4.2.1.3. Agyz boşlugynyň içki bölegine seretmek

Agzyň hususy boşlugyna seredilende ilki bilen onuň nemli bardasynyň reňkine we çyglylygyna üns berilýär. Kadada onuň reňki açyk gülgüne bolup, kä halatlarda fiziologik agarmasy, aksowult öwüşginde bolmagyda bolup bilýär, ýagny, fiziologik giperkeratozda. Käbir ýagdaýlarda nemli bardanyň gyzaryp, ýellenip durmasy-da mümkindir.

Dile seretmek. Ilki bilen diliň üstündäki ýerleşýän emzijekleriň ýagdaýyna seretmek, näsagyň arzy-şikaýatlaryny diňlemekden başlanýar. Dilde agyrylar, ajamalar, turşama we başgalar bolup bilýär. Aşgazan-içege ulgamynyň käbir näsazlyklarynda diliň üstünde gopýan we gopmaýan kesmekleriň emele gelmesine üns bermek ýa-da kömelejik mikrob toparynyň turşamasy esasdaky kandidoz ak-çal kesmekleriň bolmagyna, kä halatlarda bolsa bularyň tersine diliň üstki nemli bardasynyň tiz gopmagy onuň ýalaňaçlanmagyna we iýmit iýlende oňa esasanam turşy, duzly, ajy zatlaryň çendenaşa ötmegi, agyrynyň peýda bolmagyna sebäp bolýar.

Diliň emzijekleriniň çendenaşa kiçelmeginde (atrofiýasynda) onuň üsti ýülmenek bolup sülekeý bilen bilelikde ýelmeşegen ýagdaýa geçýär hem-de dişlere sürtülip käbir ýerleri goýy gyzyl reňke geçýär. Şu hadysa howply gan keselinde bolup geçýär, oňa Gýunteriň glossit keseli diýlip at berilýär. Käbir ýagdaýlarda bolsa munuň tersine diliň üstki emzijekleriniň çendenaşa ösmegi (gipertrofiýasy) giperasid gastrid keselinde, öt haltasynyň işjeňliginiň bozulmalarynda duş gelýär. Bu ýagdaýda näsag diliň üstünde bir del zadyň barlygy we ýuwdunanda bokurdagyna degýändigini aýdýar.

Diliň ýagdaýyna seredilende onuň köküniň daşky iki gyrasynda gülgüne-gyzyl reňkdäki görnüp duran limfa dokumasy bardyr. Kä halatlarda näsaglar we lukmanlar ony patologik emele gelmesi hökmünde görýärler, ol bolsa fiziologik ýagdaýdyr.

Dile seredilende onuň göwrümine we üstki şekiline üns bermek möhümdir. Diliň göwruminiň çendenaşa uly bolmagy (makroglossiýa) dogabitdi, ýa-da keseller sebäpli çişip ulalmagy sebäpli bolýar. Munuň tersine, kiçi dillilik (mikrog­lossiýa) diňe dogabitdi bolýar. Diliň üstki şekiliniň üýtgemesi - gasynly dil, diliň çat açmasy, jaýrylmasy ýaly alamatlar hem duş gelýär.

Agzyň hususy boşlugynyň düýbüne seredilende ondaky nemli bardanyň ýagdaýyna, diliň jylawjyklaryna, gasynlara we sülekeý mäzleriniň akyp çykyjy ýodajyklaryna üns bermelidir. Köp çilim çekýanleriň nemli bardasynyň reňki goýy goňur-garamtyl reňkde bolýar.

Köp halatlarda nemli bardanyň ýüzi galňan, reňkem ak-çal reňkde bolsa, onda onuň gatyly­gy­ny, göwrümini aşaky dokumalara ýelmeşişini agyrynyň barlygyny ýa-da ýoklugyny gowy anyklamak zerurdyr. Sebäbi giperkeratozlaşan nemli bardanyň bölegi howply çişleriň döremeginiň sebäpkäri diýip hasap edilýar. Agzyň nemli barda­synda eroziýanyň, ýaranyň, çende­naşa buýnuzlaşma ojaklarynyň bolmagyna luk­man üns bermelidir. Onuň sebäbiniň mehanik şikeslerdenmi agyzdaky ýiti gyrakly dişlerdemi, göterilýän emeli täçlerdenmi, protezlerdenmi ýada başga sebäp­lerimi anyklamak zerurdyr. Bu bolsa takyk diagnoz goýmaga we netijeli bejergi geçirmäge mümkinçilik berýär.

