 böleginden artyk reňklenýär.	Ýokujy indeksiniň je­­­­mini we daşyň in­­deksiniň jemini goş­ýarlar we orta­ça gör­­kezijini çy­kar­­ýar­lar.
Silnes-Lou	Diş ýokundysynyň ga­lyň­lygyny bilmek üçin, dürtgüjiň kömegi bilen ýüze çykarmaklyk.	0. – diş ýokundysy dişleriň bo­­ýunjyklarynda, dürt­gi­niň kö­­­megi bilen ýüze çykarylýar. 1. – diş ýokundysy göze gö­rün­­meýär, emma dişleriň bo­­­­ýun­jygynda dürtgüç bi­­len deş­seň, onda onuň ujyn­­­­da diş ýokun­dy­sy görünýär. 2. – göze görünýän diş ýokun­dysy 3. – dişleriň çeýneýiş tarap­la­rynda we aralarynda diş ýokundylary köp.

Häzirki döwürde BSGG maslahatyna görä epidemiologik barlag üçin bejergä mätäçligi kesgitleýän indeksi (CPITN) hödürlenýär. Bu indeksiň gowy taraplary, köp bolmadyk barlanan topar adamlarda bejerginiň ugryny maksadaokgynly kesgitlemäge mümkinçilik berýär. Şonyň üçin lukmanlar üçin düşnikli bolar ýaly görkeziji bahalar ulanylýar – dişetiniň ganamagy, dişdaşlaryň bolmagy, dişýany kisejigi we onuň çuňligi.

BSGG indeksi – CPITN Parodontyň şu sebitleri barlanýar:

Bahalar: 17/16 11 26/27

0 – keselcilik ýok 47/46 31 36/37

1 – dişetiniň ganamagy

2 – diş daşlary

3 – kisejigiň 4-5 mm çuňlukda bolmagy

4 – kisejigiň 6 mm we has ýokary çuňlikde bolmagy

Bahalara laýyklykda bejerginiň ugyrlary:

1 – agyz boşlugynyň arassaçylygy;

2 – diş çökündileri aýyrmak + arassaçylyk;

3 – çökündileri aýyrmak + toplumlaýyn bejergi (açyk ýa-da ýapyk gyrçamak – küretaž);

4 – diş çökündileri aýyrmak + toplumlaýyn bejergi (kesilip-serpikdirlen operasiýa, ortopedik be­jergi)

Funksional barlag usullary. Parodontyň ganaýlanşyk ulgamynda funksional we gurlyş ütgeşmelerini ýüze çykarmak üçin köp ýagdaýlarda reoparodontorpafiýa usuly geçirilýär.

Bu usul barlag edilýän dokumanyň elektrik togyna bolan garşylygynyň ütgemegini ölçemeklige esaslanandyr. Ýüregiň işjeňliginiň netijesinde olar damar urgyly ganüpjinçiligi bilen şertlenendir. Ol bolsa periferik gangeçirjiligindäki grafiki ýazgynyň analizi esasynda, arterial we wenoz bölümlerdäki damar­laryň ýagdaýyny kesgitlemäge mümkinçilik berýär. Parodontyň damarlarynda urgyly grafiki ýazgynyň ütgemegi – reoparodontogramma, hil we san taýdan häsiýetlenýärler. Reoparodon­togrammaň hil taýdan analizi aýdyň görünýän görnüşde gyşyk ýazgynyň, dikrotalaryň bolmagy we ýerleşýän ýeriniň, goşmaça tolkunlaryň bolmagy, damar diwarlaryndaky dartgynlygyň funksional taýdan ütgänligini (Wazo­konstruksiýň, wazodilýatasiýa) anyklamaga mümkinçilik berýär.

Reoparodontogrammaň san taýdan analizi reografiki çyzykly ýazgyda wagtlaýyn görkezijiniň ütgemek derejesi (amplitudany) kesgitlemäge mümkinçilik berýär. Olara reografik indeks (PI), da­mar dartgynlygynyň (tonusynyň) görkezijisi (DDG) periferiki garşylygyň indeksi (PGI), maýyşgak­lyk indeksi (MI) degişlidir. Reoparodontografiýa usuly parodont keselini anyklamak we bejergi çäreleriň netijeliligine gözegçilik etmek üçin giňden ulanylýar.

Parodontyň funksional ýagdaýyny anyklamakda, dişetiniň suwklygyny öwrenmek göz­legçilere uly ýol açýar. Onuň düzümi çişme hadysanyň agyrlyk derejesine bagly bolýar. Suwk­lygy alyn dişetleriniň kisejiginden sorgyç kagyzjygyň ýa-da kapillýar turbajyklaryň kömegi bilen ýygnalýar. Ýygnalynan suwklyk barlagdan geçirilýär. Bu ýerde sitologik, gistohimik, mikro­bio­lo­gik, biohimik, elektronmikroskopik we immunohimiki usullar ulanylýar. Dişeti suwklygynyň öwrenilmegini, diňe bir parodontyň dürli görnüşli we derejeli kesellerinde dälde, eýsem olaryň bejerlişinde hem (çişmägarşy bejergi, sklerozirleýji bejergi, witamin bejergi, küretaž) geçirmek bolýar.

Eger zerur bolan ýagdaýda umumy kliniki barlag usullary (ganyň, peşewiň analizi we beýle­kiler) hem-de gerek bolan beýleki hünärmen lukmanlaryň (gastroenterolog, kardiolog endokrinolog, terapewt) barlaglary geçirilýär.