4.2.10. Funksional barlaglary

Funksional barlag usullary keselleri anyklamakda goşmaça takyklaýyş bolup, olar, zeper­lenmeleri irki döwurlerinde, gizlin alamatlaryny we geçiş möhletlerini ýüze çykarmakda wajyp ähmiýete eýedir. Mundan başga-da bejergilere görkezmeleri we onuň netijeliligini, soňraky bol­jak ýagdaýlary kesgitlemek üçin hem gerekdir.

Biomikroskopiýa anyklaýşy – kiçi gan damarlardaky ganyň akymyny göz göreji­niň kömegi bilen takyklamakdyr. Gan damarlarynyň gürlügini, ganyň akymy, doluş we akyş tizligini we ş.m. Bu barlag usuly nemli bardanyň aftoz stomatit çişmelerinde we parodont dokuma kesellerinde ulanylýar.

Çeýneýşiň barlagy. Bu usulda agzyň çeýneýiş agzalarynyň işjeňligini barlanyl­ýar. 3 sany görke­ziji kesgitlenýär. Çeýneýşiň işjeňligi, çeýneýşin netijeliligi, çeýneýşiň ukyplylygy.

Polýarografiýa barlagy. Bu usulda ýumşak dokumalardaky kislorod madda çalşygynyň de­re­jesi kesgitlenilýär. Barlag ýörite kislorodyň mukdaryny ölçeýji abzalyň kömegi bilen geçirilýär - “Polýa­rog­raf” anyklaýyş usuly ulanylýar. Ol dişýany we nemli bardanyň kesellerinde, dokuma şikeslen­me­le­rin­de we başg. maslahat berilýär.

Reodentografiýa barlagy – diş pulpasynyň gan damarlaryndaky gan aýlanyşyň ýag­daý­laryny öwrenmek (ganyň basyşy, damaryň diwarynyň gysylyşy, işjeňligi we b.ş.) hem-de pulpa çişme kesellerini özge kesellerden tapawutlandyrmak, diş täçlerini ortopedik bejergilerde gyrlanda pulpadaky üýtgeşmeleri öwrenmek işleri üçin niýet­le­nendir.

Reoparodontografiýa barlagy – dişýany dokumalardaky gan damarlarynyň ýagdaý­la­ryny öwrenmeklik üçin niýetlenen usuldyr. Ol ýörite abzalyň kömegi boýunça amala aşyrylýar.

Fotopletizmografiýa barlagy – bu usulda dokumadaky ýerli ganaýlanyşygynyň derejesini optiki surata düşürmek arkaly kesgitlenilýär. Bu usul boýunça çişme ojagynyň serhedini we gan aýlanyşynyň derejesini kesgitlemek başardýar. Esasanam ol dildäki, dodakdaky, dulukdaky stomatit çişmelerinde, ýa-da parodontit kesellerinde ulanylýar.

4.2.11. Laboratoriýa barlag usullary

Keselleri doly anyklamak we kesgitlemek üçin birnäçe goşmaça barlaglar ula­nylýar. Ola­r umumy klinik, biohimik, morfologik, gistologik barlaglardyr. Stomatologiýanyň amalynda has giňden goşmaça barlag usullary bolan mikros­ko­pik, serologik, allergologik, hem-de umumy ganyň, peşewüň düzümini barlamaklyk ulanyl­ýar.

Mikroskopik barlaglar. Bu usullarda haýsam bolsa bir zadyň mikroskopik gurluşy öwrenilýär: öýjükleriň, nemli bardanyň gurluşy, bakteriýa bedenjikleriniň, ýaranyň, örgünleriň gurluşy we başg.

Sitologiýa barlagy dokumalardaky öýjükleriň gistologik gurluşyny we onuň düzüminiň aýratynlyklaryny kesgitlemek üçin geçirilýär. Sitologik anyklaýyş usuly häzirki dö­wür­de giňden ulanylýan usullaryň beridir. Ony barlaglaryň ýönekeýligi, netijeliligi we näsag üçin howpsuzlygy bilen düşündirmek bolýar. Bu usulda bejerginiň netijeliligini takyklamak aňsatdyr.

