Dişleriň kariýesi

Umumy maglumatlar.

Dişleriň kariýesi (latynça Caries dentis) – bu patologik hadysa bolup, dişleriň ösüp äňden çykanyndan soňky döwürlerinde olaryň gaty dokumalarynyň minerallarynyň eremegi (demineraliza­siýasy) we organiki birleşmeleriniň dargamagy (proteolizi) sebäpli döreýär hem-de soňky netijelerinde bolsa dişlerde köwekleriň emele gelmegine alyp barýan keseldir.

Dişleriň kariýes keseli irki döwürlerden bäri lukmançylyga bellidir. Günorta Aziýada we beýleki ýurtlarynyň käbir gazuw-agtaryş ylmy işleriniň netijelerinde mundan 500 müň ýyl ozal jaýlanan adamlaryň äň süňklerinde kariýesli dişleriň bardygy tapyldy (THilad E., Birkhed D. 1986ý.). Bulardan başgada biziň eramyzdan 2,5-3 müň ýyl ozal hem dişleriň kariýesiniň bolanlygy baradaky maglumatlary birnäçe ylmy-amaly işler tassyklaýar. Häzirki döwrüň ylmy çeşmeleriniň takyklama­la­ryna görä adamlaryň dişleriniň kariýes bilen zeperlenmeleriniň artmaklygy durmuş siwilizasiýasynyň has ösmekligi bilen baglanylyşdyrylýar. Muňa subutnama bolup gazuw-agtaryş işlerinde adam siwilizasiýasyndan daşda ýaşap geçen eksimoslaryň äň süňklerindäki dişlerinde kariýes çüýremesiniň bolmanlygy tassyk edildi, bu bolsa olaryň diňe tebigatyň önümlerini we aw etini iýip geçenligi üçindir. Köp maglumatlara garalanda irki döwüriniň ýaşaýjylarynda kariýesiň depgininiň pes bolandygy we onuň ösmekliginiň artmagy bolsa durmuşyň şertleriniň üýtgemekligi bilen düşündirmek bolar, mysal üçin IX – XII asyrlarda häzirki Russiýa Federasiýasynyň territoriýasynda ýaşan adamlarda kariýesiň ortaça ýaýraýyş depgini 3,3%-den kän bolmandyr, XVII – XIII asyrlarda bolsa diş kariýesiniň has köpelmekligi, köwekleriň çeýneýiş hem-de gapdal taraplaryny zeperlemekleri adamlaryň iýmitinde şekeriň hem-de goşundyly unyň köpelip başlandygy bilen subut edilendir.

Bütündünýä saglygy goraýyş guramasynyň hödürlän nomenklaturasy boýunça dişleriň kariýes bilen zeperlenmesiniň ýagdaýlaryna baha bermek üçin esasy üç sany görkezijini ulanmaklyk maslahat berilýär: keseliň ýaýraýyşy, zeperlenmäniň depgini hem-de depgininiň ösüşi.

Kariýesiň ýaýraýyşy. Kariýesiň ýaýraýyşy diýilip birnäçe adamlaryň, ilatyň arasynda dişleri kariýes bilen zeperlenen bejerilip petiklenen ýa-da dişleri sogurlan adamlaryň % göterimine aýdylýar. Onuň kesgitleniş formulasy:

Kariýes ýaýraýşy =	Dişleri kariýes bilen zeperlenen, petiklenen, sogurlan adamlaryň sany x 100	%
	Barlanan adamlaryň umumy sany

Kariýesiň depgini. Belli bir ýaşaýjylaryň ilatyň arasynda her adam başyna düşýän kariýesli dişleriň, petiklenen hem-de sogurlan dişleriň ortaça hasabyna aýdylýar. Köp halatlarda oňa KPS indeksi hem diýilýar, ýagny: K – kariýesli we onuň ötüşmeleri; P – bejerilip petiklenen dişler; S – sogurlan dişler.

Kariýesiň depgininiň kesgitleniliş formulasy:

KPS =	Kariýesli petiklenen, sogurlan dişleriň umumy sany
	Barlanan adamlaryň umumy sany

Çagalar stomatologiýasynda kariýesiň depgini süýt dişlerinde kiçi belgili kp ýagny süýt dişleriň kariýesi we bejerilip petiklenen dişler. Sogurlan süýt dişleri hasaba alynmaýar.

