VIII Bap Periodont dokumanyň çişmesi (infilomkatiýasy)

8.1. Periodont dokumanyň anatomiki -fiziologiki aýratynlygy.

Periodont dokuma-bu ýumşak birleşdiriji dokumadan ibarat bolup, bir tarapyndan äň süňkleriniň alweolýar oýtumynyň kortikal diwarjyklaryna, beýleki tarapdan diş köküniň daşyny guşap alan sement gatlagynyň aralygynda ýerleşýän bedenjikdir. (8.1. surat)

8.1. surat. Periodontyň gurluşy.

1-Periodontiň bir bolegi,

2-Dişiň köküniň sementi,

3-Dişleriň aralygyndaky alweolýar ösüntgi.

Periodont dokumasy gös-göni äň süňküniň we diş köküň ujundaky geçirijiniň, diş pulpasyna aralaşýan ýerinden başlap äň süňküniň alweolýar oýtumynyň daşky gaty gatlagynyň üstüni örtüp duran dişýany dokumanyň aralygyndaky yşda ýerleşýändir. Diş düwünçeginiň köküniň emele gelýän wagtynda emele gelip başlaýän birleşdiriji dokumadyr. Diş köküniň ösmegi we alweolýar boşlugynyň daşky gaty gatlagynyň emele gelmegi bilen doly periodont yşy (jaýryjagy) emele gelýär. Dişiň köküniň doly ösüp ýetişenden soňra 1,5-2,0 ýylyň dowamynda doly emele gelýär. Periodont yşy ortaça giňliginiň ölçegi 0,20-0,25 mm deň bolyar. Dürli täsirleriň ýetmegi bilen bu ölçeg üýtgäp bilýär adamyň ýaşy ulanmagy, dişleriň ösmegi, dişiň öz üstüne düşýän agramlygyna hem dürli keselleriň görnüşine baglaşdyryp bolar. Çykmadyk dişleriň köki emele gelen bolsa onda ortaça 2 esse adaty, ýagdaýdaky çeýneýiş işleini ýerine ýetirýän dişiň periodont yşynyňkydan kiçi bolýar ortaça 0,05-0,1 mm çenlidir. Gapma garşyşyndaky diş sogrulmagy bilen dişiň üstüne düşýan agramlygyň azalmagyna alyp barmagy sebäpli periodont yşynyň daralmagyna ýagny 0,10-0,15 mm çenli ölçegi kiçelip bilýär.

Alym E.M.Gofungiň maglumatyna görä periodont yşy ortaça aşaky äňde 0,15-0,22 mm, ýokarky äňde 0,20-0,27 mm. Ortaça giňliginiň ölçegi 0.20-0.25 mm deň bolýar. Dişleriň köküniň uç bölegi 0.20-0.25 mm, diş köküniň orta bilinde 0,15-0,17 mm, köküň boýunjyk bolegine golaýynda 0,18-0,22 mm çenli bolup bil­ýär. Adamyň ýaşan döwründe käbir zatlaryň täsir etmegi bilen üýtgeýär, essasanam dişiň üstüne düşýän me­ha­niki artykmaç güýjüň köpelmegi we patologiki ýagdaýlaryň netijesine görä üýtgeýär. Pe­riodont doku­masynyň göwrüminiň üýtgemegi öz hasabyna we daş töweregindäki dokumanyň hasabynada üýtgäp bilýär.

Kabir patologiki ýagdaýlara görä periodont dokumasynyň atrofiýasy bolup geçýär we periodont yşynyň göwrümi kiçelýär. Emma gipertrofiýasy bolup geçse onda ol giňeýär. Dişiň köküniň da­şynyň (sementi­niň) gipertrofiýasy bolup geçse, onda periodont dokumasynyň göwrümi kiçelär.

Periodont dokumanyň çişmesi bolup geçse, dişiň köküniň sementiniň we äň süňküniň alweolýär boşlu­gy­nyň ereýänligi bilen, gaty dokumanyň ýerine ýumşak birleşdiriji dokuma emele gelýär hem rentgen barlag geçirilende dişiň köküniň uç böleginde süňk dokumanyň dürli görnüşde bozulanlygy ýüze çykarylýar.

