7.4. Diş pulpasynyň çişmesiniň geçiş aýratynlygy, morfogenezi, mikrosirkulýator üýtgeşmesi.

Diş pulpasynyň çişmesi adam bedeniniň beýleki birleşdirji dokumalardaky ýaly umumy kanunala­ýyk­lykda ýüze çykýar. Gyjyndyrjylaryň täsirine garşy biohimiki, gistohimiki üýtgeşmeler we gandama­rla­ryň dokumalarynda owunjak düzmüniň üýtgemegi bolup geçýär (7.1.-7.3. surat).

7.1. surat. Pulpanyň stromasy. 7.2. surat. Pulpanyň nerw süýmleri

7.3. Surat. Diş kök akabasynyň esasy arteriolynyň diwarynyň ultrodüzmi.

Diş pulpasynyň ýiti çişmesi-ýiti pulpit-ilki başda, ojaklaryň häsiýeti seroz suwuklygyna eýe bolup. Soňra iriň suwuklygyna öwrülip diş pulpasynyň belli bir böleginiň (absçes)wagtyň geçmegi bilen pulpanyň bitewligine öz içine alýar (empiema).

Ýiti pulpitde ilki başda alterasiýa bilen başlap, fermentleriň (fosfataza, suksinatdegidrogeneza we ş.m.) işjeňligi peselýär. Nukleýin turşulygy bozulyp. Soňra glikozaminoglikanlar bozulyp, bakterýalaryň fer­mentleriniň täsirine pulpanyň dokumalaryň dargamagy başlaýar. Şeýle-de öýjükleriň düzümi weýran bolýar. Mitohondranyň şikes­len­megi bilen gaýtadan dikeldiş madda alyş-çalşygy bozulýar. Ilki başda zeperlenmegi soňra lizosomiň ýykyl­magy netijesinde köp mukdarda fermentler (gidrolitik, glikolitik we lipolitik) erkin ýagdaýa geçmegi bilen, gid­ro­liza höwesjeň ýagdaýda bolup organiki ýag turşulygyny, süýt turşulygyny, aminoturşulygynyi, (aminokis­lotasi) erkinlige aralaşýar we pulpanyň wodorot ionlaryny köpeldýär hem osmatiki basyş güýji ýokarlanýrýar.

Pulpada gistominleriň we gistominomenzes maddalary köpelmegi, leýkositler, nekrozinler ýüze çykýar.

Ýiti pulpit ilki başda gan damarlaryň we öýjükleriň üýtgemegi. Az wagtlaýyn arteriollaryň daral­magy, soňra şolaryň giňelmegi, şeýle-de kapelýarlarda we wenalarda şol hadysalar bolup geçýär. Gan akym­lary ýokarlanýar.

Kapelýar gan damarlaryň içki dartgynlygy basyş güýji ýokarlanýar. Ganyň goýalmagy ýüze çykyp, düzü­miniň öýjükleri we gan damarlaryň diwarlary çyşýär, leýkositleriň gan damarlaryň diwarlaryna ýelmeşmegi, ganyň doňmagy peýda bolýar. Gan doňmagy doly derejede erkinlik ýagdaýa geçýär. Tromb döremegi ýokar­lanýar.

Çişme hadysada ýellenme peýda bolup, kapylýarlaryň basyş güýji ýokarlanýar, gan da­marlar giňelýar, şeýle-de kapilýarlaryň geçirjiligi ýokarlanýar. Soňra pulpada alterasiýa üýt­geşmesi başlap, bozulma çuň­laş­ýar we ýaşaýşa ukyplylygy ýitýär. Metobolizimiň önümleriniň gopyp aýyrmasy kyn­laşýar, howa ýetmez­çiligi ýokarlan­ýär, şeýle-de ownuk gandamarlara madda alşyk-çalşyk bozulmalar, çuňluga ornaşýar we ha­tar­dan çykýar. Örän çalt gan damarlarda madda alşyk-çalşygy bozulýar.