Süýt hem-de hemişelik dişleriň agyzda alyş-çalyş döwründe, ýagny garyşyk prikusda kariýesiň depgini süýt hemde hemişelik dişlerde kesgitlenşi KPS/kp boýunça hasaplanylýar.

Kariýesiň depgininiň ösüşi. Bu takyklama boýunça ilkinji gezekde kariýesiň dep­ginini ha­sap­la­nylandan soň birnäçe wagtyň geçmegi bilen onuň depgininiň artýandygyny ýa-da kemelýan­ligini bilmek üçin kesgitlenilýar. Ol kesgitlemeleri 6-aýdan, 1,2,3,5, 10 ýyldan soň geçirmeklik maslahat berilýär.

Kariýes keseliniň we onuň ötüşmeleriniň ýagdaýlaryny, alnyp barylýan oňüni alyş, bejeriş çäreleriniň netijeliligini takyk bilmek alynýan bahalaryň doly bolmagy üçin BSÇÇ hödürlän ýaş toparlary ulanylsa has gowy diýlip hasap edilýär. Mysal üçin, 3 ýaşly çagalarda barlag-anyklaýyş geçirmek süýt dişleriniň ýagdaýlaryny öwrenmäge mümkinçiligi berýär; 6 ýaşly çagalarda hemişelik ilkinji uly azy dişleriň kariýes bilen zeperlenme ýagdaýyny anyklamaklyk üçin: 12 ýaşly çagalarda hemişelik dişleriniň çagalar döwründäki ýagdaýyny anyklamak üçin; 15 ýaşda dişýany dokumasynyň ýagdaýlaryny anyklamak üçin; 35 – 44 ýaşda – dişiň gaty doku­malarynyň we paradont dokumasynyň keselleriniň ýagdaýlaryny takyklamak üçin; 65-74 ýaşda agzyň keselleriniň ýagdaýlary we olara stomatologiýa kömeginiň guralyş aýratynlyklaryny öwrenmek üçin geçirilýär. Bulardan başga-da diňe bir kariýesiň we dişýany dokumasynyň keselleriniň ýagdaýlary takyklanman eýsemde şol ýaş döwür­lerde stoma­tologiýa kömeginiň ýagdaýyny, geçirilýan öňüni alyş, bejeriş çäreleriniň netijeli­ligini, gelejekde stomatologik gullugynyň düýpli meýilnamalaryny düzmekde möhüm orny bardyr.

Barlag-anyklaýyş, epidemiologik barlag işleri çagalarda her ýylyň dowamynda, uly ýaşly adamlarda bolsa her 5-10 ýylda geçirilip durulmaly (BSGG hödürleýşi bo­ýunça). Barlag geçiriljek welaýatlarda azyndan 10-15 etraplarda, uly şäherlerde-birnäçe nokatlarda geçirilmelidir. Her bir barlag geçirilen ýerde ýaş toparda, her jynsa baglylykda seredilen adamlaryň sany 20-den az bolmaly däldir, her welaýatda bolsa azyndan 200-300 adama çenli barlanylmalydyr.

