Parodontyň keselleri

9.1. Umumy maglumatlar.

Dişi gurşap alýan dokumanyň keselleri gadym döwürdäki belli kesellere degişlidir. Meden­ýetiň, ylmyň ösmegi bilen parodont (dişýany dokuma) keselleriniň ýaýraýşy has artdy. Parodont keselleriniň möhüm­ligi, umumy lukmançylyk we ýöriteleşdirlen mesele höküminde seredilip, onuň bütin dünýa boýunça ýaýramagy, dişleriň uly ýitgä galmagy we butin bedene parodontal kisejikleriň döremegi bilen baglanşykly parodontal ýokanç ojagyň ýakymsyz täsir etmegi bilen kesgitlenýär.

Häzirki zaman epidemiologik barlaglaryň netijeleri parodont keselleriniň çagalarda we uly adamlarda diňe bir ýaýranlygyna dälde, eýsem keseliň ýygy-ýygydan ýüze çykmagyna tä­sir edýan sebäpleriň (diş çökündileriň, agzyň arassaçylygynyň, nädogry goýlan petikler we protez­ler, diş-äň nädogrylyklarynyň çeýneýiş üsti şikesiniň agyz boşlugynyň bosagasyny düzýän doku­malaryň bozul­ma­gy­nyň, agyzdan demalmak aýratynlygynyň) bolmagy şaýatlyk edýär. Mun­dan başgada ula­nylýan dermanlar, öň başdan geçiren keselleri we iç keseleri bedeniň hakyky goraýyş güýçleriniň kompen­sator mehaniziminiň bozulmagyna alyp barýar. A.I.Grudýanow we G.M.Barer (1994) adam­laryň diňe 12%-de sagdyn parodontyň, 53%-de başlangyç çişmäniň bolmagyny, 23%-de başlangyç destruktiw ütgeşmegiň, 12%-de ortaça we agyr derejeli zeperlenmäniň bardy­gyny görkezdiler: başlangyç çişme we destruktiw ütgeşikler 25-34 ýaşly adamlarda (38-23%-de­gişlilikde) örän köp düş gelýär, ýöne beýleki öňdäki topara garaňda destruktiw ütgemegiň ortaça we agyr derejeleri olarda 3-esseden hem köpüräk ýygy-ýygyda duş gelýär. Dürli ýaşdaky topar­lada 35-44, 45-54, 55 ýaşly we ondan ýokar­dakylarda parodontyň başlangyç ütgemegi 26-15% - çenli peselýär, şonyň bilen birwagytda ortaça we agyr derejeli ütgemegi 75% - çenli beýgelýär.

9.1. Surat. Okuwçylarda dürli görnüşli gingiwitleriň ýaýraýyşy.

1 – kataral; 2 – gipertrofik; 3 – atrofik.

Daşary ýurtly we watanymyzyň ýazarlarynyň köpsany epidemiologik barlaglarynyň netije­le­ri­ne laýyklykda ýaş döwürde has köp düş gelýän parodont keseli ol hem-gingiwit (9.1. surat), 30-ýaşdan soň – parodontitdir. Biziň ýurdumyzda geçirilen barlaglaryň netijesi boýunça 15 ýaşly çagalarda we uly adamlarda parodontyň patologiki alamatlaryň (dişetiniň ganamagy, diş daşlary, dişetiniň patologik kisejikleri) 98%-ti duş gelnip, 4.9 sekstantda zeperlenme depgini anyklanyldy (Berdimuhammedow G.M. 1990; Durdyniýazow M.K., Saharowa E.B., Atdaýew T.A. 1989 ýý.)

Gün şöhlesiniň ýiti täsir edýän zolagynda ýaşaýanlarda özboluşly gara tegmiltleriň dişetin­de peýda bolýanlygy we onuň dişetiniň çişme hadysasy bilen baglydygy hem-de Türkme­nis­tanda ýaşaýan adamlaryň parodont keseli bilen näsaglanlaryň arasynda 22.1% duş gelýanligi anyklanyldy (G.P.Paşaýew, H.J.Jumaýew, 1997 ý.).

BSGG ylmy toparlarynyň çykyş eden maglumatlaryna laýyklykda (1990), onda 53-sany ýurt­laryň ilatynda geçirlen barlaglaryň netijeleri umumylaşdyrlyp, paradont keselleriniň ýokary depgin­ligi ýaş ýetginjek toparda 15-19 ýaşlylarda (55-99%), edil şeýle hem 35-44 ýaşly toparda (65-98%) bellendi.

BSGG maslahat bermegine laýyklykda parodont keselleriniň epidemiologiýasy (ýaýraýşy) öw­re­ni­lende, hökmany suratda sosial faktozlaryň möhümligi görkezmelidir (ýasy, jynsy, milleti, sosial-ekonomik ýagdaýlary), ýerli sebäpler (mikroply kesmek, diş galtaşmagynyň şikesi, nä­dog­­ry petiklenmek, protez goýmak, ortodontik bejergi); ýaramaz endikler (agyz boşlugynyň aras­saçylyk düzgünleriniň bozulmagy, çilim çekmek, nas atmak, temmäki çeýnemek); ulgam­laýyn faktorlar (jyns synalaryň kämilleşýän döwründe parodontda gormonal ütgeşme, göw­reli­lik, menopauza we başg.), derman serişdeler bilen bejergileri (gidantoin, steroid dermanlar, immu­no­­dep­ressantlar, göwre­lilige garşy serişdeleriň içilmegi, agyr metallaryň duzlary, siklosporin we başgalar).