Dişiň pulpasyň ýiti çişmesinda ýellenme, tegelek öýjükler, gistiosit­ler­den bölekleýin ýa-da b­ite­wi infiltratlar peýda bolýar. Soňra kollogen süýmleriň distrofiyasy ýüze çykýar. Gan damarlaryň diwarla­rynda fibrinler çöküp başlaýar. Gan damarlaryň diwarynyň galyňlygynda lumfoid-gistiositar jisimjikler, fib­rob­lastlar peýda bolup we gistiositar infiltratlar gan damarlaryň içinde peýda bolýärlar.

Odontoblastlaryň ters taraplara hereket edip, hatardan çykarýar, golayda ýer­leşen öýjükleriň dykyz­lygy üýtgeýär. Eýýäm Çişme hadysanyň başlangyç ýagdaý­laryn­da fibroblast we gistiosit öýjükleriniň dist­ro­fiki üýtgeşmesi diş pulpada ýüze çykýär.

­ Fermentleriň işjeňligi ýokarlanmak bilen, diş pulpasynyň täç böleginiň çetki gatlakdaky öýjüklerinde turşulyk peýda bolup, gaýtadan dikeldiş hadysalarynyň bozulmagynyň täsirine sitoplazma öýjüklerinde infil­trat suwuklygyň ýygnanmagy başlaýar. Bu hadysalar diş pulpasyň merkezi we aralyk gatlaklarda ilkinji alamatlary peýda bolup başlaýar.

Sitohromoksidazada çişmäniň infiltrat ojagynda has ýokary derejede geçýär. Şeýle-de pulpasyň çetki gatyndaky gan damarlaryň şahajyklarynyň dywarynda aşgar fosfatazasynyň işjeňligi ýokarlanýar.

Diş pulpanyň esasy maddalarynyň ýagdaýyna, şu aşakdaky hadysalar, häsiýetlere gabat gelýär. Gepariniň ýitip gitmegi, gialuron turşusyna degişli topardaky pessulfatly muköpolisaharidler ýitip gidýär we bölek­leýin hondriotinsulfatlariň A we Ç görnüşleri köpelmegi, kollogen süýmleriň dargamagy peýda bolýar. Dişin täç we kök bölekdäki pulpasyň gan-damarlaryň gan suwuklygyndan aşa köp dolmagy. Kariýes köweginiň dübüne golaý ýerlerinde pulpasyň gan damarlarynda tromblar emele gelip, dykylmak ýüze çykyp geçirjiligi peselýär (7.4. surat).

7.4. surat. Ýiti seroz–iriňli pulpit.

Esasan hem uly ýaşly adamlarda gan öýmegi peýda bolýär. Gan damarlaryň diwar­laryna gliköp-roteidleriň ýignanmagy we bitew diş pulpasynda gan damarlaynyň gan aýlanyşygy bozulýär, käbir ýerlerinde duýu­jýlyklar saklanyp galyar, bitewileýin bozul­manyň esasynda diş pulpada bolejik ýerlerde bozulup bilýär.

Çişmede seroz ýagdaýda organell öýjükleriniň üýtgeşmesi ýüzleý bolup, gaý­tadan dikeldip bol­ýan (mitohondraniň gabarmagy, sitoplazmanyň garalmagy) ýagda­ýda bolýar. Ilki başda nerw damar­laryň süým­leri üýtgemedik ýagdaýda bolýar. Soň­ra garşylyk güýjyň täsirine görä üýtgän ýagdaýa geçýär, mysal üçin argifiliň görnüşi dartgynly ýagdaýa geçýär nerw damarlaryň düzüminiň üýgemegi peýda bolýar.

Ýiti serozly-iriňli we iriňli çişmede bölekleýin we bitew leýkositar infiltratlaryň alamatlary (limfoidlar, gistioçitar jisimler) peýda bolýär. (7.5. surat).