KPS indeksi bize örän köpdürli maglumatlary berýär, onuň düzümini kes­gitläp hasapla­nymyzdan soň anyklaýşa we bejergilere bolan mätäçligi, gerek boljak serişdeleriň möçberini hem-de geçiriljek işleriň netijeliligini takyklap bolýar. Meselem KPS indeksiniň derejesi 6 bolanda ol üç dürli ýagdaýda bolup biler: 4+1+1; 1+4+1; 1+1+4. birinji ýagdaýda KPS indeksiniň gurluşynda zeperlenen dişleriň sany 4 barabar, a petiklenen dişleriňki bolsa 1-deň şu ýagdaýda stomatologiýa kömeginiň dere­je­si kanagatlanarsyzdygy görünýär. Ikinji ýagdaýda haçanda 1 sogurlan we zeper­le­nen diş, a petiklenenleriň sany bolsa 4-deň onda şol ýerde stomatologiýa bejergi işleriniň gi­di­şiniň kadaly ýagdaýdadygyny tassyklaýar. Üçünji ýagdaýda bolsa haçanda 1 diş zepe­rlenen we 1 petik goý­lan hem-de 4 diş sogurlan ýagdaýda stomatologiýa kömeginiň has pesligi we lukmanlaryň bolsa köplenç halatda dişleri bejermän sogurmaklyk bilen meşgul­lal­ýan­lygynyň subut­na­masydyr. KPS indeksiniň has ýokary görkzjileriniň bolmagy şol ýerlerde stomato­lo­giýa keselleriniň öňüni alyş çäreleriniň göwnejaý geçirilmeýanliginiň alamatydyr. Egerde belli-bir ýerlerde öňüni alyş çäreleri geçirilýän bolsa onda onuň soňky netijeliligini ta­kyk­lamak üçin kariýesiň depgininiň ösüş indeksini kesgitlemeklik zerurdyr. Munuň üçin şol bir ýerdäki adamlarda, çagalarda, beýleki ilatly ýerde baş­langyç kariýesiň depgini kesgitlenilýär we birnäçe wagtdan soň (6 aýdan, 1,2,3-5-10 ýyldan) barlaglar geçirlip kariýesiň depgini kesgitlenilip, onuň derejeleri deňeşdirilip, pese ýa-da ýokary galandygy mä­lim edilýär we şol görkezijiler esasda-da geçirilen çäreleriň oňaýly ýa-da oňaýsyzlygy takyk bolýar.

Alynjak maglumatlar has takyk bolmaklygy üçin barlag geçiriljek ilatly ýeri, adamlary olaryň ýaşyna, jynsyna, ýaşaýşyň maddy, medeni, ykdysady şertlerine baglylykda geçirilmelidir.

BSSG görkezmesine görä ilatly ýeriň diş kariýesiniň depginini (KPS) kesgit­le­mek üçin 12 ýaşly çagalaryň arasynda onuň ölçeg derejesi boýunça kesgitlemekligi mas­lahat berýär: diş kariýesiniň KPS depgini has pes derejede KPS=0-1.1; pes derejede-KPS=1.2-2.6; ortaça ýagdaýda KPS=2.7-4.4; ýokary ýagdaýda KPS=4.5-6.5; has ýokary bolanda KPS=6.6.

E.M.Kuzminanyň (1995) geçiren ylmy empidemiologik barlaglaryň netijelerinde Russiýa federasiýanyň territoriýasynda 12 ýaşly çagalaryň arasynda kariýesiň ýaýraýşy we depgini her dürli bolup çykdy. Keriýesiň pes depginli ýerleri Kolomna, Tambow, Çita şäherlerinde, kariýesiň ortaça depginli ýerleri Mahaçgalada, Murmansk, Nowosibirsk, Twer, Moskwa, Smolensk, Woronež şäherlerinde ýaşaýan çagalarda duş gelýär. Kari­ýesiň ýokary derejedäki depgini bolsa Arhangelsk, Nikolaýewsk-Amurda, Omsk we Soçi şäherlerinde duş gelýär diýip ol öz maglumatlarynda görke­z­ýär. Köp döwletler boýunça KPS indeksiniň derejesi 12 ýaşly çagalaryň arasynda köp durlidirler. Mysal üçin KPS-iň pes depgini Şweýsariýada, Daniýa döwletlerinde, Belgiýada, Şrilankada gabat gelýär; onuň ortaça depgini – Beýik Britaniýa, Şwesiýa, Finlýandiýa, Iýordaniýa döwletleriniň çagalarynyň ara­syn­da duş gelýär; ýokary depgini – Norwegiýa, Germaniýa, Meksika, Kuba döwletlerinde, goňşy Eýran döwletinde hem gabat gelýär. Orta Aziýa döwletlerinde hem-de biziň Türkmenistanymyzda diş kariýesiniň depgini ortaça derejesindedir (KPS=2.7-4.4).

Diş kariýesiniň her-dürli derejesinde ýaýramagy we depgininiň bolmagy ilatly ýeriň içýän agyz suwunda ftoruň mukdaryna köp halatda baglydyr. Sebäbi kiçi himiki işjeň element bolan ftor syrçanyň kämilleşmeginde we kariýese garşy durnuklygynda örän möhüm ähmiýete eýedir.

