Тақырып: Этнопсихологиялық зерттеу әдістері

Мақсаты: Ұлттық әдістер мен этнопсихологиялық зерттеу әдістерін өңдеу

Жоспар: Әлеуметтік-этностық ерекшеліктерді психологиялық өлшеу әдістерінің жіктелуі. Обсервациялық әдістер. Диагностикалық және эксперименттік әдістер.

Ұлттық психология этнопсихологиялық феномен ретінде. Қоғамдық сана құрамындағы ұлттық психология. Іс-әрекет этностық қауымдастықтың ұлттық психологиясының көрінуінің негізгі аумағы ретінде.

Этнопсихологияның зерттеу әдістері: этнопсихологиялық және психологиялық әдебиеттерді талдау; тұлғаның жекелік-этностық бітістерін зерттеуге бағытталған әдістер; халықтар өмір бейнесі мен мәдениеттерінің объективті элементтерін зерттеуге бағытталған әдістер; ұжымдық мінез-құлық пен қарым-қатынасын зерттеуге бағытталған әдістер. Этнопсихология ғылым ретінде "ұзақ өткен тарихы мен өте қысқа тарихы бар". Ол өзінің даму жолын ежелгі өркениеттегі жазу ескерткіштерінен, антикалық ойшылдардың пікірлерінен, ХVІІ, ХVІІ, ХІХ ғ. басындағы ағартушылардың географиялық детерминизм теориясы, ұлттық мінез-құлықты зерттеуден бастады.

ХІХ ғ. екінші жартысында этнопсихологиялық ойлардың дамуында ұлттық этнопсихология мәселелерінің тарихы мен әдіснамасының жаңа өңделуіне байланысты жаңа өзгерісті кезең басталды. Осы кезеңнен бастап, этнопсихология өзінің объектісін, зерттеу пәнін, міндеттерін, әдіснамасын анықтайтын дербес ғылыми пән статусын алды.

ХІХ ғасырдың 90 жылдары этнопсихологияда сол заманғы шетел этнопсихологиясының негізіндегі "Боасаның тарихи мектебі" және "Мәдениет және тұлға" жаңа бағыттары қалыптасты.

Қазіргі уақыттағы шетел этнопсихологиясы - дербес ғылым, ол үш тармақтың дамуымен детерминацияланған – психологиялық антропология, кросс-мәдени психология және этносаралық қатынас психологиясы.

Ресей этнопсихологиясы өзінің дамуын 1848 ж. "психикалық этнографияның" құрылуынан бастайды. Оның дамуындағы өзгерісті кезеңі соңғы славиянофильдер мен орыс философтарының зерттеулері болып табылады. Этнопсихология дамуының кеңестік кезеңі "типтік ұжымдық әсерлену" мен мәдени-тарихи теориялық түсініктерімен анықталады.

Қазіргі кездегі даму кезеңінде "қоғамда ұлттық мәселелерге қызығушылықтар туған кезде", ресейлік этнопсихология – алдына міндет қойған бірден бір ғылым болып табылады. Қазіргі уақытта Ресейде күрделі этносаралық қатынастар өзінің дамуын "Этносаралық қатынастар психологиясынан" алады.

Қазақ этнопсихологиясының ғылым ретінде дамуы алғашқы қазақ ғалымдары мен ағартушыларының есімімен байланысты. Ұлттық психология мәселелері ХХ ғасырдың басындағы қазақ ойшылдары мен қайраткерлерінің шығармаларында қарастырылған. Қазіргі кездегі қазақ этнопсихологиясының дамуы ұлттық психология, этнопсихология дамуының тарихи-этностық аспектілерінің зерттеуімен байланысты.

Этностық сәйкестілік ұғымы этностық сәйкестіліктің құрылу кезеңдерімен тығыз байланысты. Этностық сәйкестіліктің когнитивтік және аффективтік компоненттері оның негізін жасайды. Этностық сәйкестіліктің дамуы мен трансформациясы этнопсихологияның негізгі сұрақтарының бірі.

