4.2.7. Transillýuminasiýa anyklaýyş usuly

Organik yşyklandyryş aýnasynyň kömegi bilen dokumalara sowuk şöhle gönuk­di­rilýär we yşyk kölegesiniň emele gelmekligi netijesinde zeperlenmeler anyklanylýar. Anyk­laýyş garaňky otaglarda geçirilýär. Bu usul dişleriň kariýesini anyklamaklyk, pul­pitleri, diş çökündilerini, daşlary takyklamak üçin, syrçanyň jaýryjaklaryny ýüze çykar­mak, kariýes köwekleriniň taýýarlanyşynyň hilini, çökündileriň aýyrylyş derejelerini hem takyklamak üçin niýetlenendir.

Diş kariýesinde goňur öwüşginiň bolmagy, pulpitlerde diş täjiniň reňkiniň garalmaklygy we ş.m.

4.2.8. Lýuminesent barlag usuly

Lýuminesent barlag usulynyň esasy manysy dokumalaryň we olaryň öýjükleriniň ultra­melew­şe şöhlelerinde özleriniň adaty öwüşgünlerini üýtgedýänligindedir.

Bu usul köwekdäki petigiň erňekleriniň ýagdaýlaryny anyklamak, ondaky yslaryň barlygyny bilmeklik, başlangyç kariýesiň hem-de nemli bardanyň we diliň, dodagyň keselleriniň morfologik elementlerini takyklamaklyk üçin niýetlenendir.

Lýuminesent takyklaýşy üçin medisina senagatynda ýöriteleşdirilen abzallar (OLD-41), mikroskoplar, kwars lampalary, Wudanyň filtrleri öndürilýar we ulanmaklyga hödürlenýär.

Wudanyň şöhlesinde adaty sagdyn dişleriň syrçasy ak-gar öwüşgin berýär. Kariýes bilen zeperlenen we emeli täçli dişler gara reňkli öwüşgin berýär. Agyzdaky dile şöhle tutulanda, kadada apelsiniň reňkinden tä gyzyl reňke çenli öwüşgin gözegçilik edilýär. Diliň gipowitaminozdaky zeperlenmesinde ýarpy-ýalta renklenmeklik, leýkoplakiýada bolsa açyk-reňkde öwüşgin bolýar.

Agzyň nemli bardasynyň çişme kesellerinde, olardaky morfologik üýtgeşmeler her-hili reňkleriň öwüşginini berýärler.

Mysal üçin, bardanyň gyzyl ýasy demrewüň iň adaty görnüşinde açyk-sarymtyl öwüşgin, gyzyl wolçankada – açyk ak – gögümtil reňkde, nemli bardanyň gan öýme we gyzarma ýerleri – goýy gögümtil – çal reňkde, giperkeratoz teňňejikler – açyk-gök öwüsýärler. Nemli bardadaky eroziýalar we ýaralar garamtyl-goňur reňkleri, iriňli suwuklar we gançökündilerinde emele gelen kesmekleri bolsa sarymtyl-goňur reňkdäki öwüşgini berýär.

Lýuminesent barlag usuly garaňkydylan otaglarda geçirilýär. Gönükdirilen şöhle bilen dokumanyň aralygy 20-30 sm golaý, emma daş bolmaly däldir.

Bulardan başga-da lýuminisent barlagy, Wudanyň şöhlesi gistologik, mikroskopik takykla­ma­larda hem giňden ulanylýar.

4.2.9. Funksional takyklamalar

Ýellenme (urtica) takyklamasy – dokumalardaky we nemli bardadaky suwuklyk­lary we ýel­len­meleriň möçberini bilmek üçin geçirilýän usuldyr. Bu usulyň esasy mak­sady dokuma ýa-da nemli barda 0,2 ml fiziologik ergini sanjym esasda göýberilýar we ol suwuklygyň siňiş tizligi ölçenilýär. Ka­dada emele gelen ýellenme 50-60 minudyň dowa­mynda siňip aýrylyp gidýär. Ýellenme suwuk­ly­gy 25 minudyň dowamyn­da siňip gitse, onda dokumanyň suwuklanmasy ýokary, eger-de çiş 1,0 sagatdan-da köp wagtda siňse, onda onuň suwuklanmasy pes hasap edilýär. Takyklama has aýdyň bolar ýaly barlagy 2-4 gezek gaýtalamaly.

Gistamin barlagy – allergiýa hadysasynda dokumadaky we suwuklykdaky gista­mine bolan duýgurlygy bilmeklikdir. Usulyň esasy manysy sanjym bilen 1 damja gistamin deriniň asty­na goýberlende emele gelýän düwünjigiň göwrümi gandaky gistaminiň mukdaryna gonüden-göni bag­lydyr. Sanjymdan 10 minut geçen­den soň kadada 5 mm göwrümdäki düwünjik emele gelýar we onuň daşyndaky gyzarma­synyň ululygy 20 mm çenli bolýar. Gistamin takyklamasynyň netijesinde gan kapil­ýarlarynyň diwarjyklarynyň geçirijiligini, syzdyryjylygyny bilmek; wegetatiw nerw ulgamynyň işjeňligini, bedeniň allergologik ýagdaýlaryny bilmek bolýar. Gistamin takyklamasy položitel bolanda, ýagny, gistamin duwunjiginiň has ulalmagy aşgazan-içege ulgamynyň kesellerinde, üznüksiz gaýtalaýan aftoz stomatitde, köp görnüşli suwjarma eritemasynda bolýar we ş.m.