Sitologik barlagy geçirmek üçin çişme ojagyndaky ýaranyň ýüzünden alnan bölejik doku­ma, iriňli suwuklyk, ýara suwuklygy, kesmekler, çişler ulanylýar. Ýaralaryň, çişmeleriň ýüzünden arassa aýna gutujygynyň ýa-da rezin pozgujynyň kömegi bilen mazok almak ýa-da olardaky gopan dokuma gatlaklaryny şpateliň, gladilka gurallaryň kömegi bilen goparyp almak, ýa-da ondaky çişme suwuklyklaryny sorup almakl arkaly hem barlaglar geçirilýär.

Sitologik anyklaýyş punksiýa çişme ojagyny sanjym iňňeleri arkaly deşmek we çuň ýerle­şen ojak­dan onuň suwuklygyny şprise sormaklyk hem-de alnan maddany barlag etmeklik arkaly amala aşyrylýar.

Howply domme çiş kesel­le­ri­ni anykla­mak­lykda, dermatozlarda (pakgarçak keselinde), wagtynda bitmeýän eroziýalar­da, jaýrylmalarda we başg. sitologik barlaglar has netijeli usul bolup hyzmat edýär. Si­tologik barlagda agzyň ýiti gerpetik uçuklamasynda köp ýodraly ulalan öýjükleri gör­mek bolýar. Akan­tolitik pakgarçak kesellerinde – göwrumli akantolitik öýjükleri, Tşankanyň öýjük­lerini görmek bolýar.

Agzyň inçekesel ýarasynda – inçekeseliň tümmejikleriniň öýjüklerini, epiteliýal öýjük­leri, Langerhanyň uly öýjüklerini hem-de spesifik däl çişme öýjüklerini – limfositleriň, neýtrofilleriň, plazmasitleriň, makrofaglaryň barlygy takyklanylýar.

Agzyň rak (kanser) çişmesinde dokuma gurluşynyň adatydan düýpli üýtgeşmesi bolan aplaziýasyny, öýjükleriniň we suwuklyklarynyň atipizmini we başg. üýtgeşmeleri görmek bolýar.

Biopsiýa barlagy – zeperlenen dokuma bölejigini barlag üçin kesip almak hem-de keseli doly takyklamak üçin niýetlenen usuldyr. Biopsiýa anyklaýşy kliniki we beýleki goşma­ça barlaglar keseli doly takyklamaklyga mümkinçilik ber­medik ýagdaýlarynda geçirilýär. Barlag üçin 5-6 mm diametr göwrümdäki dokuma bölejigi ýeter­likdir. Lukmanlar tarapyndan keseliň kliniki we laborator barlaglarynyň netijeleri deňeş­dirilip, oňa takyk baha bermek we olaryň geçirilişiniň dogrulygyna göz ýetiril­melidir. Eger-de käbir nädogrulyklar ýüze çyksa onda barlaglar täzeden gaý­tala­nyl­malydyr.

Bakteriologik barlaglar – çişmäniň ojaklarynda (eroziýa, ýara, iriň çişi we başg.) mikrob be­den­jikleriniň düzümini anyklamaklyk üçin alynýan barlag usulydyr. Bu barlag köp halatlarda keseli döredijileriň sebäpkärini bilmek üçin (ýörite ýokanç keselleri, wirus keselleri, kömelejikler, bakteriýalar, ýonekeýjeler we başg.) geçirilýär. Barlag üçin alynýan maddalar ertir ir bilen aç garna ýa-da iýeninden 3-4 sagat geçenden soňra, agzy suw bilen çaýkadylandan soňra, alynýar.