7.5. surat. Ýiti ojakly pulpit .1-dentin;2-odontoblas gatlagy ; 3-damarlaryň gyzarmagy we gan öýmegi.

Ýiti pulpitlerde mikrosirkulator üýtgeşmäniň näsazlyklarynyň ösmegi bilen çişmedäki gan damarlyk ke­selleriniň ýagdaýy mysaly bolup biler, ýöne weli şonuň bilen bilelikde belli bir öz boluşlylyga eýe bolýar. Hem­me zatdan öň bilen çäklendirilen boşlukda gaýnaglama peýda bolup, soňra çişme hadysa töwerek-daşyna ýayrap köpelýär we ýokary derejeli ösmekligi bilen, pulpa ulgamynyn potensiýallary geçirjisi bilen, dur­nuk­lylyk geçir­jisiniň aralygynyň ýapylýar. Soňra pulpa ulgamynda geçirjilik ýeterlik dälligi mälim bolup, keselilik hadysa­synda diş pulpasynyň dokumanyň sirkulýasiýasynyň aýratynlyklary bilen, şertlendirlendir özi hem amaly taý­dan limfo ownuk damarlardan mahrum bolýär, darajyk kök akabasy arkaly geçýän ýuwkajyk wenulýar kollek­torlaryň eksudaty jemlenýär. Bu hadysa diş pulpasyna bitewligine ýaýrmagy bilen, pulpanyň ýerine ýetirýän işleriň aşa ýokarlanmagy başlap, soňra dokumalaryň çuňlukdaky gatla­k­laryna aralaşyp gaýtadan dikelmäge mümkynçylyk ýitýär.

Ýiti pulpitlerde gan damarlaryň syzyjylygy ýokarlanmak bilen goraýjy öýjükleri mukdarda köp bolup çykaryp başlamagy, mikrofloralaryň zäherleri has köp bolmak bilen, diş pulpasynyň ýaşaýşa ukyply­lygyny peseldip başlamagyna baglydyr. Soňra dokumalarda dürli görnüşde çişme alamatlary ýüze çykyp baş­laýär (gistomin, serotonin, kinin we ş.m) we şol bir wagtda ganyň düzüminde we damarlarda üýtgeşme­ler peýda bolýar. Bu ýagdaýlar suwuklygyň ýygnan­mak­lygyna ýardam berip çişme hadysanyň başlangyç alamat­la­ry ýüze çykyp, diş pulpasynyň suwuklygy, basyş güýji ýokarlanýar we şeýlelikde agyrylar peýda bolýar. Şeýle ýagdaýlaryň göz başynda anaerob glikoliziň nerw damarjyklaryň uçlaryny gyjyndyrmak bilen (doku­mada howa ýetmezçilig başlap) çişme hadysasy we duýujylyk ýokar­lanyp agyryň köpelmegine alyp barýar. Mundan başga-da güýçli agyry peýda bolmagy gan damarlaryň geçirjiligi bilen bagly bolup bilýär.

Çişme hadysanyň geçişine baglylykda dürli görnüşde ýiti pulpitler ýüze çykýar. Diş pulpasynda ýiti çişme ýokary duýujylykly görnüşde geçip, çişme garşy güýjiň (immunologiki) durnuk­lylygyň esasynda geçýär (allergiki alawlama). Bu hadysalar ilki bilen diş pulpasy kesel dörediji mikroor­gan­izimler awusy bi­len zäherlenip, durnuklylygyny ýitirip, soňra suwyklyk ýygnanyp dokumalaryň dargap weýran bolmagyna alyp barýar we diş pulpasyň jansyzlanmagyna ýetýär. Gan damarlar, düzüminde hatardan çykan we ýaşaýyşa ukyplygyny ýitiren gan öýjükleriň köpelmegi bilen hatardan çykýar. Keseliň gelip çykyşynda gaýra goýul­masyz ýokary duýujylygyň öýjükli perdäniň immun birleşigine we endotelýanyň perdesine ornaşyp, çişme hadysasyny ýokarlandyryp zäherli maddalaryň derejelerini artdyrýär, soňra gan damarlaryň dywarlaryny hatardan çykaryp weýran edýär.