Этностық сәйкестілікті өлшеу моделі және позитивті және негативті этностық сәйкестіліктер этнопсихологиялық ерекшеліктермен байланысты.

Этностық сәйкестілік көрінуінің деңгейлері бойынша моноэтностық сәйкестілік, этностық гиперсәйкестілік, бөтен этностық топпен моноэтностық сәйкестілік, биэтностық сәйкестілік, космополиттік сәйкестілікті зерттейді. Этномәдени маргиналдылық және этномәдени екіжақтылық ұғымдары бірі бірімен байланысты.

Қазіргі заманғы этнопсихологиядағы этностық таптаурындар таптаурындардың функциялық және психологиялық табиғаты өзара байланысты. Этностық таптаурынның әлеуметтік және психологиялық функциялары негізгі этнопсихологиялық зерттеулерді көрсетеді. Этностық таптаурынның негізгі қасиеттері мен “шынайылық” және “шынайы еместік” түсінігімен, айналық бейне феноменімен байланысты. Автотаптаурындар және гетеротаптаурындар өзара байланысты қалыптасады.

Этностық таптаурындар этносаралық қатынастар мониторингісінің (бағалаудың) формасы болып табыладыр.

Негізгі әдебиет: Фон - Герн В.К. Характер и нравы казахов. (Этнографический очерк) - Семипалатинск.1918. - 37 с.

№ 3 дәріс.

Тақырып: ЭТНОПСИХОЛОГИЯ ДАМУЫНЫҢ ТАРИХИ ЖОЛЫНА ҚЫСҚАША ШОЛУ

Мақсаты: Г.Лебонның "Ұлттық рух концепциясын" зерделеу.

Жоспар: Этнопсихологияның бастамасы ғылыми білімнің дербес саласы ретінде.

Қазіргі шетел этнопсихоло-гиясының дамуы.

Ресейде этнопсихологиялық ойлардың дамуы.

Қазақстандағы этнопсихологиялық идеялардың қалыптасуы мен дамуы.

Тақырыптың негізгі ұғымдары: аңыз, қоғамдық сана, объективтік дүние, қоғамдық қатынастар, тұрмыс-салт, мінез-құлық, талғам, мәдени құндылықтар.

Буржуазиялық этнопсихологтардың теориялық көзқарастары империализм дәуіріндегі философияның реакциялық бағытта қалыптасуы мен байланысты. Олар халықтардың психологиялық ерекшеліктерін империалисттердің мүдделері үшін пайдалануға тырысады.

Ұлттық психологияның әлеуметтік табиғатына саясаттың ықпалы болатындығы белгілі. Сол ықпал кешегі социализм дәуірінің кезінде ерекше байқалды. Ұлт мәселесіне шектен тыс партиялық және таптық пен ьерілгендіктен, ұлттық психологияны рухани тіршілігімізде болмайтын қасиет дегенге дейін жеттік. Оны 1966-1968 жылдағы «Народы Азии и Африки», «Вопросы философии», «Философские науки», «Вопросы истории» журналдарында ұйымдастырыылған пікір-таластардан айқын байқадық. Ұлт өміріндегі тарихи қалыптасқан рухани психологиялық дәстүрлік байлық ескерілмей келді.

Г.Шпет әлеуметтік топ мүшелерінің этникалық өзіндік санасынының қалыптасуын адамның мәдени құндылықтарға деген жағымды эмоциялық қатынасы арқылы түсіндіреді. Этникалық өзіндік сананың көпжақты, көпдеңгейлі құрылымы бар және ол мынадай компоненттерден тұрады. Этникалық бірдейлік, этноконсолидациялаушы және этнодифференсациялаушы белгілер туралы түсінік, оны қабылдау және өзіне деген қатынас , этникалық таптауырындар, теріс пікірлер, нұсқаулар.