Şilleriň – Pisarýewiň barlagy. Kentlewük etiniň çişmesiniň depginini anyklamak üçin geçirilýär. Munuň üçin diş etiniň nemli bardasyna Şiller – Pisarýewiň ergini çalynýar. Ol erginiň düzüminde 1,0 g kristallik ýod, 2 g kaliý ýody bolýar we olar 4 ml distillirlenen suwda eredilýär. Kadaly kentlewük eti ergin çalnandan soň samanyň sary reňkini berýär. Eger-de kentlewükde üznüksiz çişme peýda bolan bolsa ondaky glikogeniň mukdary onuň derejesine laýyklykda köpelýär we erginiň düzümindäki ýod birleşmeleri glikogen bilen birleşip ak-goňur reňkden tä goýy goňur reňke çenli öwüşgin berýär we şeýlelikde çişmäniň derejesini kesgitlemek başardýar.

Ýasinowskiniň barlagy. Bu usulda agyz boşlugyna leýkositleriň we epiteliýal öýjükleriň düşüşiniň mukdaryny kesgitlenilýär.

Ilki bilen näsag agzyny 50 ml fiziologik ergin bilen 5 minudyň dowamynda çaýkap dökmeli. Ondan soň 5 minut arakesme we ondan soňra ýene-de şol 15 ml ergin bilen agzyny çaýkatmaly we ony bir probirka ýygnamaly. Öwreniji aýna gutusynyň üstüne 1 damja agyzda çaýkalan suwuklyk we 1 damja 1% natriý eýozininiň natriý hloridiniň izotoniki ergininde eredileni damdyrylyp üstünden aýna gutusy bilen jebis ýapylýar. Şöhleli mikroskopda aýnadaky reňklenýän (gülgüne) we reňklenmeýän (ýaşyl) leýkosit­leriň sany kesgitlenilýär. Daşky membranasy saklanan (diri) öýjükler reňklenmeýärler we şeýlelikde reňklenmedik öýjükleriň sany ýaşaýşa ukyply leýkosit öýjükleriň göterimini (%) kesgitleýär.

Nemli bardasy we parodontlary sagdyn adamlarda agzy çaýkadylyp alnan suwuk­ly­gy­nyň 1 mkl möçberinde leýkosit öýjükleriniň ortaça mukdary 80 den tä 120 çenli, olaryň içinde dirilige ukyplysy 90-98% barabardyr. Şol barlag suwuklygynyň içinde epiteliýal öýjükleriniň sany 25 den 100 çemesi aralykdadyr.

Kaweşkiniň barlagy - bu usulda dokumanyň fagositoz we regenerasiýasynyň derejesini anyk­lamak üçin niýetlenendir. Munuň üçin dokuma, dodagyň nemli bardasyna 0.1 ml 0.25% derejedäki tri­pa­nyň ýa-da metileniň gögüniň arassalanan erginleri sanjym esasda goýberilýär. Goýberilen bar­dada tegmilt emele gelýär we onuň şo bada göwrümi ölçenilýär. Gaýtadan ölçemeklik 3 sagatdan soň geçirilýär.

Hasaplanyşy: ilkibadadaky tegmiltiň göwrüminiň radiusynyň 3 sagat geçenden soňky göwrümine bolan gatnaşygyna baglylykda geçirilýär (R²₂/ R²₁); kadada 5-den 7-ä çenli aralykda. Eger-de ol olçeg 5-den kiçi bolsa onda dokumanyň durnuklylygynyň pesligini, a egerde ol 7-den ýokary bolsa onda durnuklylygynyň ýokarydygynyň subutnamasydyr.

Kulaženko boýunça kapillýarlaryň durnuklylygyny barlamak. Bu usulda wakuum derejesine baglylykda belli-bir wagtda gan damarlarynda ganöýmäniň derejesi takyklanylýar we şol wagt esasynda-da damarlaryň diwarlarynyň durnuklylygy kesgitlenilýar. Aşaky äňiň alyn dişleriniň nemli bardasynda barlag geçirilende kadada 50-60 sekunt wagtda ganöýme emele gelýär. Äňleriň beýleki bölekleinde bolsa ondanam ýokary wagtda emele gelýär. Parodont kesellerinde ganöýme wagty 2-5 esse azalýar, ýagny çişme hadysasynyň derejesine baglylykda ol tiz emele gelýär.

Dişetiniň suwuklygyny barlamak (KS). Kentlewük suwuklygynyň bölünip çykyşynyň mukda­ryny kesgitlemek G.M.Barer we başgalar (1987) tarapyndan hödürlenen usul boýunça geçirilýär. Dişeti kisejigine suwuklyk sorujy kagyzjygy goýulýar, 3 minut wagtdan soň kagyzjygyň agramyny çekýärler we agram tapawudy boýunça onuň mukdary kesgitlenilýär. Takyklamaklygy 16, 21, 24, 31, 36, 44 dişleriň töwereginde geçirmeklik maslahat berilýär.

Indeksiň kesgitleniliş formulasy:

DSI	Dişeti suwuklygyny görkezijileriň jemi
	Barlanan kentlewük kisejikleriniň sany

DSI – Dişeti suwuklygynyň indeksi.

Kadada kentlewük suwuklygynyň mukdary 0-0.1 mg; üznüksiz kataral gingiwit 0.1-0.3 mg; parodontitde 0.3 mg we ondan hem ýokary bolýar.