Ýiti pulpidiň hemme görnüşinde ganyň düzüminde we gandamarlarda patologiki üýgeşme hadysasy bolup geçýär. Gandamarlaryň içki diwarynda ýelmeşen gan öýjükleriniň düzüminiň morfologiki üýtgän alamatlar ýüze çykaryp bolýar. Bozulmanyň derejesine görä ownuk gandamarlardaký gan düzüminde ahyrky alamatlar peýda bolup leýkositler, trombositler we başga-da ganyň öýjükleriniň bir ýere dykylmagy, ýagny mikrot­romboz emele gelmegi başlaýar. Ertrositleriň jemlenmegi bilen owunjak gan damarlaryň belli böleginde ara gatnaşyk bozulyp togtaýar. Bu ýagdaýlar ilki bilen belli bir ýerde ownuk gan damarlarda soňra, bu hadysa öz meý­danyny giňeldip köpeldýär. Çişme ýagdaýyndaky gyzarmanyň derejesi, diş pulpasynyň görnü­şine baglydyr, bu ýagdaý ýuwaşlyk bilen gan damarlaryň geçir­jiligini peseldýär. Şeýle ýagdaýlar gos goni pulpanyň dokumalarynda howa ýetmez­çiligine we distrofiýa alyp barýar. Gan damarlaryň dykylmagy, umu­my dokumalarda ownuk gan damarlaryň gan gecirjiligiň uýtgemegine alyp barýar. Gan damarlaryn göw­rümi üýtgeýär, belli böleklerinde giňemek bilen gan aýlanyşyk bozulýar.

Gan aýlanşygyň duýdansyzlýk bilen bozulmagy gan geçirjiligiň tizligi peselip ganyň düzüminiň üýtgeme­gine alyp barmak bilen, dokumanyň çuň gatlagyndaky gandamar­laryň şikeslenmegine, soňra damarlaryň özün­den daşyna syzyp çykaryşy ýokarlanýar we gan öýjükleriniň weýran bolup dargamagy ýüze çykýär. Şeýle ýagdaýlar pulpanyň bitewi gan damarlaryny gurşap alýar, arterýollaryň wenullaryň belli böleklerini hatardan çykarýar. Pulpanyň çişme hadysasy bolýan böleginde arterýalarda distrofiýanyň derejesine görä gan damarlaryň dywarlary üýtgeýär. Bu gan damarlaryň aýratyn bölek­lerinde daralmak alamatlary we dywarlara gan öýjükleriniň ýelmeşmegi bilen öz düzümini üýtgedýär. Köp halatlarda çişip, öýjükleriň endo­telýasynyň deskl­wamasyasy we suwuklygyň ýygnanmasy peýda bolýär. Ulaldyjy (Mikrosköp) arkaly barlaglarda endotelýanyň düýipgöter üýtgeýänligini, bazal perdäniň ýellenmegi, orga­nel­liýanyň şikeslen­me­gi ýüze çykýar. Kapelýar aralyklaryna üýtgeşmeler aralaşýar.

Hat-da şikeslenme çuňlukdaky gatlaklara aralaşsa-da gan damarlaryň diwarlarynyň geçirijiligi kadaly ýag­daý­laradaky ýaly saklanýar, gan öýjükleri diwardan daşyna çykyp bilmeýär, şeýle-de ýellenmek hadysasy belli bir dereja ýetmeýär.