Iýmitlenmek we kariýes. Häzirki döwürde birnäçe ylmy-amaly işleriniň netijeleri esasynda syrçanyň kariýes keseliniň döremezliginde dogry we ýokary hilli iýmitleri iýmegiň, kariýes dörediji iýmitleriň bolsa ýokary täsirleriniň bardygy doly tassyk edildi. Esa­sanam uglewod, süýji, şeker önümleriň, hamyrdan taýýarlanýan, düzümi ýakymsyz himiki birleşmeden taýýarlanýan kon­diter önumleri, suwuk içgileri we başgalaryň diş syr­çasyna erediji, iýiji täsir edip, onuň ber­daşlylygyny gowşdýar we kariýesiň döre­megine uly ýardam edýär. Muňa mysal bolup Aşgabat şäherinde konditer fab­riginde işleýän işgärleriň arasynda dişleriň kariýes keseliniň beýleki ýaşaýjylara sere­deniňde 2,5-esse köp duş gelýandigi anyk subut edildi (M.K. Durdyniýazow, H.A.Aýnazarow 1984, 1985) we olarda kariýesiň depgini 12.5-15.1 boldy.

Dişleriň kariýesiniň döremeginde iýmite baha berlende onuň umumy we ýerli täsirlerine garalmalydyr.

Iýmitiň umumy beden arkaly dişlere täsirleri ondaky bolup geçýan madda çalşygy bilen bag­lan­yşyklydyr. Muňa mysal bolup iýilýan iýmitiň kemter bolmagy bilen – beloklaryň, ýag­la­ryň, witaminleriň ýetmezçiligi, esasanam “C, D, A” witaminleriň kemterliligi zerarly umumy be­den­­de gowşaklyk ýüze çykýar. Bu bolsa öz gezeginde agyz boşlukdaky agzalaryň hem işjeň­liginiň pese gaçmagyna, ýagny sülekeý mäzleriniň işjeňliginiň, öwmek mäzleriniň suwuklygynyň bölünip çykyşynyň azalmaklygy, diş syrçasynyň agyz suwuklygy bilen alyş-çalyşynyň bozul­mak­lygy we başgada birnäçe fiziologik ýagdaýlaryň üýtgemelerine we kariýesiň döremekligine şertler peýda bolýar we gelejekde oňa sebäp bolýarlar.

Iýmitiň ýerli täsiri. Häzirki wagtda uglewod önümleriniň kariýes döretmekli­gin­däki ähmiýeti doly tassyk edildi muňa mysal bolup exsperiment-synag geçirilýan alakalara, syçanlara kariýes dörediji saharozany berilende 100% kariýes ýüze çykýar. Bulardan başgada muňlerçe geçirlen ylmy-amaly barlag işleriniň netijesinde iýmit arkaly iýilýän uglewod önümleri dişiň syrçasyna ýaramaz täsir ediji, dişleriň ýüzüne ýelmeşip olarda organiki çökündileriň we turşularyň (süýt turşysy) emele gelmekligine sebäp bolup syrçanyň duzlarynyň eremekligine (demineralizasiýasyna) alyp barmaklygy, mundan baş­ga­da şeker we şeker önumleri agyz boşlukdaky kariýes dörediji mikrob bedenjiklerine iýmit hökümde hyzmat etmekligi, olaryň has köpelmekligine we kariýesiň döremekligine ýenede bir şertiň bolmak­lygyna alyp barýarlar. Rus döwletiniň alymy bolan akademik W.K. Leontewiň (1984, 86, 89, 93) takyk­lamalaryna görä dişleriň kariýesiniň döremek­liginde uglewod onumleriniň kabul edilen mukdaryna bagly bolman eýsem-de olaryň görnüş­leriniň, günüň dowamynda näçe gezek kabul edilmekligi, agyzda näçe wagt saklan­mak­lygyna, dişiň syrçasyna ýelmeşmekligine bagly diýip kesgitleýär.