Халықтардың психологиясындағы өзгешеліктер жөніндегі алғашқы ой-пікірлерді біз демократиялық бағыттағы ойшылдрадың, саяхатшылардың, елтанушылардың т.б. еңбектерінен табамыз. Олар кезінде халықтардың мінез-құлықтарының, талғамдарының, тұрмыс-салттарының, машықтанған шаруашылықтарының, фолдклордың т.б. әлеуметтік жақтарының айырмаларын сипаттап беретін материалдар жинаған.

Ұлттық психологияның ерекшеліктерін түсіндірудің әдістемелік негіздерінің бірі – оның ткбиғатын және жалпы адамгершілік, таптық-әлеуметтік, ұлттық арақатынасын ажырата білу. Халықтардың психологиясы ұлттың рухани бейнесінің жағының бірі болып есептелінеді. Ұлттардың рухани бейнесінің екі жағы бар: идеологиялық және психологиялық. Оның идеологиялық жағына әдебиет, өнер, ғылым, философия, дін т.б. психологиялық жағына- психология, ұлттық сезім, әдет-ғұрыптар т.б. жатады. Әрине, рухани бейненің бұл жақтары өзара тығыз диалектикалық байланыс, әрі өзара шарттылықта болады. Ұлттардың психологиялық ерекшеліктері халықтардың табиғи-материалдық жағдайларының нақты көрінісімен адам санасында қалыптасады. Ол өзінің түп тамырымен халықтар атрихының терең түкпірінен орын алып, оның пайда болған мезгілінен бастап дамуда. Халықтардың психологиялық ерекшеліктері-жалпы ұлттық әрі таптық категория. Ұлттық және таптық жақтарының өзара байланыс әсері ұлттардың типі мен дамуының кезеңдерінде сәкес болады. ұғындырды

Негізгі әдебиет: Хасанов Б.Х. Казахско-русское двуязычие.-Алма-Ата.:Наука,1987.-200 с.

Шибутани Т. Социальная психология. - Ростов на Дону: Феникс, 1998. -544 с.

№ 4 дәріс.

Тақырып: ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ ЭТНОС-АРАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАРДЫҢ ПСИХОЛОГИЯСЫ.

Мақсаты: Қазіргі кездегі эносаралық, ұлтаралық қатынас туралы білім беру.

Жоспар: Этносаралық қатынастардың психологиялық детерминанты. Этностық сәйкестілік және оның трансформациялық мәселесі

Қарым-қатынастың этнопсихологиялық аспектілері.

Этностық символдардың ролі адамның психологиялық құбылыстарын зерттеуде өзіндік орны бар. Әр түрлі этностық қауымдастықтардағы этносаралық қабылдау ерекшеліктерін зерттеу қажеттігі үнемі өз маңыздылығын жоймайды. Этносаралық өзара әрекеттестік және этносаралық түсінудегі шекараларды талдау барысында этнопсихологиялық білімдер өз көрінісін нақты табады.

Бүгінгі этнопсихология жалпы, әлеуметтік психология, философия, әлеуметтану, этнология және мәдениеттану ғылымдарының түйіскен жерінде дамыған пәнаралық сала болып табылады.

Этнопсихологияның объектісі этностық бірлік, сонымен бірге қоғамдық сананың бір формасы ретіндегі қоғамдық психологияны зерттеу болып табылады. Қоғамдық психология психикалық процестер, психикалық қасиеттер және психикалық күйлерді анықтайтын этностық бірліктің реттелген жиынтығын көрсетеді.

Этнопсихологияның зерттеу әдістері: этнопсихологиялық және психологиялық әдебиеттерді талдау; тұлғаның жекелік-этностық бітістерін зерттеуге бағытталған әдістер; халықтар өмір бейнесі мен мәдениеттерінің объективті элементтерін зерттеуге бағытталған әдістер; ұжымдық мінез-құлық пен қарым-қатынасын зерттеуге бағытталған әдістер.

