Amidopirin synagynda Ulanylýan erginiň düzümi şu aşakdakylardan ybarat:

Bir-birine deň garylan 5%-li amidopiriniň spirtindäki egrini bilen 5%-li hydrogeni peroxidi erginini taýar­lap, 30%-li sirke turşusynyň damjasyny goşmaly. Taýýar bolan ergini barlag edilýän gurala çalmaly, eger-de gural arassa bolmasa, onda onuň reňki gögerýär.

Benzidiň synagynda Ulanylýan erginiň düzümi şu aşakdakylardan ybarat:

0,0025g –esasy benzidin;

0,1 ml – 3%-li hydrogeni peroxid ergini;

5,0 ml – 50%-li sirke turşysynyň ergini.

Ýasalan ergini ilki bilen çaýkamaly we garyşdyrmaly, soňra barlag geçirilýän gurala çalmaly, eger-de gural arassa bolman, gan galyndysy bolsa, onda gök tegmil görünýär.

Fenolftalein synagynda Ulanylýan erginiň düzümi şu aşakdakylardan ybarat:

Fenolftaleiniň spirtdäki 0,1%-li ergini barlag edilýän gurala 2-3 damja damdyrlanda gyzyl reňk bolsa, gural arassa däldir.

Diş lukmany we şepagat uýasy elmydama elleriniň arassalygyna gözegçilik etmeli, öz wagtynda elleriniň dyrnaklaryny aýryp, timar berip durmaly. Iş wagtynda elindäki ýüzügini we sagadyny aýyrmaly, hiç hili artykmaç zat bolmaly däl.

Lukman her gün işe başlanynda hem-de näsagy kabul edip bolan badyna ellerini sabyn we çotga bilen ýuwup arassalamaly şeýle hem her gezek (hökmany ýagdaýda) gaýtadan ýuwmaly. Lukman iriňli ýarasy ýa-da mahsus keselli näsagy kabul edeninden soň, ellerini sabyn we çotga bilen ýuwup, soňra 0,5%-li hloramin ergini bilen ellerini süpürmeli, emma gan we şoňa meňzeş erginler degen bolsa, onda 1-2 minudyň dowamynda 3%-li hloramin ergini bilen süpürmeli.

Aseptika – ulgamlaýyn öňüni alyş çäreler bolup, lukmanyň näsagy bejerýän döwründe ýara, dokumalara we beden agzalaryna mikroblaryň düşmeginiň öňüni almaga ugrykdyrylmagydyr.

Aseptika: Gurallary, daňy üçin serişdeleri, enjam we abzallary we ş.m. sterilizasiýa geçirmegi; stoma­tolog-lukmanyň ellerini ýörite usul bilen päkizelemegi; bejeriş işleriniň geçirilýän wagty kabul ediş tertip düzgüniniň berjaý edilmegi; bejeriş edaralarda guramaçylyk we gigiýeniki işleri geçirmegi öz içine alýar.

Terapewtik stomatologiýasynda ýokarda görkezilen ugurlara salgylanmalydyr. Ondan başga-da, hök­­many ýagdaýda antiseptikanyň düzgünlerini berjaý etmelidir, sebäbi, stomatolog agyz boşlu­gynda işlemek bilen zäherlenen (infisirlenen) ýara bilen iş salyşýar. Şonuň üçin hem, gatnaşykda bolmak arkaly, mysal üçin tötänden pulpanyň açylmagynda ýokanç mikrob geçip bilýär. Şeýle hem asep­tikanyň düzginleri berjaý edilmedik ýagdaýlarda, ýokanç mikrobyň bir näsagdan beýleki nä­saga geçmegi mümkin. Meselem, gepatit – B wirusyň we AIDS – ýokanjyň stomatologik enjam­laryň üsti bilen geçip bilýänligi subut edilen. Gatnaşykly ýokanjyň öňüni almak üçin näsaglara degýän hemme görnüşli enjamlary we gurallary sterilizasiýa geçirmek zerurdyr. Elleriň päkizeleniş düzgünlerini berjaý etmegiň wajyp ähmiýeti bar. Mikroorganizmleri we olaryň zäherleýji maddalaryny ýok etmek fiziki faktorlary we himiki serişdeleri ulanmak (sterilizasiýa) arkaly amala aşyrylýar.

Fiziki faktorlardan ýokary gyzgynlygy, ultramelewşe şöhlesini, ultrasesi ulanmak bolar. Himiki seriş­de­lerden ýod, spirt, hloramin we ş.m. ulanylýar. Himiki serişdeler ulanylanda onuň möhüm şerti bol­maly­dyr, ýagny bakteriýalara täsirli, enjamlary we ulanylýan serişdeleri zaýalamaýan bolmalydyr. Ste­ri­liza­siýanyň fiziki usullaryna bugly, gyzgyn howaly, infragyzyl şöhlelenme, radiasion usullary degişlidir.

Himiki usulna gazly usul (formaldagit) we himiki derman erginleri ulanmak usuly degişlidir. Bu usullar sterilizasiýa geçiriljek serişdäniň aýratynlygyna görä saýlanyp alynýar.

Stomatologiki gullugynda sterilizasiýanyň esasy gaýnatmak, ýokary basyşly bug, gury gyzgynlyk we sowuk bilen geçirlýän usullar ulanylýär.

Gaýnatmak usuly, esasan polatdan ýasalan gurallary sterilizasiýa etmek üçin ulanylýar. Gurallarda pos emele gelmezligi üçin, arassalanan (distillirlenen) suwa gidrokarbonat natriý goşulyp, 1-2%-li ergin taýýarlansa maksadalaýyk hasap edilýär. Sterilizasiýanyň dowamlygy gaýnap başlandan 30 minutdan az bolmaly däl.