Periodont yşynyň uzynlygy boýunça seredilende hemme ýeri deň bolmaýar. Diş köküniň orta bili iň dar ýeri bolýan bolsa, dişiň köküniň depejigi iň giň ýeridir. Periodont dokumanyň ölçegi köp ýagdaýlarda kesel döremegi bilen üýtgäp bilýär. Dişiň üstüne düşýän agramlyk köpelmegi bilen periodont yşynda we äň süňküniň alweolýar oýtumynda diş köküniň hanasynyň (lunka) süňk dokumasynyň düzüminiň üýtgemegi bilen periodont yşynyň giňemegi bolup bilýär .

Ýagny diş köküniň sement gatlagynyň galňamagy (gipersementoz) bilen periodont yşynyň öl­çe­gi üýtgäp bilýar. Periodont dokumanyň (infilamatiyasy) çişmesi bolup geçen ýagdaýda diňe al­weol oýtumynyň gaty gatlagy üýtgemän (ereman) diş köküniň sement gatlagy eremegi bolup geçýär.

Periodont dokumasy birleşdiriji dokuma bolmak bilen düzüminde dürli görnüşdäki oýjükler, kollogen süýmleri birleşdiriji dokumalar, gan, limfa we nerwi damarlardan ybaratdyr.

Diş köküň depejiginde fibroz dokuma az bolýär emma birleşdiriji süýmlere baýdyr. Periodont dokumada argirofil süýmleri bolýändyr. Kollogen süýmleri /polipeptit /molekul, kollagen fibrill ugruna ýerleşen muny diňe elektron ulaldyjyň (mikroskopiň) kömegi bilen görüp bolýar. Fibroz süýmleri ýogin bolmak bilen 5-10 mkm dendir. Fibroz süm dessejiginiň bir tarapy dişiň köküni örtýän sement gatlagyna birleşmek bilen fibroz birleşdirji süýmleriň arasyna aralaşyp, beý­leki tarapy äň süňküniň alweolýa oýtymynyň gaty gatlagyna birleşýär. Şeý­lelikde daş töweregindäki dokumalar bilen eriş argaç bolup geçýändir. Kollogen dessejigi alweolýär boşlugynyň gaty gatlagynyň diwaryna golaý ýerlerde nädogry we çylşyrymly ýagdaýda ýerleşýärler. Dişiň köküniň sementiň golaýynda ýonekeý gurluşa eýe bolmak bilen,kollogen süýmleri periodont dokumasynyň ýerleşişi boýunça dürli görnüşde we dürli galyňlykda bolýarlar, sebäbi dessejikleriň göwrümine bagly bolup galýar.

Transeptal süýmler özüniň galynlygy bilen beýlekilerden tapawutlydyr keseligine ýerleşip gapdaldaky dişler bilen birleşýär, özleriniň galyňlygy, dykyzlygy bilen birek-biregine berk birleşendir, bularyň arasynda (ryhly) birleşdirji dokuma ýokdur.

Kollogen süýmleri transeptal toparyndan ýokarda ýerleşmek bilen dişýany dokumanyň esasyny tutýar we köp bölegi özüniň gyýşyk ýerleşmegi bilen dişiň köküniň sementine orenaşyp gidýär we birleşýär. Transeptal topar bilen dişiň boýunjygynyň daş töweregine aýlanyp belli bir bölejik süýmjagaz bilen birleşip özüne aýlaw birleşdirji adyny alýar. Bu topardaky süýmler aýratyn dessejiklere öwrülip gidip bilýär. Alweolýar boşlugynyň gaty gatlagynyň daşky diwarynyň iň ýokarsyndan başlap periodont yşynda keseligine ýerleşip, dişiň köküniň daş töweregine süýmler birleşýändyr. Fibroz dessejikleriniň diş köküniň sementine birleşýän ýeri äň süňküniň boşlugynda birleşýän ýerlerinden pesdedir. Şeýlelikde kollogen süýmleriniň fibroz dessejikleri dişi äň süňküniň alweolýar boşlugy bilen birleşdirip dişi şol alweolýar boşlukda sallanyp duran ýagdaýda saklaýar. (8.2 . surat)

8.2. surat. Periodont jaýryjagynda süýmleriň ýerleşişini keseligine kesilende görnüşi.

Periodont süýmleriniň işjeňlik aýratynlyklaryna üns berilse, äň süňkünde (gubcat trabekul) dişleriň emele gelip ösüp çykýan wagtyndan başlanýär. Fibroz dessejikleri dişiň köküniň depejigine deňeşdirlende boýun­juk böleginde keseligine (radiýal) ýerleşýär, şonluk bilen dişi gapdal tarapa gymyldamagyny çäklendirýär. (8.3. surat).