Этнопсихология ғылым ретінде "ұзақ өткен тарихы мен өте қысқа тарихы бар". Ол өзінің даму жолын ежелгі өркениеттегі жазу ескерткіштерінен, антикалық ойшылдардың пікірлерінен, ХVІІ, ХVІІ, ХІХ ғ. басындағы ағартушылардың географиялық детерминизм теориясы, ұлттық мінез-құлықты зерттеуден бастады.

ХІХ ғ. екінші жартысында этнопсихологиялық ойлардың дамуында ұлттық этнопсихология мәселелерінің тарихы мен әдіснамасының жаңа өңделуіне байланысты жаңа өзгерісті кезең басталды. Осы кезеңнен бастап, этнопсихология өзінің объектісін, зерттеу пәнін, міндеттерін, әдіснамасын анықтайтын дербес ғылыми пән статусын алды.

ХІХ ғасырдың 90 жылдары этнопсихологияда сол заманғы шетел этнопсихологиясының негізіндегі "Боасаның тарихи мектебі" және "Мәдениет және тұлға" жаңа бағыттары қалыптасты.

Қазіргі уақыттағы шетел этнопсихологиясы - дербес ғылым, ол үш тармақтың дамуымен детерминацияланған – психологиялық антропология, кросс-мәдени психология және этносаралық қатынас психологиясы.

Ресей этнопсихологиясы өзінің дамуын 1848 ж. "психикалық этнографияның" құрылуынан бастайды. Оның дамуындағы өзгерісті кезеңі соңғы славиянофильдер мен орыс философтарының зерттеулері болып табылады. Этнопсихология дамуының кеңестік кезеңі "типтік ұжымдық әсерлену" мен мәдени-тарихи теориялық түсініктерімен анықталады.

Қазіргі кездегі даму кезеңінде "қоғамда ұлттық мәселелерге қызығушылықтар туған кезде", ресейлік этнопсихология – алдына міндет қойған бірден бір ғылым болып табылады. Қазіргі уақытта Ресейде күрделі этносаралық қатынастар өзінің дамуын "Этносаралық қатынастар психологиясынан" алады.

Қазіргі нарықтық қоғам екінші онжылдық өзінің тарихында өзгерісті кезеңді басынан кешіріп отыр. Қоғамның тіршілік әрекетінің сфералары, сонымен бірге этнопсихологияның парадигмалары да өзгерістерге ұшырап отыр. Өтіп жатқан процестер әлемдік бірлестік дамуындағы глоболизация мен интеграцияға бағытталған. Қазіргі этнопсихология мәселелері жыл сайын әртүрлі этностық бірліктегі және әлеуметтік жағдайы мен білімі әртүрлі адамдардың қызығушылығын тудырып, қоғамда өзіне аса көп назар аудартады.

Тәуелсіз, егеменді және көпұлтты мемлекетті қазіргі кезде құру этносаралық қатынастардың даму динамикасын, этносаралық өзара қатынасты, этникалық өзіңдік сананың қалыптасу ерекшелікгерін, этностық сәйкестілікті, этностық шиеленіс пен этностық конфликттердің психологиялық табиғатын зерттеуге арналған теориялық және эмпирикалық зерттеулердің пайда болуын ынталандырады.

Осыған байланысты, қазіргі кездегі қоғамның даму сатысында этносаралық қатынастарды құру тәжірибесінде құндылыққа ие этнопсихологиялық негізгі мәселелерді зерттеу ерекше орын алады.

Негізгі әдебиет: Зеланд Н.Л. Киргизы. Этнологический очерк. - Омск.1885.

Каракузова Ж.К. Казахская культура и символ. – Алматы: ИПК КазНУ, 1998. – 70 с.

№ 5 дәріс.

Тақырыбы: Қазіргі заманғы этнопсихология құрылымындағы этностық таптаурындар.

Мақсаты: Қазіргі заманғы этнопсихологиядағы этностық таптаурындар туралы білім беру.