Takyk keselleri anyklamak üçin nemli bardadaky we dodagyň gyzyl gaýmasynda duş gelýän morfologik üýtgeşmeleri bilmek has zerurdyr. Şu elementleri bilmek köp ýagdaýlarda dogry diagnoz goýmaga kömek edýär.

Zeperlenme görnüşlere, gelip çykyşy boýunça, olary ilkinjilere we ikilenjilere, öz gezeginde olary hem içi boşlukly we boşluksyz toparlara bölýärler.

Ilkinji zeperlenme görnüşlere aşakdakylar degişli: tegmilt, düwünjik, tümmejik, düwün, pak­garçajyk, iriňlije, pakgarçak, ýellenme, bardaly iriňli haltajyk (kista). Ilkinji zeperlenme görnüşlere aşakdakylar degişli: ýüzleýje ýara (eroziýa): ýara afta jaýryk, kesmekleme, teňňejik, tagma (rubes), pigmentasiýa.

Tegmilt (latynça- macula). Nemli bardanyň belli-bir ýeriniň reňkiniň üýtgemesine tegmilt diýilýär. Tegmiltler birnäçe çişmeler arkaly ýüze çykýar. Gyzylymtyl reňkdäki 1.5 sm çenli ululykdaky üýtgeşmä rozeola (latynça), 1,5 sm uly bolan goýy gyzyl reňkdäki üýtgeşmä bolsa - erite­ma (latynça) diýilýär. Tegmiltler trawmatik şikesler­de, ýanyklarda-da döreýär. Mundan başga-da käbir kesellerde: gyzamykda, täjihorazda, B₁₂ witamininiň ýetmezçiliginde we ş.m. kesellerde duş gelýar.

Çişme kesellere baglylykda däl ýagdaýlarda döreýän tegmiltlere degişli bolup, nemli barda-da, deride melarin pigmentiniň köp bolmagynda derman serişdeleriniň täsiri arkaly (wismut, şwines, simap) emele gelýär (4.4-nji a sura). Bulara gara, goňur, çal reňkler degişlidir.

Düwünjik (latynça- papula). Bu içi boşluksyz çişme sebäplere görä 5 mm-e çenli ululykdaky emele gelmedir,ol diňe nemli bardadan ýokary galyp duran epiteliýal gatlagy öz içine alýar (4.4-nji b surat). Morfologik gelip çykyşy-kiçi öýjükleriň infiltrasiýasy, nemli bardanyň çendenaşa buýnuzlaşmasy (giperkeratozy, akantozy) sebäplidir.Düwunjik köplenç halatda agzyň gyzyl ýasy demrew çişmesinde gabat gelýändir.

Düwün (latynça- nodus). Düwnüň düwünjikden tapawudy ululygy we nemli bardanyň hem­me gatlaklarynyň zeperlenmesi bilen düşündirilýär (4.4-nji ç surat). Palpasiýa edilip görülende gowy ele bildirýär hem-de infiltrat gatamasynyň bardygy duýulýar.

Tümmejik (latynça-tuberculum). Tümmejik çişme sebäplere görä döreýän 5-7 mm ululykdaky, nemli bardanyň hemme gatlaklaryny zeperleýän morfologik elementdir. Palpasiýa edilip görlende ol gataňsy, agyryly, nemli barda gyzaran we çişen (4.4-nji d surat). Tümmejigiň dargap başlamagy bilen ýarany emele getirýär. Ýeri bitende bolsa yz, tagmany galdyrýar. Köplenç tümmejik inçekeselde (tuberkulýozda) gabat gelýär.

Ýellenme (latynça- urtica ). Ýerli gowy göze görnüp duran ýellenme allergik hadysalarda, Kwinkanyň ýellenmesinde duş gelýär (4.4 –nji d surat).

