Зертханалық сабақ: №14

Тақырыбы: Африканың тектоникалық құрылымы мен жер бедерінің типтері. Табиғаттың қалыптасуының негізгі кезеңдері.

Сабақтың мақсаты: Африка материгінің қалыптасуында, ол ежелгі материк суперплатформа - Гондвананың құрамында болғанын геологиялық карта бойьшша дэлелдеу. Геологиялық кезендерін анықтау. Африканың даму ерекшеліктері оның жер беті құрылысының сипаты ерекшеліктерін айқындау. Жер бедерінің ірі формалары мен құрылымдық элементтерін анықтау.

Керекті құрал-жабдықтар:

1. Дүние дүзінің физикалық картасы мен атласы.

2. Африка материгінің физикалық картасы.

3. Кескін карта.

4.Түрлі-түсті карандаш, өшіргіш, сызғыш.

Тапсырмалар:

1. Африка материгінің геологиялық, тектоникалық карталары бойынша ірі платформалар мен плиталарын тауып жазбаша сипаттама жазу. Архей мен протерозой кезеңінде табигатынын қалыптасуында қандай өзгерістер болғанын карта бойынша анықтау.

2. Палеозой кезеңіндегі материктің пішінінің қалыптасуын, Африка - Аравия платформасымен Сахара плиталарының негізгі кұрылымдық элементтерінің эрекеттерін мұздық жэне су - мұз шөгінділері мен көтерулерді анықтап, Кайназой кезеңінде Африка материгі үшін қалыптасқан климат жағдайларының өзгерістерін, тропиктік флора мен фаунаның қалыптасуындағы өзіндік ерекшеліктерді тауып, жазбаша түрде сипаттама жазу.

3. Плиоценнің орта кезеңіндегі қалыптасқан көтерулер мен ірі оьыстарды Ахаггар, Тибести, Камерун, тб. массивтердің пайда болуын анықтау жане палеогеннің бірінші жартысында, олигоцен мен миоцендегі биологиялық гоминидтердің пайда болуына жан - жакты талдау жасау.

4. Мына төмендегі Африканың минералдық ресурстарының шекараларын контур картаға эрбір облыстың пайдалы қазбаларын шартты белгілермен түсіріп, жазбаша сипаттама беру:

А) Солтүстік Африканың минерал - ресурстық облысы: Марокко, Алжир, Тунис, Ливия, Египет фосфорит, мұнай - газ, марганец жэне темір рудалары;

Б) Шығыс Африканың минерал - ресурстық облысы: Судан, Эфиопия, Сомали, Кения, Уганда, Танзания, Мозамбик, Мадагаскар - алтын, алмаз, мыс, уран.

В) Оңтүстік Африканың минерал - ресурстық облысы: ОАР, Намибия, Ботсвана, Зимбабве, Малави, Лесото, Свазиленд -платина, алтын, сурьма, титан, мыс, темір жэне марганец рудалары, асбест, таскөмір.

Г) Орталық Африканың минерал - ресурстық облысы: Заир, Конго, Ангола, Замбия, Руанда, Бурунди, Экваторлық Гвинея, Камерун, ОАР, Чад- мыс, кобольт, алтын, уран, алмаз, марганец рудасы, мұнай боксит.

Д) Батыс Африканың минерал- ресурстық облысы: материктің қалған территориялары - темір, марганец рудалары, алмаз, алтын, боксит.

5. Контур картаға платформалық құрылымдардыңаттарын жазып, түрлі түсті бояумен шекараларын тұсіріндер. Африкадағы - Тиндуф, Кіші Нигерия, Ливия - Египетті, Чад, Конгс, Окованго, Калахари, Карру слнеклизалары; Ахаггар, Регибат, Леоно - Либерия массивтері; Нубий - Аравия қалқаны, Шығыс Африка антиклизасы, Орталық Африка қалқаны, Аегола массивтері.

Бақылау сұрақтары:

1 .Платформа дегеніміз не?

2.Африка платформасы материктің қай бөлігінде жатыр?

З.Гондвананың қалыптасуындағы басты өзгерістер.

4.Африка - Аравия платформаларының оқшаулануы мен қалыптасуы.