Mikrobiologik barlag maddalary alnanda käbir tertip-düzgünleri berjaý edil­melidir:

1) Barlag maddasy alynmazdan öň agzyň içini derman saklaýjy erginler bilen çaýkamaly däldir;

2) Barlag serişdesi alynmazdan öň näsag agzyny ýyly suw ergini bilen çaýkamaly;

3) Barlag üçin alynjak serişdäniň ýerini (ýarany) arassa lukmançylyk hasasy bilen ýüzleýje süpürmeli;

4) Barlag maddasyny ýaranyň çuň düýbünden almaly;

5) Alnan barlag serişdesi haýal etmän laborator-anyklaýyş ýerine iberilmeli;

6) Bakteriýalary köpeltmek üçin niýetlenen gaplara şol wagtyň özünde geçir­meli. Eger-de şu ýokar­da agzalan tertipler berjaý edilmese onda barlagyň netijeleri nädogry bolmagy ähtimal;

7) Barlag serişdelerinde köp mukdarda kömelejikleriň ösmegi, şol bedenjikleriň zeperlen­mäni döredendiklerine güwä geçmek.

Eger-de ak spirohetleriň bolmagy (treponemalaryň) merezeliň bardygy (gaty şankr) ýa-da ikilenji merezýeliň bolmagyny tassyklaýar. Nemli bardanyň ýaraly, Wensanyň stomatitinde 100% derejede fuzospirohetozlaryň bolmagy takyklanylýar.

Serologik barlaglar. Bu gan suwuklygyndaky antitelalary ýa-da antigenleri, dokumadaky ýa-da mikrob bedenjikleriň antigenlerini deňeşdirmek, immunologik hadysalara gatnaşmaklaryny kesgitlemekdir.

Wassermanyň barlagy (komplementiň lagtalanmaklygy). Bu barlag Kanyň we şitohol çökun­disi­niň eme­le gelmeklik ýagdaýlary bedendäki merezeliň bardygyny anyklamak üçin geçirilýär. Mere­zelde serologik barlaglar kesel ýokuşanyndan 5-6 hepdeden soňky günlerde (gatan şankyryň 2-3 hepde­sin­de) pozitiw bolýarlar. Ikilenji merezelde bolsa ol barlaglar has ýokary derejede pozitiw bolýar­lar. Üçülenji mere­zel­de serologik barlaglaryň 50-70% pozitiw bolýar. Käbir halatlarda Wassermanyň barlaglarynyň pozitiw däl ýagdaýlary bermekligem ähtimaldyr.

Serologik takyklamalar bulardan başga-da adamlaryň bedeniniň immun ýetmezçiliginde, ýokanç wirusly usullerde hem ulanylýar.

Derman allergiýasynyň ýagdaýlaryny anyklamak.

Derman allergiýasynyň anyklanylyşy köp halatlarda çylşyrymly bolup, bu ýagdaýlar derman serişdeleriniň bedene ýokary duýujylykly täsirleri esasynda, ýa-da immunologik sebäplere baglylykda döreýär.

Allergik hadysasynyň tiz wagtda ýüze çykýan ýagdaýlary (anafilaktik şok, Kwinkanyň ýel­len­mesi) antigen E-nyň imunnoglobulin LgE bilen birleşip dokumalardaky ýarym nukreýarlar we mak­ro­faglar bilen özara baglaşmasy esasda döreýär (allergik hadysasynyň I görnüşi). Käbir ýagdaýlarda bolsa dokuma öýjüklerinde sitoliziň bolmagy esasda antigen bilen antitelanyň birleşmesi bolup, ganda gemolizi, leýkopeniýa, trombositopeniýa hadysalary bolup geçýär (allergik hadysanyň II görnüşi).

Allergik hadysasynyň III görnüşinde immunologik birleşmeler gan damarlarynyň diwar­larynda çökýärler we Artýusyň fenomenini, deride, nemli bardalarda ekzantemalary ýüze çykarýar (gyzarma, çişme).

Allergik hadysasynyň IV görnüşinde dokumalarda haýal ýüze çykýan hadysalar döreýar we olaryň esasy sebäpkärleri dokumalardaky ýokary duýujylykdyr we olar esasan limfosit öýjük­leriniň gatnaşmagynda bolup geçýär. Olar dermanly ekzema, dermatitler we stomatitlerdir.