Жоспар:

Этностық таптаурындардың функциялық және этнопсихологиялық табиғаты.

Этностық таптаурынның әлеуметтік және психологиялық функциялары.

Этностық таптаурынның негізгі қасиеттері мен “шынайылық” және “шынайы еместік” мәселесі.

«Этнос» сөзi қай тілден енген термин: грек. Адамдарды халық ұғымына біріктіретін не? Тiлдiк тұтастығы, шығу тегі, мекен жайы, мәдениеті. дiнi; салт-дәстүр; шаруашылық кәсібі; шығу тегі бір адамдар тобы. Адамдардың үлкен тобына психологиялық сипаттама беруге ұмтылған ғұлама: Ксенофонт. Этнопсихологияда психофизиологиялық процестердің этникалық ерекшеліктерін зерттейтін бағыты: салыстырмалы зерттеу. мәдени зерттеу; этникалық өзіндік сана зерттеу; отбасы-неке, бала тәрбиесi мәселелерiнiң аспектiлерiн зерттеу. Халықтар қалай пайда болады және жоғалады» еңбегінің авторы: Л.Н. Гумилев . «Этнос» ұғымының мәні: Халық, ру, тайпа, ұлт. адамдар тобы; шығу тегі бір адамдар тобы; ұлттық мінез –құлық ерекшеліктері; ұқсас халықтар. Ұлт мәдениетін ғылыми методологиялық тұрғыдан терең зерттеп, тұңғыш рет құнды еңбек жазған тарихшы этнограф: Л.Н. Гумилев. Әр түрлі халықтардың этникалық өз ерекшелігі туралы алғашқы идеяларды кім айтқан? Әль-Фараби. Қазақтардың этнопсихологиялық ғылыми зерттеу негізін қалағандар: Жүсіпбек.Аймауытов. Этнопсихология ғылымы не туралы? Адамдардың ұлттық ерекшелiктерi туралы. халық фольклоры жене оқыту дәстүрi туралы; дiни дәстүрлердің ерекшелiктерi туралы; адамдардың өз бетiнше өмірі туралы; жеке жеткiншектердi оқыту жене тербиелеу. Ең алғаш ұлттық мiнез туралы тұжырымдаманы кiм айтқан? Шпет. Этнопсихологияның ғылым ретiнде негiзiн қалаған кім? Вундт

Халықтар психологиясы деген 10 томдық еңбек авторы: ­Ф. Фихте. Ресейдегі этнопсихологиялық ойларды дамытуға ат салысқандар: Штеинталь. Этносты әлеуметтiк емес геоrрафиялық, табиғи құбылыс ретiнде қараған: Ж. Жандильдин Төмендегi айтылған ойлардың қайсысын Гумилев ұсынды? Этносқа тиiстiлiк туа пайда болмайды, әлеуметтену процесiнде жүредi. этносқа - тиiстiлiк әлеуметтену процесiнде жүрмейдi; этностың басты сипаттамалары адамның жеке басының ерекшелiктерiне байланысты; этносқа - тиicтiлiк туа пайда болады; дұрыс жауап жоқ. Этникалық таптаурындарды темендегі қандай тесттер түрімен анықтап талдауға болады? Этникалық аффилиация тecтi. әлеуметтiк дистанция шкаласы; кез - келrен тестiң түрімен; семантикалық дифференция; Басса-Даркенің эмоциялық тecтi.