Pakgarçajyk (latynça-wesicula). Bu içi boşlukly tegelek şar şekilindäki 5 mm çen­li ululykdaky morfologik zeperlenmedir, onuň içindäki boşlugy çişme ýa-da gan su­wuk­lygyndan doly bolup nemli bardadan ýokary çykyp durýandyr (4.5-nji a surat). Pakgar­çajyk epiteliýal gatlagyň içinde ýerleşenligi üçin tiz wagtda ýüzi ýyrtylyp onuň suwuklygy daşyna çykýar. Pakgarçajyk köplenç ýagdaýlarda agzyň wirusly zeperlenmelerinde gabat gelýär: gerpesde, otbaşda, demrewlerde.

Iriňlije (latynça-pustula). Bu morfologik zeperlenme pakgarçajyga meňzeşdir, ýöne içinde iriňli suwuklygy bardyr. Iriňlije deride we dodagyň gyzyl gaýmasynda duş gelýändir (4.5-nji b surat).

Pakgarçak (latynça-bulla). Pakgarçajykdan tapawudy göwrüminiň ululygy boýunçadyr. Pakgarçak epiteliýal gatlagyň içinde (4.5-nji ç surat) haçan-da ondaky öýjük­le­riniň bir-birinden aý­ry­lyşmasy sabäpli (akantolitik pakgarçakda) ýa-da epiteliýal gatlagyň astynda (4.5-nji d surat) haçan-da epitelial gatlagyň aşaky gatlaklardan aýrylmasynda (aller­giýada, köp elementli suwjarma eritemada) döreýär. Pakgarçagy agyzda görmek örän kyn, sebäbi olar ýüze çykanyndan az wagtyň geçmegi bilen üsti ýyrtylyp içindäki suwuklyk dökülip gidýär, diňe pakgarçagyň gyralary galýar.

Bardaly iriňli haltajyk (latynça-kista). Kista içi boşlukly, epiteliýal gatlakly we dasy birleşdiriji dokumadan ybarat bolan bardaly haltadyr (4.5-nji d surat).

Eroziýa (latynça-erosio). Eroziýa bu nemli bardanyň epiteliýal gatlagynda ýerleşen ýuzleýje ýaradyr (4.6-nji a surat), olar pakgarçajygyň, pakgarçagyň ýyrtylan ýerinde, ýa-da düwün­jiklerden, şikeslerden soň emele gelýän ikilenji morfologik hadysadyr. Tagma emele getirmezden bitip gidýär.

Afta (latynça-aphta). Bu tegelek şar şekilindäki, ýüzi fibrin çal kesmekli, erňekleri gyzaryp duran eroziýadyr (ýukajyk ýaradyr).

Çuň ýara (latynça-ulcus). Nemli bardanyň hemme gatlagynyň zeperlenmesine çuň ýara diýilýär (4.6-nji b surat). Ýüzleý ýaradan tapawutlylykda çuň ýaranyň düýbini we diwarlaryny görmek bolýar. Çuň ýara şikeslerde, inçekeselde, merezelde, howply çişlerde döreýär. Ýara bitenden soň mahsus tagmalary galdyrýar.

Jaýryk (latynça-rhagades). Bu çyzyk şekilindäki jaýrylma dokumalaryň maýyşgaklyk häsi­ýe­tiniň pese gaçýan ýerlerinde emele gelýär. Esasanam deride we dodagyň gyzyl gaýmasynda duş gelýär.

Teňňejik (latynça-sfuama). Deride we dodagyň gyzyl gaýmasyndaky epiteliýal gatlagynyň gopmagy, tozgalamasy sebäpli döreýär (4.7-nji a surat).

Kesmek (latynça-krysta) eroziýanyň, ýaranyň jaýrygyň içindäki çişme suwuklygynyň gurap, onuň ýerine kesmegiň emele gelmesine aýdylýar (4.7-nji b surat).

Tagma (latynça-cicatrix, rusça-рубец). Tagma bu çuň ýaradan, jaýrykdan soň, zeperlen­mä­niň öwezini birleşdiriji dokumanyň doldurmagy sebäpli ýüze çykýan morfologik üýtgeşmedir.

(4.7-nji ç surat)

Pigmentasiýa (latynça-pigmentatio). Deriniň ýa-da nemli bardanyň patologik ha­dy­salary sebäpli melanin ýa-da başga pigmentleriň çökmeginde reňkiniň üýtgeme­gine pigmentasiýa diýilýär.