Allergologik hadysalarynyň anyklaýyş usullaryny takmynan 3 topara bölmek bo­lýar. 1) Näsagyň allergologik taryhy maglumatlaryny ýygnamaklyk. 2) Deridäki we beýleki anyklaýyşlar (probalar). 3) Laborator takyklamalar.

Allergologik anamnezi – keseliň gelip çykyşynyň taryhy maglumatlary zeperlen­mä­niň se­bäplerini takyklamagyň ilkinji usullarynyň biridir we esasydyr. Dogry we takyk soralyp ýyg­nan maglumat köp halatlarda aňsat diagnoz goýmaga mümkinçilik berýär. Allergologik anam­ne­ziniň maglu­mat­lary ýygnanda näsagyň allergologik ýagdaýyny, kesellerini bilmek (dem gys­ma keseli, pol­linoz, güýzki lihoradka, (gyzdyrma) ekzemalar, guragyry keseli we başg.) bu keselleriň onuň garyn­daş­larynda bolmagy, derman serişdelerine ýokary duýujylygynyň we ş.m.-leri anyklamakdyr. Mundan başgada näsa­gyň haýsy derman serişdesini soňky wagtda köpräk içendigini, iýmitlere ýoka­ry düýgurlygynyň bar­ly­gyny ýa-da ýoklugyny, agajyň güllerine, tozgalamalaryna, himiki seriş­de­le­re, haýwanlarynyň tüýlerine, atyryň islerine we başga-da allergenlere duýujylygynyň barlygyny ýoklugyny sorag-ideg edip bilmeli.

Näsagdan derisiniň ýa-da dyrnaklarynyň kömelejiklerden zeperlenmesiniň bardygyny, ýoklu­gyny (epidermofitiýa, trihofitiýa).

Allergologik taryh ýygnalandan soňra oňa baha bermek we birnäçe günden soň diýlen al­lergen serişdeleri berilmeli, ýakyndan täsir edilmesi togtadylanyndan soň näsagyň ýagdaýyna seredil­meli, ýagny, allergik alamatyň aýrylýandygyny ýa-da peselýändigini anyklamaly. Eger näsagyň ýagdaýy gowlanýan bolsa onda bu takyk­lanan allergeniň dogrulygynyň alamatydyr.

Allergologik ýagdaýyň ikinji kesgitleniş usuly - näsagda bolaýjak allergen serişdeleri barlap görmek we deride anyklaýyş usullary geçirip görmekdir.

Allergenleri deride barlap görmek has amatlydyr. Olara degişli derä damdyrmak, çalmaklyk, derini ýyrtyp oňa damdyrmak ýa-da deri içine sanjym etmek ýaly usullary bardyr. Allergik hadysasynyň oňaýly ýa-da oňaýsyzdygyny kesgitlemek ýerli eýozinofilleriň üýşmesi we leýkositoz hadysasynyň bolmaklygy bilen geçirilse has takyk bolýar (Borowskiý E.W. we başg. 2002ý.). Mundan başga-da allergen goýberilen deride gyzarma (eritema) we ýellenme (dokuma suwuklygynyň ýygnanmaklygy) bolup geçýär.

Näsagda bolaýjak allergenleri käbir takyklamalar boýunça geçirmek maslahat berilýär:

a) Dilasty barlagy: allergen diliň aşagyna göýberilýär ýa-da pagta siňdirilip birnäçe minut (10-15) goýulýar ondan soňra näsagyň özüni duýuşy we diliň astyndaky nemli bardanyň üýtgeş­meleri esasynda baha berilýär.

b) Leýkopeniýa barlagy: allergenleri goýberilenden 20-40 minut öň we soň gandaky leýko­sitleriň sany taktklanylýar. Olaryň sany 1 mm-da 1000 öýjükden pese gaçsa, onda bu şol nasag­da aller­giýa sensibilizasiýasynyň bardygynyň alamatydyr.

w) Trompositopeniki indeksi – gana allergenler düşenden soň antigen+antitelo bir­leşmesiniň emele gelmesi sebäpli ganyň düzümindäki trombosit öýjükleriniň çürşmekligi (aggluýunitasiýasy) we olaryň sanynyň azalmaklygy bolup geçýär.

