Dişleriň pulpasy

7.1.1. Dişiň pulpasynyň anatomiki, gistologiki gurlyşy we fiziologiki aýratynlygy

Diş pulpasy birleşdirji dokuma bolup, dişiň boşlugyny dolduryp duran ýumşak birleşdirji süý­m­lerden we öýjüklerden jemlenen dokumadyr. Dişiň täç böleginiň boşlugyny dolduryp duran täç we kök akabany dolduryp duranyna kök pulpasy diýilýär. Diş pulpasy dişiň anatomiki gur­luşyny gaytalap duranlygyny dişi keseligine kesilende görmek bolýär. Ýagny kiçi ýa-da uly azy dişleriň täjiniň daşky sypatynyň anatomyky gurluşy ny gaýtalaýar.

Dişiň kök pulpasy dişde näçe kök bolsa şonuň içini dolduryp kökiň anatomiki gurluşyny gaý­talaýär. Ýöne köpülenç diňe bir kök akabanyň içini gaýtalaman, goşmaça akaba köküň umumy akabasyna goşulýar, birek-biregi bilen birleşýär we köküň depejiginden birlikde çykýar. Mun­dan başgada kök ujy periodont dokumadan aralaşýar. Bu ýagdaýlara patologyky alamatlardiýip hasap etmeli däl ýöne bejergi geçirlende göz öňünde tutulmaklyk wajyp.

7.1.2. Diş pulpasynyň gistologiki gurluşy

Dişiň pulpasy adaty ýagdaýda dört gatlakdan ybarat .

1.Çetki gatlak

2.Öýjükleriň mukdary az gatlak

3.Öýjükleriň mukdary köp gatlak

4.Merkezi gatlaklara bölünýär.

Alymlar G.W.Ýaswoiň we I.G.Lukomiskiniň geçiren gistologiki barlaglarynyň netijesine ünsüňi çekseň onda üç gatlaga bölünýär .

Çetki gatlak, öýjüklere baý gatlak we öýjükleriň mukdarynyň az gatlaklaryny birleşdirip ara­lyk gatlak we merkezi gatlaklara bolünýärler.

Çetki gatlak diýip dişiň dentin gatlagyna golaý ýerleşen pulpasyna aýdylyp, olar 2-3 hatara düzülen odonoblast öýjüklerden emele gelen gatlaga aýdylyp, dişiň kök akabasynda öýjükleriň mukdary azalyp, süýmleriň mukdary köpelýär. Bu gatlakda öýjükler silinder şekilli bolup, ola­ryň ölçegi 30x6 mk-deň bolup, birek-biregi bilen berk birleşip, keseligine ýerleşýärler. Bu öýjük­leriň daşky gatlagynda ösüntgileri uzyn bolup, dentin ýodajygyna aralaşýarlar. Tomosyň süýmleri ýaly dentin syrça gatlagyna çenly birleş­ýär­ler we onuň düzümine ornaşýarlar. Odon­toblast öýjükleri içki gatlagynda ösüntgileri gisga bolup, olar biri-biri bilen birleşip daş töwe­regindäki öýjükler bilen berk baglaşýarlar.

Diş pulpasynyň gistohimiýasy

Diş pulpasynyň düzüminde äşgär fasfatazanyň orny uludyr. Bu fermentiň bolmagy fosfor tursysy bilen berk baglydyr, olaryň dişiň kökleriniň emele gelmeginde we ösýän döwründe äh­miýeti uludýr.

Dişleriň emele gelýän we ösýän döwürlerinde aşgar fosfatazasynyň dentin gatlagynyň emele gelmeginde hem odontoblast öýjükleriň köpelmegine ýardam berýär. Dişler ösüp çykandan soňra aşgar fofatazasy odontoblast öýjükleriň sitoplazmasynda hem Tomosyň süým­lerde duş gelýär. Bu mag­lu­mat­lar öýjükleriň, süýmleriň we dentin gatlaklarynyň ösmeginde, ulalmagynda, berdaşlanmagynda uly äh­mi­ýete eýedigini beýan edilen. Odontoblast öýjükleri öz göz başyny diş pulpasynyň juda owunjak tapa­wut­lan­dyrmasy kyn bolan öýjüklerden alyp gaý­d­ýar. Odontoblast öýjükleri diş pulpasyny agyr şikeslen­me alan ýag­daýlarda ýüze çykýan gaýra­üzülmelerden goraýar we gaýtadan dikelmäge ukyplylygy ýoka­rydyr. Gaýnag­lamadan soňra odontoblast öýjüklerinden diş pulpasynyň süýmleri emele gelip bilýär.

Diş pulpasynyň aralyk gatlagynyň öýjükleri owunjak bolmak bilen, seljermesi kyn ýagdaýda ýerle­şen­dir. Bu öýjüklerden wagtyň gelmegi bilen odontoblast emele gelýär. Şonuň üçinem bu gatlaga aralaýjy ýa-da tapawutladyrjy gatlak diýilýändir.

Şeýle-de bu gatlagyň merkeze golaýynda öýjükleriň mukdary köp bolsa-da çetki gatlaga golaý ýerinde mukdary azalýar, bu ýagdaýlar daş töweregindäki gatlaklaryň ýagdaýna görä köpelip we azalyp bilýär. Şeýle ýagdaýlar daş töweregindäki dokumalaryň kadaly ýagdaýda gal­magyna ýardam berýär.

Öýjükleriň mukdarynyň köpelmeginde ýa-da azalmagynda odontoblastlaryň ösüntgisiniň dişlere berk ýapyşyp dartgynly ýagdaýda mürşdirip merkezi gatlaga tarap çekip saklaýanlygy bilen baglydyr. Şonuň üçin merkeze golaýda öýjükleriň mukdary köp bolup, çetki gatlaga golaýda öýjükleriň mukdary azdyr.

Diş pulpasynyň merkezi gatlagy embrional görnüşli birleşdirji dokumalardan we ýaşajyk ösüp barýan fibroblast, gistiosit öýjüklerden ybaratdyr. Bulardan başgada (ADWENTAL) öý­jük­leri duşýar, olar diş pulpasynda birnäçe wajyp işleri ýerine ýetrýärler. Şeýle-de kollogen we aragofyl süýmler merkezi gatlakda duş gelýän bolsa, çetki gatlaga golaýda diňe kollogen süým­ler duşýär. Diş pulpasynyň adaty birleşdirji dokumalardan tapawudy maýşgak süýmleriň ýok­lugydyr.