6.6.2.3. Hemişelik petikleýjiler

Kariýes we onuň ötüşmelerinde köwekleri doldurmak we dişiň täjiniň daşky sypatlaryny, anatomik bütewligini dikeltmek üçin hemişelik petikleýjiler gerek bolýar we olary üç toparlara bölýärler: Sementler, Amalgamalar, kompozitler. Her bir fabrik ýa-da kärhana tarapyndan hödürlenen petikleýji serişdesi amaly önümçilige ulanmaklyga ygtyýarnama berilmez­den öňürti barlag-synagyndan geçirilmelidirler. Şol synaglarda bolsa olar birnäçe talaplara laýyk gelmelidirler we ondan soňra olar giňden ulanmaga hödürlenilip bilnerler. Şol talaplaryň käbir­lerinden stomatolog lukmanlaryň hem baş çykarmaklygy zerurdyr. Ine olaryň käbirleri:

1. Hemişelik petikleýjiler dişleriň köweklerine goýulanyndan soň köp wagtyň dowamynda özleriniň durkuny saklap bilmelidirler.

2. Dişler bilen iýmitler çeýnelinen wagty döreýän mehaniki güýje, agrama çydam­ly bolmalydyr.

3. Agzyň suwuklygynda, sülekeýde we beýleki erginleriň täsirinde ereýjiligi pes bolmaly.

4. Umumy bedene, agyz agzalaryna, dişiň gaty we ýumşak dokumalaryna oňaýsyz, awuly täsiri pes bolmagy zerurdyr.

5. Petikleýjileriň gyzgyn-sowuk gyjyndyrjylaryny geçirjiligi bolmaly däldir.

6. Petikleýjileriň temperatura täsirleri sebäpli onuň göwrümini ulaltmak ýa-da kiçel­mek derejesi dişiň gaty dokumasynyňka gabat gelmelidir.

7. Olaryň aňsat taýýarlanylmak we plastik ýumşaklyk ukyblary ýokary bolma­ly­dyr.

8. Dişiň gaty dokumalaryna, esasanam syrçasyna ýelmeşmek - “adgeziýa” bolan ukyby ýokary bolmagy zerurdyr.

9. Petikleýjiniň reňki syrçanyň reňkine mümkin boldugyça gabat gelmelidir.

10. Kariýes köwegine goýulan petikleýjiniň gaýtadan kariýes ojagynyň döremezligi üçin onuň garşysyna belli-bir möçberde täsiri bolmalydyr. Ýagny düzüminde mineral duzlaryny - Ca⁺, P⁺, F we başg. saklamagy zerurdyr.

11. Umumy bedende we agyzda allergiýa hadysasyny döretmeli däldir.

12. Diş petiklenenden soň, wagtyň geçmegi bilen petikleýji özüniň reňkini üýtgetmeli däldir.

13. Petikleýji serişdesiniň önümçilikde taýýarlanyşy we onuň daşky gurşawyň täsirine durnuklylygynyň amatly bolmagy gerekdir.

14. Petikleýjiniň maliýe tarapdan hem amatly bolmagy (onuň bahasynyň arzanlygyny) gelejekde göz öňünde tutulsa lukmanlar, näsaglar üçin hem gowy ýardam bolar.

Sement petikleýjiler. Şu günki stomatologiýada sementleriň köp görnüşleri ulanylýarlar we olaryň iň esasylary şu aşakdakylardan ybarat:

1. Sink-fosfat sementi (fosfat-sement). Düzümi:külkeden we erginden durýar. külkesi – sinkiň oksidi; magniý, kremniý oksidleri, wismutyň üçlük oksidi, misden we birnäçe kiçi himiki maddalardan ybaratdyr. Ergini – alýuminiň we sinkiň ortofosfor turşusyndan durýar.

Sink fosfat sementi kariýesiň bejergisinde aralaýjy gatlak hökmunde hem-de pulpit, periodontit çişmelerinde akabalary doldurmak üçin ulanylýar.