Laborator barlag usullary. Bu usullara serologik, immunologik we öý­jükleriň riýaksiýalary degişlidir. Serologik barlaglara degişli: Mikro presipitosiýasy Uaniýe gel­ýewidäki presi­pita­siýasy, agglýunitasiýa we gönü däl gemagglýunitasiýasy, komple­mentleriň birleşmeleri we başg.

Allergiýanyň Mahsusdäl barlaglaryna aşakdakylar degişli:

1) Çişme ojagynda we çetki gan aýlagynda eýozinofil öýjükleriniň sanynyň köpelmegi;

2) Çetki gan aýlagynda trombositopeniýa, leýkopeniýa, agranulositoz hadysalaryny görmek bolýar;

3) Gan suwuklygynda globulinleriň, esasanam (β, γ) betta – gamma globulinleriň köpelmesi.

Allergenleriň spesifiki takyklama usullaryna leýkositleriň blasttrans­forma­siýa­sy (LBT); leýkositleriň hereketiniň togtamagy (MUT); neýtrofil öýjükleriniň zeperlenmesiniň görkezi­ji­si (NÖZG). Bazofilleriň Şiller boýunça reaksiýasy, göwrümli öýjükleriň degranulýasiýasy (GÖDG) we başg. degişlidir

Bulardan başga-da käbir amaly ähmiýeti bolan patohimiki takyklamalar hem geçirilse – ga­nyň dü­zü­­minde gistaminiň, serotoniniň, gepariniň, asetilholiniň, kininleriň mukdary kesgitlense hem takyklama esas bolýar.

Bakterial allergenleri takyklamak üçin derman allergenleriniňki ýaly ýokarda agzalyp geçi­len barlag usullary ulanylýar.

Ganyň umumy derňewi. Ganyň düzümi derňelende ondaky gemoglobuliniň mukdary, eritro­sitleriň sany, leýkositleriň sany, ganyň reňk görkezijisi we leýkositar formulalary kesgitlenilýär.

Ganyň kliniki derňewlerini dişýany dokumasy we nemli bardasy keselli näsaglarda geçir­mek­lik hok­ma­nydyr. Esasanam nemli bardanyň bitmezek ýaraly çişlerinde, howply, ýokanç kesel­le­rin­de, umumy ga­nyň kesellerinde (leýkozda, ganazlykda we başgalar). Leýkositleriň, eritrositleriň sanyn­dan başga-da ola­­ryň reňk beriji elementleriniň ýagdaýlaryny, leýkositoz formulalaryny, bedeniň um­mu­nologik ýagda­ýy­ny takyklamak üçin zerurdyr. Mundan başga-da eritrositleriň çökmekliginiň tizligini kesgitlemeklik be­den­däki we agyz boşlugyndaky patologik zeperlenmäniň bardygyna subutnama hökmünde hyzmat edýär.

Ganyň, peşewiň biohimiki barlaglary. Gandaky, peşewdäki şekeriň mukdaryny kesgitle­mek­lik (şeker diabetinde, paro­don­tit kesel­le­rinde, üznüksiz kandidozlarda) geçirilýär, kähalatlarda aşga­zan suwuklygy­nyň düzümini öwrenmeklik, peşewdäki beloklaryň düzümini we birnäçe beýleki bar­laglary geçirmeklik maslahat berilýär. Käbir kliniki we laborator barlaglaryň netijeleri aşa­k­da görkezilen