Gandamarlaryň has ýokary derejede daşyna syzyp çykaryşy başlaýar esasan hem kapylýar we kapylýar­la­ryň töweregindäki gan damarlaryň şahajyklarynda ýüze çykarmak kyn bolmaýar. Köp halatlarda şu gan da­marlaryň giňelen ýerlerinde endotelýanyň ýükalanlygy, wezikula we wakulalaryň peýda bolmagy, mitohon­dran­yň çişmegi lizosimal enjalarynyn işjeňligi ýokarlanýar. Endotelýanyň ýadro saklaýan merkezleriniň gan damarlarda çişmegi peýda bolýar. Endotelýal öýjüklerde wezikul bilen wakulanyň aralygynda akaba emele gelýär.

Kapylýarlaryň diwarlarynda iri molekulalar we gan öýjükleriniň daşyna aňsatlyk bilen çykmagyna müm­kün­çilik döreýär. Soňra gan öýjükleriniň beloklar topary çykyp başlamak bilen asmatyky basyş ýokarlanyp, dokumalarda suwuklygyň syzylyp çykmagy köpelýär hem ýellenme peýda bolýar.

Bazal perdäniň şikeslenmeginiň derejesi dürli-dürli ownuk gandamarlaryň epesli derejelerde üýtgäp durýan bolýar (intaktleýin, inçelen we bölekleýin we ş.m.-görnüşde). Köp halatlarda wenulalarda bazal perdeler endotelýalarda sypyrylyp aýrylýar, soňra ýognalmagyna we dykyzlanmagyna alyp barýar. Bu ýagdaýlar esasan hem gan öýjüklerinden plazmalarynyň damarlaryň diwarlaryna sinmegi bilen ýüze çykýär. Barlag geçirlende himiki düzüminiň üýtgeýänligi beýan edilen. Şeýle-de bir wagtda gan-da­mar­laryň dywarlarynda endotelýanyň galňamagy, sitoplazmanyň üýtgemegi ýüze çykarylýar. Gandamar­laryň içi daralyp fibroblastlar çöküp başlaýar. Bu hadysalar endotelýal öýjükleriniň distrofiki üýtgedip, gandamarlaryň içinde tromblaryň dykylmagyna alyp barýar.

Ilki başda belli bir bölek ýerinde soňra pulpanyň hemme ýerine ýaýraýar.

Dokumalarda howa ýetmezçiligi başlap dokumalarda CO2 mukdary ýokarlanýar, turşulyk peýda bo­lup, metobolizim ýokarlanyp asidoz ýüze çykyp, gan damarlara zyýanly täsiri başlaýar we bölek ýerde bozulma ýüze çykýar. Şeýlelikde gan damarlarda gan aýlanşyk bozlup, basyş güýç ýokarlanýar madda alyş-çalyş bozulýar. Gan damarlaryň içinde dartgynlyk ýokarlanyp, kadaly ýagdaýlar ýitip, suwyklyklaryň ýyg­nan­magy başlap gan damaryň geçirjiligi peselmegi bilen syzyjylygy ýokarlanýar. Bu ýagdaýlar kök akaba­nyň geçrjiligi pes ýerlerinde gan aýlanşyga päsgelçiligi ýetirip pulpanyň ýellenmegine çişmegine we perio­dont dokumadan gelýän gan damarlara öz zyýanly täsirini ýetirýar.

Şu ýagdaýlar pulpa dokumada çişme hadysanyň derejesine görä suwuklygyň köpelmegine we öýjükleriň hatardan çykyp, işjeňligini peseldýär. Elmydama ertrositler we leýkosit öýjükleri ýüze çykaryp bolýär; iriňli çişmede pulpa dokumanyň düzüminiň dargamagyna we weýran bolmagyna ýetýär. Pulpa dokumada leýkositar suwuklygynyň makrofak reaksiýasy bolup geçýär. Pulpa dokumada mikro we makro jisimleriň mukdary köpelmegi goraýyş güýjiň gaýnaglama suwuklygyny eretmegine garşy täsirni ýetrýänliginiň alama­tydyr. Makrofagyň ultrodüzümine seredilende öýjüklerin dartgynly ýagdaýda saklanýanlygy mälimdir.