Petikleýjiniň garylyp taýýarlanylyşynyň tertipleri: 1. Petikleýjini taýýarlamak­lyk we gar­mak­­lyk garyjynyň kömegi bilen aýna gutusynyň tekiz üstünde amala aşyrylýar. Ga­ryjy (şpatel) demirden ýa-da plastmassadan bolup, olaryň zeperlenen ýerleri bolmaly däldir. Külkesi bilen erginiň gatnaşygy: 1,5 gr. külkä 0,4 ml ergin ýeterlikdir (5-6 damja). 2) Gar­maklyk geçirilýän ýeri bolan aýna gutusy sowadylan bolmaly, esasan hem biziň yssy howa şertlerimizde. 3) Garmaklygyň dowamlylygy 90-sekuntdan köp bol­maly däl. Näçe köp dowamly garyldygyça gatamaklygyň wagty uzalýar we külke-ergin birleşip şepbik emele gelmeklik hadysasy bozulýar. 4) Taýýarlanylanda külkesiniň we ergininiň muk­dar­lary näçe az bol­dugyça petikleýjiniň gatamagynyň wagty şonçada azalýar. 5) Petikleýjiniň külkesi näçe köp muk­darda ergine goşulyp taýýarlanylsa şonçada mehaniki çeýneýiş güýjüne durnuklylygy artýar. 6) Köwege petikleýji goýulandan soň, ony tekizlemek, ýülmemeklik bir näçe gün geçenden soň edilmelidir.

2. Bakterisid ýa-da gara misli sement. Onuň külkesiniň düzümi edil sink-fosfadynyňky ýaly we ondan aýratynlykda onda misiň, kümüşiň, simap duzlary hem bardyr. Ergini – alýuminiň, sinkiň ortofosfor turşusyndan ybaratdyr. Bu sement aralaýjy gatlak we akabalary doldurmak üçin niýetlenendir.

3. Silikat sementi (silisin sement). Düzümi külke we erginden dürýär. Külkesinde kremniýniň ikilik oksidi, alýuminiň, kaliýniň oksidleri, natriniň, kalsiniň ftory birleşmeleri we başg.. Ergini edil sink-fosfatynyňky ýalydyr. Onuň taýýarlanylyşy hem fosfat sementiňki bilen meňzeşdir.

4. Selikat – fosfatly sement (silidont sement). Külkesiniň 20%-ti fosfat sementiniňki, 80%-ti silikat sementiniňki. Erginiň düzümi ýokardaky agzalan sementlerinki ýalydyr.

5. Polikarboksilat sementi. Düzüminde mineral duzlary hem-de plastmass şepbigini saklaýan petikleýji bolup, onuň külkesi: sinkiň, magniniň oksidleri we amoniý birleşmesinden ybarat, ergini – poliakril turşusynyň 37%-li suwly erginidir. Külkesiniň we ergininiň taýýarlaýyşda gatnaşygy 1,0 gram külkä 2 damja ergin goşulýar, garylyşyň dowamlylygy 20-30 sekunt. Bu sement aralaýjy gatlak hökmünde ulanylýar.

6. Iýonomer sementi ýa-da aýnaly iýonomer sementi. Erginden we külkeden yba­rat. Düzümi: Külkesi alýuminiň silikat aýnasyndan, kremniniň oksidi, fosfat alýumi­niň oksidi hem-de birnäçe ftoruň birleşmeleri bardyr. Ergini poliakril turşusynyň 50%-li suwly ergininden durýar.

Taýýarlanylanda külke bilen erginiň gatnaşygy: 2,5 gram külkä 1,0 ml ergin goşul­ýar. Taýýarlamak işi aýna gutysynyň içinde 1 min dowamynda geçirilýär. Hemişelik pe­tik­leýji hökmünde ulanylýar, esasan I, V synp boşluklary petiklemek üçin niýet­le­nendir.

Iýonomer sementleriniň taýýarlanyşynda käbir aýratynlyklary bar: 1) külkäni ulan­­mazdan öňürti gowy edip garyşdyrmaly; 2) külkeli çüýşejigiň agzy elmydama mä­käm ýapylan bolmaly, sebäbi külkäniň özüne çyglylygy sorujylygy ýokarydyr; 3) taý­ýar­lanylýan wagty külke we erginiň gatnaşygy bozulmaly däl, özüniň hilini pese gaçyrýar. Iýonomer aýnaly sementleriň şöhle bilen gataýanlary hem häzirki wagtda bar, olar dişlerdäki uly bolmadyk zeperlenmelerde (syrçanyň şikesi, pahna sekilli kertigi, eroziýasynda) tebigy fissuralary doldurmak üçin niýetle­nendir. Bu petikleýjiler düzüminde mineral we ftor birleşmeleri saklaýanlygy üçin kari­ýesiň gar­şysyna ýokary täsiriniň barlygy hem-de mehaniki güýje durnuklylygy bilen tapawutlanýarlar.

Sement petikleýjilere kliniki taýdan häsiýetnama: hemme petikleýjilerde bolşy ýaly olaryň oňaýly hem-de oňaýsyz taraplary bardyr.