Şeýle-de, aýnadan ýasalan köp ulanylýan şprisleri gaýnatmak usuly bilen sterilizasiýa etmek mas­la­hat berilýar. Ol arassalanan suwda, ýöne çökündi ýygnanmagynyň öňüni almak ýerlikli bolýar. Suwuň ýylylygy otagyň içiniň ýylylygyna deň bolup, sterilizasiýa suw gaýnap başlandan soň 30 min. dowam etmeli. Iňňeler gaýnadylanda gidrokarbonat natriý goşup, ergin ýasap geçirmek maksadala­ýykdyr. Ýokanç kesel­leri bilen kesellän adamlarda ulanylan iňňeleri başgaça gaýnatmak maslahat berilýär. Olar ýokary basyşly bug bilen, daňy üçin serişdeler, pamykdan we hasadan ýasalan letdejikler, örtükler we ş.m. hem sterilizasiýa edilýär. Şu serişdeleri awtoklawalarda hem sterilizasiýa geçirmek mas­lahat berilýär. Sterilizasiýa geçiriljek serişdeleri ilki bilen demir gutularda (biks) tertipli ýer­leşdirip soňra amal edilýär. Sterilizasiýa geçirilenden soň olary 3 günüň (72 sagadyň) dowamynda açylmasa ulanmak bolýär.

Bütewi polatdan ýasalan gurallary gury gyzgynlyk bilen 40 min. dowamynda arassalamak masla­hat berilýär. Bu usul bilen esasan endodontik gurallar sterilizasiýa edilýär.Gyzgynlyk 240-270 ^oC bolmaly.

Sowuk sterilizasiýa usuly esasan hem, kesiji gurallarda we stomatologik aýnasynda we ş.m. geçirilýär. Munüň üçin 96%-li spitrde 2 sagadyň dowamynda ýatyrmak maksadalaýyk. Şeýle-de gurallary üçem ergininde saklamak maslahat berilýär. Erginiň düzümi:

Rp:Formalin 20,0 mg

Ac.carbolici 50,0 mg

Natri hydrocarbonatis 15,0

Aq.destill. 1000 ml

DS.Stomatologyň otagy üçin.

Şeýle-de, sowuk sterilizasiýa usuly üçin 1%-li hloramin ergini, 6%-li hydrogeni peroxidi, 3%-li formalin ergini, 1%-li hlorgeksidin ergini, 10%-li dimeksid ergini we ş.m. ulanmak maslahat berilýär.

Stomatologik gurallaryň we enjamlaryň içinde dezinfeksiýa geçirmekde kynçylyk döredýäni peý­neklerdir (stomatologik).

Stomatologik peýnekleri ýokary basyşly bugda, gyzgynlykda we suwda gaýnadyp sterlizasiýa geçirmek bolmaýar. Sebäbi peýnekde ýaglanyp durmaly tilsimleriň bolmagy päsgel berýär. Emma, peýnekleri wazelin ýagyna gaýnatmak soňra, daşyny arassa matalar bilen süpürmek arkaly sterilizasiýa geçirmek bolýar. Ýöne bu usul ýüz-äň hirurgiýasynda ulanylýar.

Terapewtik stomatologiýada peýnekler dezinfeksiýa geçrilende pamyk–marly gatlaklaryna siňdir­len 1%-li hloramin, 3%-li formalin ýa-da üçem erginlerine süpürilýär. Gaýta-gaýtadan arasyna 10-15 min. wagt salyp, süpürmek ýokary netijeleri berýär. Hloramin we formalin ergini bilen 30 min., üçem erginde bolsa 45 min. dowamynda sterilizasiýa geçirilýär.

Hemme gurallar sterilizasiýa edilenden soň, arassa örtügiň aşagynda tertipli ýerleşdirilýär. Her iş güni täzeden sterilizasiýa geçirilýär. Her bir gurallar, enjamlar sterilizasiýa geçrilmezden öň gözden geçirlip, gan, ýag, bellik, iriň su­wuk­lygy, derman serişdeleri, petikleýji we ş.m. galyndylardan el bilen arassalanylýar. Ýuwujy erginler bilen ýuwup, arassalanandan soň, ýörite taýarlanan erginde 15 min. dowamynda saklanylmaly. Ýuwujy erginiň düzümi: 0,5%-li perikis wodorod ergini, naşatyr spirti 5g, ýuwujy külkesi 20,0 arassa suw 975,0mg. akar. Her bir gural suwda ýuwulmaly soňra, guradylmaly, sterilizasyýa edilmeli.

Terapewt-stomatologyň otagynyň arassaçylyk ýagdaýlary şepagat we arassaçylyk uýalaryna baglydyr.

Şepagat uýasy başlygyň, başlygyň orunbasarynyň, bölüm müdiriniň we uly şepagat uýasynyň garamagynda işleýär. Ol otagyň içindäki enjamlaryň, abzallaryň, näsag kabul edilýän oturgyjyň sazlaşykly işlemegine, iş başlamazdan öň gurallaryň, daňy üçin serişdeleriniň arassaçylygyna we umuman lukman stomatologyň iş ýerine jogap berýär. Şepagat uýasy näsag kabul edilende lukmany gerekli bolan gurallar we serişdeler bilen üpjün edip, otagyň içindäki derman-därilere, otagyň arassaçylyk ýagdaýlaryna jogap berýär.

Arassaçylyk uýasy näsag kabul edilip bolnandan soň, otagyň içini çygja mata bilen süpürýär, gurallary, lotoklary ýuwup arassalaýar. Näsaglaryň tüýkürýän ýerlerini arassalap, soňundan 1-2%-li hloramin ergini bilen süpürýär.

III. Bap