Ýiti pulpit kesellerinde mikrosirkulator ulgamyna seredilende neýrodistrofiki üýtgeşmesine üns berilmek wajyp. Mieolin we mieolinsiz nerw süýmlerde distrofiki üýtgeşmesi bolup, arabaglanşyk ýitýär we daýanç güýjiň ýiti gaýnaglamada ýitmegine alyp barýar.

Täç pulpasynyň damarlarynyň reýaksiýasy işjeň bolmak bilen Gaýnaglamanyň zyýanly täsiri ýetmegi bilen kök pulpasyna we periodont dokuma öz zyýanly täsirini ýetirýär.

Ýiti pulpit keselleri üznüksiz pulpit kesellerine geçýär, ýada doly derejede jansyzlanmagyna alyp barýar.

Üznüksiz pulpit. Esasan hem ýiti pulputlerden soňra ýüze çykýar.

Emma ýiti pulpit az wagtyň dowamynda geçip soňra üznüksiz pulpit keseli ýüze çykyp bilýär. Üznüksiz pul­pit umumy bedeniň garşylyk güýjüniň üýtgemegine berk baglydyr. Şonuň üçin üznüksiz pulpit keseli döreme­ginde umumy beden garşylyk güýjüniň üýtgemegine baglydyr. Şeýle bolanlygy üçin bejergi geçirilende, umu­my beden mahsus däl garşylyk güyjüniň ýagdaýlaryny göz öňünde tutmak wajypdyr.

Üznüksiz pulpitiň sebäpleri dürli dürli bolup, olar egzogen we endogen ýollar bilen dö­räp bilýär. Aýratyn görnüşdäki üznüksiz pulpitler uzak wagtlap täsir edýan gyjyn­dyrjylara, pulpa dokumada garşylyk güýçleriň döremegine mümkünçülik döreýär.

Üznüksiz pulpitlerde mikroflorlar dürli görnüşde bolýanlygy mälimdir. Üznüksiz pulpit keseline sezewar bolan pulpa dokumanyň düzümindäki mikroflorany öwrenilende 30-a golaý bakterýalaryň barlygy mälim edilendir.

Dokumanyň çuňlukdaky gatlaklarda bir topardaky bakterýalar bolsa ýüzleý gat­lak­larda olaryň sany we möçberi köpelýär. Emma kök akabadaky pulpa dokumanyň ýüz­leý gatlaklarynda dürli görnüşde bol­maýar. Üznüksiz pulpit keseline sezewar bolan dişiň kok akabasyndaky pulpa dokumasynyň düzüminde gan sorujy we gan sormaýan streptokokklaryň, grampolojitel tayajyklary uýşýär. Mikroblaryň jemlen­megi bilen emele gelen toparyny ýüze çykarylanda onuň düzümi süýt turşulukly bakterýanyn ak stafilokokk, streptokokk we çüýrediji iriň suwüklygyny döredýän kok­kalardan ybaratdyr. Çüýrän üznüksiz pulpitlerde aktinomçin we grampolojitel kokkalar bolýar. Şeýlelikde çunki şu günde belli bir pikir ýok. Emma tejribe barlag­larda gan sorujy ýaşyl streptokokk, stafilokokk we şuňa meňzeşleri ýüze çykarylýar. Şu mikroorganizimler patologiki alamatlar ýüze çykarmakda orny ulydyr.

Aýratyn alymlaryň bellemegine görä pulpanyň ýüzleý we çuň gatlaklarynda kesel döretmeýän mik­roorga­ni­zimler duş gelýär. Esasan hem üznüksiz fibroz pulpitde kesel döretmeýän mikroorganizimleriň toparyna duşmak bolýar.

Üznüksiz (gangrenoz) çüyrän pulpitde mikroflora duýujylygy ýokary bolup galýar.