Этникалық өзiндiк сана құрылымына не жатады: этникалық идеалдар, көзқарастар, ұлттық құндылықтар; географиялық орта, әлеуметтiк жағдай; интеллект, когнетивтiк компоненттер; мәдени қайраткерлер, ғұлама адамдар; дұрыс жауап жоқ. Этнопсихология ғылымы Ресейде ең алғаш қандай ғылымға енiп, соның құрамын құрады? Этнография. философия; социология; психофизиология; геогpафия. Алғашқы қауымдағы және бүгiнгі адам ментальдiлiгi туралы концепцияны кім ұсынды? Д. Леви-Бруль. Этнопсихологиялық зерттеулердiң пәнi: Адамдардың этникалык тиiстiлiгiн түciндіретін психикалық қасиеттердiң үйлесiмдiлiгiн психикалық функциялардың барлық ерекшелiктерi. этникалық тиiстiлiгiн тycіндіретін психикалық процестердiң, қасиеттердiң сәйкестенyi; психикалық функциялардың ерекшелiктерi; психикалық процестердiң ерекшелiктерiн aнықтay; психологиялық- әлеуметтiк проекциясының ерекшелiктерi.

Бүкіл халық ұстанатын тәлім-тәрбиелік нормаларды жан жүйесі тұрғысынан баяндайтын халықтық психологияның ғылыми атауы қаңдай? Этнопсихология. этнография; ұлттық наным; этнопедагогика; этнолингвистика. Этнопсихологияның міндеттеріне жатпайтын: Этнопсихологияның басқа ғылымдармен байланысы; ұлттық өзiндiк сана, ұлттық сезiм және көңiл-күйлердiң шын мәнiндe көрінуін зерттеу; этностардық эмоциялық-психологиялық сферасының тенденциясының басымдылығын зерттеу; келесi ұрпаққа салт-дәстүрлердiң, әдет-ғұрыптардың, әдeттepдiң кұндылык бағдарлардың, моральдi-психологиялық берiлетiн ұлттық ерекшелiктердi зерттеу; белгiлi этнос топтарына әлеуметтiк – экономикалық, саяси, мәдени жағдайлардың әcepiн зерттеу.

Этнопсихологиядағы "этникалық өзiндiк сана" түciнгi қай жылы отандық психологияда кеңiнен қолданыла бастады? 1990 ж. "Этнопсихологияға кiрicпе" кiтабы қай жылы шықты? 1986 ж. Халықтар рухының өнiмiнiң құрылысы peтінде B.Byнд нелердi жатқызды? Тiл, аңыздар, салт-дәстүр. үйреншiктi ұжымдық қобалжу; ментальдылық этникалық сала; әлеуметтiк сала, локус бақылау; территория, медениет. Белгілі этностың өзіне тән психикасы жөнінде біршама мәнді мағлұматтар беретін арнайы ғылыми жүйеге негізделмеген ілім-білімдердің жүйесі қалай аталады? Ұлтық сана. этнография; халықтық психология; халықтық педагогика; этнопедагогика. Г.В.Старовонтованың ойынша этникалық өзiндiк сана дегеніміз: Этностық өз қызығyын жете түсiнуге, "топты өзiне" дегендi "топ өзi үшiн" дегенге айналдыру. "топтық өзiнен" дегендi, "топқа өзiн" дегенге айналдыру; этностық өз қызығyын түсіну; барлық жауап дурыс емес; этностық өз танымын түciнyгe мүмкiндiк беру. Ру және тайпаға қатынасы бойынша төмендегiдей түсініктің қайсысы қолданылады? Ұлттық психология. этникалық психология; тұрмыстық мәдени психология; жалпы психология; психология. Этникалық топтың бiр жерден екiншi жерге ауысып, көшyiн қалай атайды? Этникалық миграция. этникалық адаптация; этникалық аккультурация; этникалық эмиграция; барлық жауап дұрыс емес. Этнопсихологияның шығу кезеңі қай жылы болып саналады? 1859 жж.