Iýilýän iýmitleriň diňe bir kariýes dörediji häsiýetleri bolman, eýsem oňaýly täsir edijiligi hem bardyr. Muňa mysal bolup iýmitleriň düzümindäki ftoruň, wanadiniň, seleniň, sinkiň, kremniniň, kümüşiň we başgada birnäçe mikroele­ment­leriň kariýese garşy täsirleri ýokarydyr. Mundan başgada gataňsy iýmitleri köp çeýnemeklik dişlere oňaýly arassalaýjy täsirli, dişlere çeýneýji agram bermeklik dişýany dokumalarda, periodontda, pulpada we başga doku­malarda-da ganaýlanşyny, madda çaly­şygyny ýokarlan­dyrýar bu bolsa öz gezeginde dişleriň durnyk­lylygyny artdyrýar hem-de kariýese gar­şylygy ýokarlandyrýar. Ýone gynansakda adamlaryň ýaşa­ýyş şertleriniň gowylanmagy, siwili­za­si­ýanyň ösmegi bilen adamlaryň arasynda ýumşak iýmit­lege uýgunlaşmagy, uglewod önümlerini köp kabul etmek endiginiň ýokarlanmagy diş kariýesiniň keselleriniň we onuň ötüşmeleriniň has giňden ýaýramagyna sebäp bolýar. Şonuň üçin hem geljek nesillerde iýmit iýmekliginiň kadalaryny, dogry we ýokumly iýmitlenmek tertiplerini girizmek stomatolog lukmanlaryň iň wajyp wezipeleriniň biri bolup durýar.

Mikroblaryň beden täsiri. Köp ýyllaryň dowamynda geçirilen ylmy-amaly işleriň netije­lerinde kariýesiň döremegi üçin diňe bir agyz boşlugynda uglewod önumleriniň bolmagy zerur bolman, eýsem kiçijik mikroblaryň hem bolmagynyň ähmiýeti anyklanyldy. Şonuň üçin hem şu gün doly takyk aýtsa bolar, ýagny kariýes keseli mikrob bedenjiksiz döremeýär. Bu tassyk­lama laýyk diýip Orlanderiň we beýleki alymlaryň (1954) geçiren ylmy tejribesini aýtmak bolar. Ýag­ny bu ylmy tejribede ýaňyja eneden doglan alaka-syçanlary iki topara bölüp, birinji topardaky syçan­lara–adaty iýmiti bermeklik, ikinji topardakylara bolsa – kariýes dörediji uglewod we mikrob taýa­jyk­laryndan arassalanan iýmitiň täsiri öwrenilipdir. Üç aýdan soň syçanlaryň dişleriniň ýag­daý­lary barlanyp görlende birinji topardaky syçanlaryň dişlerinde 96% -e çenli kariýesiň ba­rlygy we onuň depgininiň 4.0-e golaý bolandygy, a ikinji topardaky syçanlarda bolsa kari­ýesiň bol­man­dygy anyklanypdyr. Bulardan başgada ýüm­şak diş çöküdüleri, kesmekleri hem öz gereginde kariýes döredijileriň (streptokoklaryň) ýaşaýşyna, köpel­megine amatly ýer bolup hyzmat edýarler we olar biri-bir bilen özara arabaglanşykda bolýarlar.

Şeýlelikde kariýes ojagynyň döremeginde mikrob bedenjikleriniň ähmiýeti örän uludyr. Olaryň içinde Streptokokkus Mutans (96% derejede kariýes dörediji); Streptokokkus Sa­liwa­rius, Streptokokkus Sangius (15-20% derejede kariýes dörediji) esasy hasap edilýär. Mikrob be­den­jikleri agyz boşlugynda, diş çökundilerinde köpelýärler. Olar ugle­wod önümlerini iýmit hökü­minde sarp etmek­leri netijesinde özlerinde işlenip çykary­lýan maddalaryň çykmagyna–orga­ni­ki turşularynyň bölünip çyk­magyna alyp barýarlar (süýt turşysy, üzüm turşusy, garynja turşusy we başg). Ol turşular bolsa diş syrça­syna ýaramaz erediji höküminde täsir edip onuň mineral düz­la­rynyň eremegine -demine­rali­zasiýa hadysasyna alyp barýar we kariýesiň döremegine sebäp bolýar.

Bedeniň keselleri we kariýes. Köp ýyllaryň dowamynda dişleriň kariýesiniň döremegin­de umumy bedeniň geçiren we häzitrki dowam edýän kesel ojaklarynyň ähmiýetiniň barlygy bara­daky meseleler doly çözülmän, çekeşikliligine galýar. Köplenç ýagdaýlarda diş kariýesi bilen ara­bag­la­nyşygy bolan keselleri – inçekeseli, guryagyryny we başda-da birnäçe keselleri mysal getirip bolýar. Ýöne häzirki wagytda olaryň kariýesiň döremegindäki ähmiýetleri doly subut edilmedik. Beýle diýilse umumy keselleriň ähmiýetini doly aradan aýyrmak hem bolmaz, sebäbi umumy bedeniň ýag­daýy, onuň keselleri agyz boşluk agzalaryna gönüden-göni täsir edýär, ýagny diş pulpasynyň işjeňligine, sülekeý mäzleriniň işjeňligine täsir edip, dişiň syrçasynyň berdaşlylygynyň peselmegine we kariýese bolan şertleriň döremegine alyp barýar.