5.Палеозойдың аяғындағы материктің пішінінің қалыптасуы.

б.Жерорта теңізіндегі басты өзгерістер.

Пайдаланылатын әдебиеттер.

1.Т. В .Власова. Материктердің физикалық географиясы.1-2 том. Алматы, 1985ж.

2.Р.А.Ерамов.Материктердіңфизикалық географиясының практикумы. Москва, 1987 ж.

3.В.И.Сиротин. Самостоятельные и практические работы по географий. Москва, 1991 ж.

Зертханалық сабақ: №15

Тақырыбы: Африка материгінің климаты.

Сабақтың мақсаты: Материктің географиялық орнындағы негізгі ерекшеліктерді карта бойынша талдау жасау. Климат құрушы негізгі факторларды, мұхиттық ағыстар олардың пайда болуын түсіндіру.

Керекті кұрал-жабдықтар мен көрнекіліктер:

1.Дүние дүзінің физикалық картасы мен атласы.

2. Африка материгінің физикалық картасы.

3. Кескін карта.

4. Түрлі-түсті карандаш, өшіргіш, сызғыш.

Тапсырмалар:

1. Африканың климатының қалыптасуына жер бедері, географиялық жағдайының әсерін көрсету, күн радиациясының түсудегі материктің негізгі бөлігінің тропиктер арасында жатуы және бүкіл жыл бойына күн жылуын көп мөлшерде қабылдайтынын есте сақтау керек. Бүкіл Африка жылына 160 ккал см кв. Астам жылу қабылдайды, ал солтүстік бөлігінде жиынтық радиайиялық баланс қанша ккал см кв - қа асып түсетінін карта бойынша талдау жасау.

2. Африка территориясындағы маусым бойынаіа қаңтар мен шілде айларындағы желдердің бағыттары мен ауа қысымдарының өзгерісін карта бойынша анықтап, Африканын жылдық жауын - шашынның орташа мөлшері картасына талдау

жасау. Камеруннан Сахараға дейін жацуын - шашын қанша рет азаятынын корсету. /10000 мм - ден өте аз мөлшерде түсетін облыстар/

3. Африканың климаттық белдеулері мен облыстарын карта бойынша сипаттама беріңдер. Әр климаттық белдеулердің географиялық орнын, басты ауа массалары желдерін, жылдық жауын - шашын түсу мөлшерін анықтандар: а) экваторлық климаттық белдеу; б) субэкваторлық белдеу; в) тропиктік климаттық белдеу; г) субтропиктік белдеу.

4. Материктің 20 ш.б бойынша профиль құрастырыңцар. Ол үшін церкуляциялық белдеудің шекараларын қара түспен вертикальдық сызықпен белгілеп аттарын жазыңцар. Меридиандық бағыттағы жауын - шашынның өзгеруі, ауа массаларының циркулияциясы, атмосфералық жауынның мөлшерінің аралық байланысын көрсетіңдер.

Бақылау сұрактары:

1. Африканың климатын құрушы негізгі факторлар.

2. Климаттық белдеулер материкте неге екі реттен қайталанады?

3. Евразия қүрлығымен материкті қандай теңіздер бөліп жатыр?

4. Африканы Жердің ең ыстық материгі екендігін далелде

5. Солтүстік жарты шардың пассаттары мен ауа тссалары.

6. Оңтүстік жарты шардың пассаттары мен ауа массалары.

7. Оңтүстік Атлант максимумы.

8. Ауа массалары циркуляциясының жағдайы, жауын -шашын мен температураның таралуы.

9. Оңтүстік Атлант максимумы.

10. Оңтүстік Үнді максимумы.

11. Экваторлық климаттық белдеу.

12. Субэкваторлық белдеу.

13. Тропиктік климатгық белдеу.

14. Субтролпиктік климаттық белдеу.

15. Материкке ең көп жауын - шашын түсетін аймағы.

Пайдаланылатын әдебиеттер:

1.Т. В .Власова. Материктердің физикалық географиясы.1-2 том. Алматы, 1985ж.

2.Р.А.Ерамов.Материктердіңфизикалық географиясының практикумы. Москва, 1987 ж.

3.В.И.Сиротин. Самостоятельные и практические работы по географий. Москва, 1991 ж.

