7.3. Dişiň pulpit keselleriniň sebäpleri.

Diş pulpasyna gyjyndyrjylaryň täsiriniň ýetmegi sebäpli, garşylyk güýjüniň ýüze çykmagyna çişme diýilýär.

Gyjyndyrjylar janly we jansyz topalara bölünýär.

Olaryň birinjisina bakterýalar, kömelejikler we wiruslar.

Jansyzlar toparlaryna himiki, mehaniki,sowuk gyzgynlyk we radyoaktyw täsirler.

Kariýes boşlugynyň üsti bilen diş pulpasyna aralaşýän ilkinji orunda (mikroblar) kijijik kesel dörediji be­den­jikler we olaryň zäherleri dentin gatlagyndaky organiki madalaryny dargadyp, soňra pulpasyna aralaş­ýar. Olaryň ýollary kesel dörediji mikroblar esasan kariýes köwegiň üsti bilen, doly derejede arassalanma­dyk kariýes köwegi, petikleýji doly derejede kariýes köwegini ýapmadyk ýagdaýlarynda petikleýji bilen boş­lugyň arasyndaky yşyndan (jaýryjakdan) aralaşyp bilýär. Dişi gurşap alýan dokumalarda gaýnaglama hady­sasyny geçirende, periodont dokumanyň gan we limfa damarlarynyň üsti bilen, şeýle-de dişýany doku­ma­larda duş gelýän keselleriň çuň­lugaornaşyp kisejikeriň üsti bilen aralaşyp bilýär. Pulpit keseliniň dö­re­meginde strep­tokkoklar, iriň dörediji kokkalar, çüýreýdiji kokkalar, grampolojitel taýajyklar, fuzos­pirohet­ler, kömele­jikler we ş.m.Aýratyn alymlaryň aýtmagyna görä ýiti gaýnaglamada esasy strep­tokok­lar, sto­filo­kokklar emma üznüksiz gaýnaglamada dürli görnüşsdäki mikrofloralar bolup bilýär. Alym W.P. Berežnoý 1985ý. Dürli gör­nüşdäki pulpit kesellerde 19 görnüşden köpräk kesel dörediji mikroblar ýüze çykarypdyr, olardan stafilokok­klaryň (agymtyk, sarymtyk we gyzylymtyl), streptokoklardan (gan­sorjilar, ýaşylja we gansormaýanlar), içege taýajyklary tetra-kokklar, kömelejikler esasan hem, kandyda topary, mikrokokkl ar, streptobasilli, sarçini, difteroitlar, gök iriňli taýajyklar, diplokoklar, diplobasillilar. Bularyň içinden has köp düş gelýäni strepto­kokklar, stofilokokklar we içege taýajiklaryň wekilleri we kömele­jik­leriden Kandyda toparlarydyr.

Dişiň pulpasy kariýes keselinden soňra, ýüze çykýan howuply maddalar bilen periodont doku­masy­nyň arasyndaky biologiki bowet hökmünde garalýar. Diş pulpasynyň gaýnaglamasy ilkinji odontogen ýokanç ojagy bolup umumy bedene öziniň ziýanly täsirini ýetrýär. Şu ýagdaýlar bilen kadaly diş pulpasyň fiziologiýasyny we patofiziologiyasyny öwrenip, dişiň kök böleginiň bitewileýin ýa-da belli bir böleginiň ýaşaýşa ukyplylygyny saklap alyp galmagyna ýardam ber­mek üçin, häzirki zaman gurallar bilen endodon­tik işlerini berjaý etmäge, kök akabalary şugunki gü­niň talap edýän petikleýji serişdeler bilen doldurmagyň usullaryny öwrenmek häzirki zama­nyň wajyp meselesidir.

Amaly terapewtik stomatologiýada dişiň pulpasynyň gaýnaglamasyny bejermek ýygy ýygydan duş gelýär. Biziň sebitlermiziň stomatologiki gullugynda näsaglaryň 16-22%-den gowragy, aýratyn şertlere baglylykda diş pulpasynyň gaýnaglamasy bilen ýüz tutýarlar.

7.3.1. Döreýiş sebäpleri.

Diş pulpasynda çişme hadysasy gyjyndyrjylaryň täsirine jogap hökmünde ýüze çykýar, gyjyn­dyrjylar bolup kariýes köwegynyň üsti bilen diş pulpasyna aralaşýan kesel dörediji mikroor­ga­nizimler we onuň zäherleri hem dargan dentin düzümindäki organiki maddalardyr.