Umumy bedeniň diş pulpasy arkaly syrça täsiri - köp wagtlardan bäri öwrenilip gelýän ul­ga­myň biridir we köp amaly-ylmy işler muňa subutnama bolup bilýär. Dişiň gaty dokumalary (Syrça, dentin, kök sementi) köp halatlarda özlerine gerekli bolan minerallary we organiki birleş­me­leri (beloklary, ýaglary, lipidleri) pulpanyň usti bilen alýarlar (Okusko W.R. 1989).

Dişiň syrçasy bu örän ýokary derejede minerallaşan dokumadyr. Ol agyz boşluk suwuklygy we sülekeý bilen elmydama alyş-çalşygynda bolup, özüniň mineral duzlaryny täzeläp, baýlaş­dy­ryp durýar hem-de olaryň arasynda elmydama arabaglanyşyk saklanýar. Öz gezeginde bolsa agzyň suwuklygynyň we sülekeýiň mukdaryna onuň düzümine umumy bedendäki bolup geçýän hadysalar özleriniň täsirlerini ýetirip, kä halatlarda syrçanyň organiki we organiki däl düzüminiň üýtgemesine eltip, kariýese meýilli syrçanyň ýüze çykmaklygyna sebäp bolýar.

Çaganyň has irki döwürleri, haçanda äň süňküniň içinde hemişelik dişleriniň düwün­çekle­riniň emele gelýän, dişleriň ösüp çykýan döwürleri, ýaňyja çykan dişleriň syrçasynyň kämilleşmedik (6-14 ýaşda) beden näsazlyklarynyň kariýese şert döredijiliginiň has ösen döwürleri hasap edilýär. Şeýlelikde çaga enäniň göwresiniň içindekä we doglanyndan tä ýetginjeklige çenli (14 ýaş) aralyklda pediatr lukman, maşgala lukmany tarapyndan çaganyň umumy bedeniniň sagdyn bolmagyna ýokary üns berilmelidir. Çaganyň 14-18 ýaşy dolanyndan soň ösüp çykan dişleriň syrçalary kämilleşýärler we soňraky ýaş döwür­le­rinde umumy beden keselleri dişiň syrçasynyň minerallaşmasynyň derejesine we onuň gowşa­magyna gaty uly täsir edip durmaýar (Borowskiý E.W. we başg. 2002ý).

Daşky gurşawyň bedene we dişiň gaty dokumalaryna täsiri. Daşky gurşawyň adam bede­nine we dişiň dokumalaryna ýaramaz täsir edijileri bu ýiti gün şöhlesi we hasam onuň iýonlaş­dy­ry­lan şöhlesidir. Haçanda agyz boşlugynyň agzalaryny rentgen şöhlesi arkaly surata düşürilende şöh­läniň iň köp düşen ýerlerinde gelejekde kariýes zeperlenmesi ýüze çykýar. Mysal üçin dişleriň köpçülikleýin, ýaýraw boýunjyk kariýesi, aýlaw (Sirkulýar) kariýes ojaklary we ş.m. köp halatlarda şöhle kariýesi hem diýilýär.