Üznüksiz pulpitleriň ýitileşen görnüşlerinde dürli görnüşdäki köp sanly kesel dörediji mikroor­ga­nizimlere duşmak bolýar. Bu görnüşde pulpanyň dokumalarynda we gan damarlarda üýtgemegi dine bir mikroor­ga­nizimleriň kuwwatlygyna däl-de eýsem, olaryň zäherleri we iýmitleriniň täsiri ýeterlik bolýar, ýöne muňa pulpanyň we umumy beden garşylyk güýçleriniň durnuklylygyna-da berk baglydyr.

Çişme hadysasynyň ýitileşmegi dişler nädogry bejerilende, gyrlanda ýa-da aşa köp dişiň üstüne ag­ramlyk düşmegi sebäpli ýada umumy beden üýtgeşmesine, umumy beden keselleri we s.m. ýagdaýlar sebäp bolup biler.

Üznüksiz fibroz pulpitiň patologiki ilkinji alamatlary birleşdiriji süýim dokumalarynyň galňap ösüşmegi. Pul­panyň süýmlerin galňamagy. Gyalynoz kollogen süýmlerde gan öýmegi peýda bolýar. Pulpanyň öýjükleri üýtgeýär. Kök pulpada fibroz üýtgeşmeleri bolmak bilen petrifikasiýa bolup geçýär. Süýmlerde bertikler peýda bolup başlaýar. Bertikler ownukly-irili bolmak bilen dürli-dürli bolup, pulpa bitewligine durky bilen şyram bolup bilýär. (7.6.,7.7. surat.). Üznüksiz fibroz pulpit keselinde odontoblast öýjüklerde waku­lizasiýa hadysasy ýüze çykyp, merkezi gatlaklarda öýjükleriň mukdary köpeliýanlygyny alymlar tarapyndan bel­lenip geçilen. L.I.Urbanowiç (1974) elektron mikroskop barlagda organelli fibroblast öýjüklerde distrofiki we destruktiw üýtgeşmeleriň bolup geçýänligini hem-de merkezi ýadronyň çyşýänligi bilen göwrümini saklap galýanlygyny anyklan .Nukleoplazm tüýdilen ýagdaýda .

Aýratyn mitohondralaryň doly derejede dargap ýitip gidýär. Belli bir bölek ýerlerde fibroz çäklenýär ýa-da bütöwligine pulpa dokuma ýaýraýar. Esasanam bertikli ýerlerdäki dokumalarda. Ownuk gandamarlarda skleroz. Esasanam wena damarlarda üýtgeşme peýda bolýar.Kök akabadaky nerw süýmlerde giperimpreg­nasiýasy ýüze çykýar.

Çişme hadysanyň depgininiň güýçlenmegi esasynda dikeldiş häsýetleri gowlanyar, gandamarlaryň dokuma­lar arasyndaky geçrjilik ýokarlanýar .

7.6. surat. Üznüksiz fibroz pulpit. Kök pulpasynyň dokumalarynyň fibroz üýtgeşmeleri, öwnuk damarlaryň di­war­larynyň destruksyýasy +200 (W.S.Barkowskiý boýunça ).

7.7. surat. Üznüksiz fibroz pulpit. Kök pulpasynyň içindäki suwklygyň düzmindäki limfositler. 7000. (W.S.Barkowskiý boýunça ).

Üznüksiz gipertrofiki pulpitde diş boşlugyndan ösüp çykýan pulpa dokumanyň epitelial gatlagyň, paren­hima­nyň we kök ujyndaky dokumalaryň üýtgemegi ýüze çykarylýar. Üznüksiz pulpitde epitelýanyň peýda bolagyny agyz boşlugynyň nemli bardasynyň epitelýal öýjükleriň giperplazirlenen pulpa dokuma göçüp bar­magy bilen düşündirilýär. Epitelýanyň ösmeginden başgada gan (plazma) we limfa öýjüklerinde infilt­rasy­ýasy peýda bolýar. Infiltrasyýanyp ýokary derejede bolmagy bilen epitelýany beýleki dokumalardan tapa­wutlandyrmak kynçylyk döredýär. Epitelýada leýkositleriň polimorf-ýadrosiniň ýüze çykarylmagy keseli anyklamaga ýardam berýär .