Зертханалық сабақ: №16

Тақырыбы: Африканың ішкі сулары.

Сабақтьщ мақсаты: Материктің географиялық орнындағы ерекшеліктерін, басты су айрықтарын, мұхиттық алабтарын карта бойынша талдау жасау.

Керекті құрал-жабдықтар:

1. Дүние дүзінің физикалық картасы мен атласы.

2. Африка материгінің физикалық картасы.

3. Кескін карта.

4. Түрлі-түсті карандаш, өшіргіш, сызғыш.

Тапсымалар:

1. Физикалық карта бойынша Африка территориясындағы өзен торларының таралу зандылықтарын анықтау, онда өзен торларының тығыз жэне аз аудандарын көрсету. Өзен торларының эртүрлі таралуын Африканьщ қандай факторларымен байланысты екенін анықтау.

2. Африканың мына төмендегі өзендеріне таблица қүрастырывдар: Ніл, Конго, Нигер, Замбези, Веби-Шебели, Оранжевая, Лимпопо, Сенегал, Вольта, Шари.

а) өзеннің аты;

ә) өзеннің ұзындығы, км;

в) бассейн ауданы, мың км кв.

г) өзеннің басталуы;

д) басты салалары;

ж) орташа су шығыны м куб. сек.

е) бассейіннің табиғи жағдайының ерекшелігі;

з) гидрографиялық режимінің сипаты; и) халық шаруашылығының маңызы.

3.Физикалық картаға Оңтүстік, Солтүстік жэне Шығыс Африка көлдерінің аудандарын көрсетіндер, көлказан шүңқырлардың пайда болу ерекшеліктерін сипаттап жазыңдар. Шығыс Африкадағы ¥лы көлдердің топталуын түсіндіріндіріп, Африканың мына төмендегі ірі көлдеріне таблица құрастырындар: Виктория, Танганика, Ньяса, Чад Рудольф, Мобуту-Сесе-Секо, Мверу. Осы көлдердің бэріне жоспар бойынша сипаттама беріңдер. а) көлдің аты;

б) орналасқан жері;

г) теңіз деңгейінен биіктігі м;

д) ауданы, мың км кв. ж) ең терең жері;

е) түздылығы;

з) шаруашылыққа пайдалануы.

4.Африканың өзен торлары картасы бойынша талдау жасандар, жылдық ағын қабаттары көлемінің территориялық өзгеру заңдылықтарын салыстырып, Африканың ірі сарқырамаларын картадан тауып, географиялық

орналасуындағы ерекшеліктеріне сипаттама бере отырып контур картаға түсіріңдер: Насер, Кариба жэне Кабора-Басса, АкосомбоДаинджи.

Бақылау сұрақтары:

1.Африканың жылдық ағынының жалпы көлемі.

2.Африка материгінің басты су айрығы.

З.Материк территориясында жер беті суларының орналасуы.

4.Африка өзендерінің транспорттық маңызы.

5.Африканың ең үзын өзендері.

6. Ніл өзенінің басталуы, ұзындығы, ауданы, салалары.

7. Экватор екі рет кесіп өтетін өзен. 8.Конго өзенінің ірі тармақтары.

9. Нигер өзенінің үзындығы, бассейнінің ауданы, жылдық орташа шығыны.

10. Замбези өзенінің үзындығы, ауданы, орташа шыгыны.

11. Африканың ірі көлдері.

12.Виктория көлінің ауданы, терендігі.

13. Шығыс Африканың Ұлы көлдері.

14. Танганьика көлінің ерекшелігі. 15.Африка көлдерінің пайда болу жолдары. іб.Африканың гидроэнергетикалық ресурстар. П.Африканың ірі сарқырамалары.

18. Асуан сарқырамасына сипаттама беріндер.

19. Дүние жүзінің ең үзын өзен.

20. Тектоникалық көлдер.

Пайдаланылатын әдебиеттер:

1.Т. В .Власова. Материктердің физикалық географиясы.1-2 том. Алматы, 1985ж.

2.Р.А.Ерамов.Материктердіңфизикалық географиясының практикумы. Москва, 1987 ж.

3.В.И.Сиротин. Самостоятельные и практические работы по географий. Москва, 1991 ж.