Diş pulpasynyň gaýnaglamasyny döredýän sebäpleriň biri hem himiki jisimler (petikleyjileriň düzümindäki maddalar), şeýle-de fiziki (ýokar derejedäki sowuk ýa-da gyzgynyň) täsirleri şuňa meňzeş beýleki sebäpler bolup biler.

Kesel dörediji mikroorganizimler we olaryň zäherleriniň diş pulpasyna aralaşmak üçin doly arassalanma­dyk kariýes köwegi ýa-da kariýes köwegini petiklenende doly ýelmeşmedik petikleý­jileriň aralygy bolup biler.

Diş pulpasynyň gaýnaglamasynda kesel dörediji mikrofloralar we olaryň zäherleri ýagny strep­tokokklar we başgada çüýrediji kokkolar, iriňleýji kokkalar, çüýreýdiji bakterýalar, şeýle-de gram-polojitel taýajyklar, fuziosprohetler we kömelejikler. Aýratyn alymlaryň bellemegine görä ýiti gaýnaglama dastrepto­kokklar we stafilokokklar ýüze çykarylýan bolsa, diş pulpasynyň üznüksiz alawlamasynda garyşyk kesel dörediji mikroorganizimler .

I.I.Oleýnikiň (1990) berýän maglumatynda ýiti gaýnaglamadagan soramaýan D topardaky streptokokklar, ýaşylymtyk öwüsýän streptokokklar we olaryň toparyna degişli däl antygenler hem laktobakterýalar, ýiti iriňlän ýagdaýda altyn öwüsýän we ak owüsýän stafilokokklar bolup, olar öz ukyplylygyny ýokarlandyryp bilýän görnüşdir, R-gan dargadyjy streptokokklaryň D we F görnüşleri, dişiň pulpasyny çüýredip dargan görnüşe-de anaerob peptostreptokokklar, streptokokklaryň D we F toparlarý, bakterýalar, sprohetler, aktinomiçitler, wibrionlar we stafilokokklardyr.

Diş pulpasyna kesel dörediji mikroorganizimleriň aralaşýan ýoly bolup dentin akabajyklary hyzmat edýär. Şeýle-de kariýes köweginiň gyrlyp arassalananda ,dişleri gyrlandan soň, diş täçlerini ýasamak üçin ölçeg alnanda, dişde goraýjy örtük bolmasa bolup bilýär.

Kesel dörediji mikroorganizimler diş pulpasyna arteryal gan damarlar arkaly gematog haçan-da dişýany dokumanyň çuňlaşan kisejigi bolmagy bilen krýutaj we başgada hirurgiki usullar bilen bejeriş işlerini nädogry berjaý edilende bolup bilýär.

Bulardan başga-da zerur bilmeli sebäpler şu aşakdakylardan ybaratdyr.

Şikeslenme (diş täjiniň döwülmegi, bitewi täç ýa-da kök böleginiň döwülmegi, kariýes köwegini arassalananda diş boşlugynyň açylmagy, polatdan keramykalar ýa-da plastmasdan ýasaljak täçler üçin dişleri gyrlanda, şeýle-de gýşyk dişleri gönelitmek üçin ortodontik abzallar we enjamlar bilen aşa köp agram bilen dişi ýerinden üýtgeden ýagdaylarynda ýüze çykyp bilýär).

Parodont keselinde hirurgyky we başga bejeriş işlerini geçirilende .

Himiki maddalaryň diş pulpasyna aralaşmagy (Diş petiklenende ulanylýan ortofosfar turşulygy, organyky däl maddalary saklaýan sementler, plastmas we ş.m.).

Ýokary derejdäki gyzgynlyk (kariýes köweginiň gyrlanda, polatdan ýasalan täçleri keselip aýrylanda ýüze çykýan gyzgynlyk pulpa öz zyýanly täsirini ýetirýär, şeýle-de polatdan ýasalan emeli diş täçleri öz üstünden ýokary gyzgynlygy geçirýär).

Pes ýygylykly ýokary depginli ultrasesler. Diş pulpasynda haýallyk bilen dentikla we petrifikatsiýalaşmagy, nerw damarlaryň uçlaryny gyjyndyryp, soňra damarlary gysyp, madda alşyk çalşygy bozulyp, diş pulpasynyň ýellenmegine we çişmegine ahyrynda binjalyklyk ýüze çykýar, ýöne gaýnaglama hadysasy bolmaýar.