Л.Н. Гумилевтің айтуы бойынша, үлкен этникалық қауымды: Сynерэтнос. субэтнос; микроэтнос; макроэтнос; барлық жауап дурыс емес. Этникалық топтың белгiсiз жаңа ортаға бейiмделуi қалай аталады? Этникалық адаптация. этникалық эмиграция; этникалық аккультурация; этникалық миграция; барлық жауап дұрыс емес. Ең алғaш этнопсихологияның алғашқы зерттеулерi қай елде, қай жылы басталды? 1840ж, Ресейде. Қазақстанда ғылыми тұрғыда этнопсихологиялық зерттеулерге аса көңiл бөлген ғалым:­М.Мұқанов. Этнопсихологияның зерттеу міңдеттерінің негізі: Халықтық психологияның мәселелерін зерттеу. жеке адамдар психологиясын зерттеу; этнографиялық нұсқауларды зерттеу; ұлттық дінді мадақтау; ата-тегінің шығу тарихын. Ресейде этнопсихологиядан өткен ғасырдың 20-шы жылдары дәрiс берудi бастағaн: Г.Г.Шпет. Қазқстанда этнопсихологиядан ғылми конференциялардың алғаш өткен жылы: ­1990 жж. Өткен ғасырдың 30-шы жылдары Өзбекстан мен Қырғыстанда ұйымдастырылған зерттеулерді кім жүргiздi? Л.Лурия. ”Халық рухы” ұғымы қазақ ғұлама-ойшылдарының еңбектерінде жиі кездеседі? Ыбырай Алтынсарин.Этнопсихологиядағы әр ұлттың мақал-мәтелдері сол ұлттың психологиялық ерекшелiктерiне әсер ете ме? Әрине, алайда қосымша әдicтермен. Этностық қауымның өкiлдерiне қатысты пiкiрлер, ойлар, бағалар қалай аталады? Автотаптаурын. архетип; атрибуция; гетеротаптаурын; мәдени релятивизм.

Маргинал тұлға деген Екi ұлттың мәдени өмipi мен салттарына саналы түрде қатысып, өмір сүретін адам. өз ұлтының ұлтжанды патриоты; өз ұлтына немқұрайлы қарайтын тұлға; өзiндiк ұлттық сана-сезімін жоғалту жолымен бірігу нәтижесінде ұлттық-психалогиялық ерекшеліктердің трансформациясы; барлық жауап қате. Этникалық таптаурындарға үлкен мән берiп үлес қосқан ғалымдар: Т.Адорно, Г.Олпорт. "Бiрдейлiк ұғымын" алғаш енгiзген және өз еңбегiнде колданған кім? Зигмунд Фрейд. Этностереотип, этноцентризм, ұлттық тұрпат, ұлттық намыс, ұлттық сана және т.б. мәселелерді зерттейтін ғылым? Этнопсихология. демография; антропология; этнография; педагогика Позитивтi және негативтi этникалық бiрдейлiк түciнiгiн енгiзген этнопсихолог: Г. Солдатова. Халықтар мен нәсiлдердiң психикалық тұрпатының проблемаларын қapacтырған француз социологы: Г.Н. Лебон. Американдық этнологиядағы этнопсихологиялық мектептiң негiзiн салушы: Ф.Боас . Cepіктестің жанасуындағы адам психикасының көрінісін зерттейтiн ғылыми сала: Такесика. проксеника; полемика; лексика; барлық жауап дұрыс. Этносаралык карым-катынас кұрылымындағы жеке тұлғаның, топтың, кауымның орныны белгiлейтiн алеуметтiк мартебенiң элементi калай аталады? Этностық мәртебе. этностық толеранттылық; этностық бағдарлар; ұлттық сана-сезiм; этностық ауызбiрлiк. Қазакстандағы қазақ этнопсихологиясының ашылуына зор үлес қосқан қазақ ғалымы: Қ.Жарықбаев.