Kliniki – laborator barlaglaryň görkezijileri

Görkezijileriň ady	Kadada
Ganyň görkezijileri
Eritrositler : Aýallarda Erkeklerde	3.8 – 4.5 ▪ 1012/ litr 4.5 – 5.0 ▪ 1011/ litr
Gemoglobin: Aýallarda Erkeklerde	120 – 140 gr/litr 130 – 160 gr/litr
Reňk görkezijisi	0.9 – 1.1
Retikulositler	0.8 – 1.0 %
Leýkositler	4000 – 9000 ▪ 10 9/ litr
Taýajyk ýadroly neýtrofiller	1 – 6 % 0.004 – 0.300 ▪ 10 9/ litr
Segment ýadroly neýtrofiller Eýozinofiller	47 – 72 % 2000 – 5500 ▪ 10 9/ litr 0.5 – 5 % 0.020 – 0.300 ▪ 10 9/ litr
Bazafiller	0 – 1 % 0.065 ▪ 10 9/ litr
Monoşitler	3 – 11 % 0.090 – 0.600 ▪ 10 9/ litr
Limfoşitler	19 – 37 %
Tromboşitler	180.0 – 320.0 ▪ 10 9/ litr
Eritrositleriň çökmek tizligi: aýallarda erkeklerde	2 – 15 mm/sagatda 1 – 10 mm/ sagat
Ganyň lagtalanmak wagty: başlangyjy – 1 min 35 sek soňy - 2 min 50 sek Ganyň akmaklyk wagty - 3 minuda çenli
Ganyň düzüminiň biohimiki görkezijileri:
Umumy belok	65 – 85 gr/litr
Beloklaryň düzümi: Albuminler Globulinler Alfa1 Alfa 2 Betta (β) (γ) gamma	56.5 – 66.8 % 33.2 – 43.5 % 3.5 – 6.0 % 6.9 – 10.5 % 7.3 – 12.5 % 12.8 – 19.0 %
Moçewina Azodyň galyndylary Kreatiniň Glýukoza Siýalowyý turşusy	2.5 – 8.33 mmol / litr 14.28 – 28.56 mmol /l 44.0 – 88.0 lekmol /l 2.78 – 5.55 mmol /l 135 – 200 ED birligi
Umumy bilirubin Holesterin Peşew turşusy Süýt turşusy Umumy lipidler Β – lipoproteidler Umumy fosfolipidler Organiki däl fosfor Plazmadaky kaliý Plazmadaky kalsiý Magniý	8.55 – 20.5 mkmol / litr 3.6 – 6.7 mmol / litr 170 – 450 mkmol / litr 0.56 – 1.67 mmol / l 4.0 – 8.0 gr / litr 3.5 – 5.5 gr / l 1.94 – 3.23 mmol / l 0.646 – 1.292 mmol / l 3.6 – 5.4 mmol / l 2.25 – 2.75 mmol / l 0.7 – 1.07 mmol / l
Gan suwuklygyndaky demir: aýallarda erkeklerde	10.7 – 21.5 mkmol / l 14.3 – 25.1 mkmol / l
Mis Hlor	11 – 22 mkmol / l 96.0 – 110 mmol / l
Protrombin indeksi Fibrinogen Turşy fosfatazasy Aşgar fosfatazasy holinesterazasy	0.8 – 1.1 2.0 – 4.0 gr / litr 0.05 – 0.13 mmol (sagat-litr) 0.5 – 3 mmol (sagat-litr) 160 – 340 mmol (sagat-litr)
Peşewiň biohimiki görkezijileri
Beloklar Glýukoza Kaliý Magniý Marganes Organiki däl fosfor	0.0 gr / litr 0.0 mmol / litr 35 – 90 mmol / 24 sagatda 1.69 – 8.23 mmol /24 sagatda 0.36 – 1.27 mkmol / litr 19.4 – 38.7 mmol / 24 sagatda
17 – ketosteroidler: erkeklerde aýallarda	22.9 – 81.1 mkmol / 24 sagat 22.2 – 62.5 mkmol / 24 sagat
Moçewina Peşew turşusy	333.0 – 585.0 mmol / 24 sagat 2.36 – 5.9 mmol / 24 sagat
Simap (rtut) Swines (gurşun)	0.498 mkmol pes / 24 sagat 0.386 mkmol pes / 24 sagat