Biziň Türkmenistanymyzda gün şöhlesiniň ýiti, yssy-gurak günleriniň, aýlarynyň köp bolma­gynda adam bedenine we agzyň agzalaryna olaryň edýän oňaýsyz täsirleri köpdür. Howanyň has yssy, gurak günlerinde (15-nji Maý tä 15-nji Sentýabr aýyna çenli) adamy bedeni we onuň suwuklyklary işläp çykaryjy agzalary çendenaşa köp işjeňligi we güýji sarp etmeli bolýar hem-de köp suwuklyklary bölüp çykarýarlar. Şeýlelikde beden köp mukdarda suwuklyklary (H₂O) talap edýär. Bu ýagdaýlar bolsa käbir agzalardan çydamlylygy, gurplylygy talap etýär. Käbir agzalara düşýän agyr işjeňlik netijesinde belli derejede madda çalşyklaryň bozulmagyna alyp barýar hem-de patologik hadysalaryň döremegine şert döreýär. Dişiň syrçasynda kariýes ojaklarynyň köpelmegine, sülekeý mäzleriniň işjeňliginiň pese gaçmagy, sülekeýiň mukdarynyň azalmagy, onuň düzüminiň üýtgemegi, kentlewügiň suwuklygynyň mukdarynyň azalmagy, agzyň suwuklygynyň düzüminiň bozulmagy we birnäçe başgada işjeňlikleriň bozulmagyna getirýär we agyzda keselliligiň döre­mek­ligine şert döredýär. Bu aýdylan şertler bir-biri bilen özara baglanyşyklydyr. Şeýlelikde kariýes keseli öwrenilende daşky gurşawyň käbir aýratynlyklary giňden göz öňünde tutulmalydyr. Ýokarda agzalanlara mysal edip ýurdumuzyň birnäçe alymlarynyň geçiren ylmy-amaly işleriniň netijelerini aýtmak bolar (Berdimuhammedow G.M. 1990, 94; G. Paşaýew 1978, 94, 96; M.K. Durdyniýazow 1982, 84, 96; Aýnazarow H.A. 1989, 94, 97).

Kariýes ojaklarynyň ýerleşiş aýratynlyklary. Dişleriň kariýes keseli bilen zeperlenme dere­jesi birmeňzeş däldir. Ýokarky äňdäki dişleriň kariýes bilen zeperlenmesi aşak­daky äň diş­le­rine garanyňda ýokarydyr. Dişleriň täç böleginiň taraplarynyň hem zeperlenme derejesi tapawut­lanýar. Mysal üçin uly hem-de kiçi azy dişleriniň köplenç çeýneýiş tarapyndaky tebigy jaýryk­la­rynda we fissuralarynda kariýes ýerlesegendir, ikinji orunda şol dişleriň gapdal degişme (aprok­xi­mal) taraplaryndaky kariýes ojak­­­lary, üçünji orunda – ýaňak, duluk tarapyndaky ojaklar. Azy diş­le­riň dil tarapynda kariýes ojaklary örän seýrek duş gelýär. Gyýak we kesiji alyn dişlerde azy­la­ra garanyňda kariýes az derejede gabat gelýär. Egerde näsagda önki alyn dişlerinde kariýes ojak­lary bar bolsa (esasanam aşaky alyn dişle­rinde), onda bu şol adamda kariýese bolan goranyş güýç­leriniň has pesliginiň subutnamasy bolup hyzmat etýändir. Käbir halatlarda bolsa, ýagny diş hatar­larynyň nädogrulyklary, dişleriň has gysylyşmagy, hatardan daşarda we şuňa meňzeş ýag­daýlarda gyýak we kesiji dişlerde hem ýokary derejede kariýes ojaklary ýüze çykýar. Mysal üçin 19-24 ýaşly adamlaryň arasynda ýokarky kesiji alyn dişleriniň kariýesiniň ýaýraýşy ortaça 12-15%-e deň bolsa, onda şol adamlarda dişleriniň gysylyp çykan wagtlarynda kariýesiň ýaý­raýyşy 20-23%-e çenli artýar. Eger şol dişleriň aralary giň-açyk (diastema,trema) ýagdaý­da bolsalar, onda kariýesiň zeperlenmek derejesi pese (3-4%) gaçýar (Borowskiý E.W. we başg. 2002 ý).

Äňleriň sag ýa-da çep taraplaryndaky dişleriniň kariýes bilen zeperlenmesiniň derejeleri birmeňzeşdir.

Dişler ösüp çykanyndan soň haýsysy az wagytda kariýese sezewar bolýanlygy öwrenilende birinji orunda-üçünji uly azy dişleri (akyl dişi); ikinji orunda-ikinji uly azy dişleri (ýedinji dişler) üçünji ýerde-birinji uly azy dişleri (altynjy dişler) eýeleýärler. Ýokardaky agzalanlary jemleseň diş­ler näçe agzyň girelgesinden daşda ýerleşdigiçe şonçada kariýese köp sezewar bolýarlar diýip aýtmak bolar.