Şats we Martiniň helasiýa teoriýasy

Ýewropaly alymlar Şats we Martin (1954 ý.) özleriniň kariýes döremegindäki nazary düşün­jelerini ine şeýleräk düşündirýärler. Olaryň ylmy takyklamasyna görä kada-da dişiň syrçasynyň gur­luşynyň bitewliginde ähmiýetli bolan organiki däl we organiki birleşmeleriň arasynda arabagla­nyş­dyryjy bolup, beloklardan ybarat bolan kompleksonlaryň uly ähmiýete eýedirler. Haçanda şol arabaglanyş­dyryjy beloklaryň emele gelmegi pese düş­se ýa-da olaryň dargamaklygy bolup geçse (proteoliz) orga­niki däl we organiki birleş­meleriň biri-biri bilen arabaglanşygy bozulýär hem-de olaryň arasynda belok çökündisi (helatlar) emele gelýärler. Şeýlelikde helasiýa hadysasy bolup geçýar we kariýesiň döre­mekli­gine ýol açylýar. Umuman aýdylanda kariýesiň döremekliginiň ilkinji tapgyrynda syrçadaky be­lok­laryň proteolizi (dargamaklygy) we ikinji tapgyrynda bolsa mineral duzlaryň eremegi - deminerallizasiýasy bolup geçýär. Kariýes döremeginiň soňraky tapgyrlarynda bolsa syrçanyň geçirjiligi ýokar­lanyp, onuň içki gatlaklaryna mikrob bedenjikleriniň aralaşmaklygy we olaryň gatnaşmaklygynda syrçanyň we dentiniň doly pytramagy we kariýes köwekleriniň emele gelmegi bolup geçýar. Bu takyklamanyň kemter taraplary agyzdaky ýerleri kariýes dörediji şertlere kän bir ähmiýetiň berilmezligindedir.

Agliýanyň stomatologlarynyň ylmy jemgiýetiniň hödürlän nazary takyklamasy.

Bu jemgiýetiň (1968 ý.) hödürlemesi boýunça dişleriň kariýesiniň döremegi üçin esasy üç şertiň bolmaklygy zerurdyr. 1 – şerti – häzirki zaman ylymynyň gazanan­laryny göz öňünde tutup dişleriň kariýe­si­niň döremegi üçin hökmany suratda mikrob­laryň gatnaşmaklygy zerurdyr. Diş ka­riýesi mikrob beden­jiklersiz döremeýär. Bu doly ylmy-amaly tassyklanandyr. Kariýes dörediji bolup agzyň içinde ýaşaýan mik­rob­larynyň müň­lerçesi azda-kände gatnaşýarlar. Ýone olaryň içinde has howplusy: streptokoklar (str. Mutans; str. Salivarius; str. Sangius we başg.) hasap edilýär. 2-nji şerti – agyzdaky kariýes dörediji sebäp­leriň bolmagy we ondaky mikroblaryň ýaşaý­jylygyna, köpelmegine şertleriň bolmagydyr. Mysal üçin, iýilýän şeker we uglewod önümleri strep­tokok­lar üçin iň wajyp iýmit hökmünde hyzmat edýärler hem-de dişlerde ýelmeşip galmak bilen çökün­dileriň emele gelmeklerine sebäp bolup, gelejekde şol çökündileriň düzüminde strep­tokoklaryň ýaşa­magyna we olaryň köpelip belli-bir wagtda ýaramaz erginleriň bölüp çyk­mak­lygyna (orga­niki turşularyň) alyp baryp, dişiň syrçasyna täsir edip (süýt, limon, üzüm, alma turşulary), onuň duzla­rynyň eremekligine (deminerallizasiýa­sy­na) eltip, kariýese ýol açylýar. Bulardan başga-da agyzdaky suwuk­lygyň mukdarynyň, düzüminiň ähmiýeti, ýerli kariýese garşy durujy güýç­leriň ýagdaýlary we beýleki se­bäp­leriň hem ähmiýetleri göz öňünde tutulmalydyr. 3-nji şerti – dişiň syrçasynyň kariýese garşy durnuklylygy (resistensiýasy) – ýagny syrçanyň mineral duzlarynyň ýeterlik dere­jede bolmagy, onuň organiki birleşme­leriniň (esasan beloklarynyň) kadada we işjeň ýagdaýda bolmagy, ýagny dişiň syrçasy hemme taraplaýyn sagdyn we kariýes dörediji şertlere garşy güýçleriniň ýokary boldugyça kariýes keseli dö­remeýär. Agyzda kar­iýes dörediji şertleriň köp bolmagyna garamazdan syrça berdaşly, durnukly bolsa kariýes döreme­ýär onuň garşysyna durujy güýçler oňa ýol bermeýärler. Egerde dişiň syrçasynyň belli bir bölejiginde näsazlyk, kemterlik, madda çalşygynyň, or­ga­niki we organiki däl maddalaryň bozulmagy syrçanyň durnuklylygy pese gaçyp, onuň kariýese meýililigi ýüze çykyp, kariýesiň döremekligine ýol açylýar. Ýokarky takyklamalara görä kariýesiň döremekligi üçin şu üç şertiň bolmagy zerurdyr we bu takyklamalar birnäçe ylmy-amaly tejribeler arkaly subut edilendir.