Üznüksiz gipertrofiki pulpit keseliniň patomorfologiki aýratynlygy pulpa dokuma­la­ry­nyň bozulan ýerleriniň epitelýasynyň ösmegi ýa-da granulýasyon dokumanyp ösüp adat­dan daşary çykmagydyr. Pulpa dokuma­la­ry­nyň gyzarmagy we aýratyn öýjük­leriň maddalarynyň üýtge­megini ýüze çykarylýar. Fibroblastlar elmy­da­ma uly ýadrolara çalşyp durmagy. Gistiositleriň ýadrosy nädogri, taýajyk şekilde bolmagydyr. Kök pulpa­synyň öýjüklerininiň gidropiki distrofiýasy peýda bolýar .

Çişme hadysasynyň güýçlenmegi bilen infiltratlaryň mukdary köpelýar we mikroabses peýda bolýar. Pulpa dokumada öýjükleriň çüremegi, leýkositleriň ýygnanmagy we dargamagy ýüze çykýar. Çişme hadysasynyň güýçlenmegi bilen pulpa dokumada granulasyon dokumalar emele gelýar we onuň düzmi limfoýit öýjüklerinden ybaratdyr.

Üznüksiz çürän pulpit keselinde kök pulpada dokumalaryň dargamagy ýüze çyka­rylýar. Kök pulpasynda granulasyly dokumadan demarkasion gatlak peýda bolýar (7.8. surat). Pulpanyň granulasyly dokumadan aşakda uznüksiz çişme hadysa­syndaky ýagdaýlar (fibroz) ýüze çykarylýar. Öwnuk gan damarlarda (wenalarda) trombozlar peýda bolup, ýiti skleroz ýüze çykýar. Ýerlerde fibroit çüremeleri, öwnuk arteriýa­laryň diwarlarynda we akymynda tromblar peýda bolýar. Kök ujyndaky öwnuk damarlardaky üýtgeşmeler çürän üznüksiz pulpit keseli anyklamakda ahmiýeti ulydyr .Kök akabanyň inçe ýerlerinde mikroabsesler ýüze çykarylýar. Bu ýagdaýlar pulpa dokumalaryň belli bölek ýerlerinde çüremek hadysasy bolanlygy bilen bagly­dyr. Şeýle ýagdaýlar dokumada mikroabsesleriň peýda bolmagyna ýardam berýär we daş töwe­regini granulýasyly dokumalar gurşap alýar. Çürän dokumalaryň aşagyna leýkositar infiltrat ýygnanýar. Ondan aşakdaky dokumalaryň düzmi saklanyp galan­lygy we bölekleýin çişme hady­sanyň barlygy, odontob­lastlar degenerasýaly ýagdaýdalygy ýüze çykarylýar. Kök pulpasynda öýjükleriň mukdary juda azalmagy we kollogen süýmleriň distrofiki üýtgemegi ýüze çykarylýar .

7.8. surat. Üznüksiz çüýreme pulpit keselinde pulpa dokumanyň düzüminiň (destruksiýasy) dargamagy

Üznüksiz pulpitleriň ýitileşen ýagdaýynda ýiti çişme hadysasynyň alamatlary ýüze çykarylýar. Abs­çesler peýda bolup, gandamarlar giňelip, täç we kök pulpasy ýellenen ýagdaýda bolýar. Birleşdirji doku­malaryň düzminiň düşnüksiz ýagdaýda bolup, mukoitli pökgermegi, fibroit üýtgemegi; skleroz we gialinoz. Üznüksiz pulpitleriň ýitileşen ýagdaýlarynda skleroziň esasynda öýjükleriň we dokuma maddajyklarynyň nädogry ýagdaýlarda bolup galýar.