Штейнтальмен Лацарустың бастауымен "Этникалық психология және тiл бiлiмi" журналы 1859 жылдан бастап шыға бастады? . "Рух" - бұл жоғары тылсым күшке ие тiршiлiк иесi емес, халық жүрiс-тұрысының мiнез-құлықтық кырларының жиынтығы деп кім айткан? Г.Шпет . "Әлеуметтiк таптаурын" терминiн енгiзген ғалым кім? У.Липпман. Өз халқының тарихын, ұлттық бейнесін зерттеп, мақсатты түрде айналысқан тұңғыш қазақ ғалымын атаңыз? Шоқан Уалиханов. "Этнос" сөзінің этимологиялық түсiндiрмесi нeнi бiлдiредi? Ұлт,халық. ру, тайпа; ел, аймақ; тек, ұрпақ; халық, аймақ. ”Ұлттық психология” еңбегінің авторы кім? Нәби Елікбаев. Ұлттық мінез-құлықта байқалатын белгілерінің бірі? Ұлттық көңіл-күй. ұлттық құрам; сымбаттылық; ұлттық көзқарас; этникалық ата-тегі Г.У.Солдатова этникалық шиеленiстiң. неше түpiн көрсетедi? 4. Адамзаттын. әлем және ондағы өзiнiң орны туралы, негiзiнде жатқан образдар жүйесi: Менталитет. дiн; субмәдениет; таптаурын; патриотизм. "Тiл - халықтың үйi" деген қанаты сездiң авторы? М. Хайдеггер. "Ұлттық тiл ұлттық сананы қалыптастырады", - деп айтқан қоғам қайраткері: Ғарифолла, Есім.

«Өз ұлтының рухани түп-тамырынан айырылған» адамды Мәңгүрт атаймыз маргинал; нигилист; патриот; ұлтшыл. Кеңестік қазақстандағы психология ғылымының көрнекті өкілі : Мұхтар Әуезов. Халықтық жас қайыру есебі бойынша қазақтарда жасты есептеуі: 18 жастан. Қазақтарда жас шамасына қарай атауы және қай жас ? Тәрбие жасы, 7жас. өркен жас , 16 жас; мүшел жас, 13жас; халыққа қызметету,14 жас; бозбала, 13 жас. "Қазақ психологиясының тарихы" дегне оқулықтың авторы Қ.Жарықбаев. Ж.Аймауытовтың кеңес үкіметі кезіндегі қазақтардың ұлттық, әлеуметтік ерекшеліктерін ескере отырып жазған еңбегі: «Психология» (1926 ж.). «Жан жүйесі мен өнер таңдау» (1926ж.); «Тәрбие жетекшісі» (1924ж.); «Жаңа ауыл» (1929ж.); «Комплекспен оқыту жолдары» (1926ж.); Қазақ халқының жауынгерлік психологиясы, жау жүрек батырлығы мен ерлігі туралы жазған батыр- жазушы : Бауыржан Момышұлы. Этнопсихологияның міндеттері бірі: Адамзат психикасының ұлттық ерекшеліктерін зерттеу. психикалық құбылыстарды анықтау; адамзат ойлауының құрылымын зерттеу; ұлттық әдет-ғұрыптарды зерттеу; ұлттық салт-дәстүрлерді зерттеу. Этнопсихологиямен өте тығыз байланысты ғылым саласы: Этнография. демография; география; антропология; психология. Этностың мәдени мұрасы: Әр ұлттың ғасырлар бойы қалыптасқан өзіндік ұлттық өнері. этностық өзіндік санасы; әр ұлттың саяси бағыты. әр ұлттың этностереотип; әр ұлттың басқа ұлттың мәдениетін меңгеруі. Этногенез ұғымы нені білдіреді? Ұлт, халық және оның шығу тегі. ұлттың шығу тарихи сипаты; халықтың құрамы; ру-тайпаларының тарихи-мәдени құбылысы; тайпа,халық және оның шығу тегі. Этностардың пайда болуы үшін қажетті шарттарының маңыздысы: Тілдің бірлігі. ойдың бірлігі; қоғамдасуы; мәдени ортақтасуы; шаруашылығы.

Энопсихология осы ғылымдардың қайсысына сүйенеді: Осы ғылымдардың барлығына сүйенеді. этнология мен мәдениеттану; психология мен әлеуметтік философия; педагогика; жалпы және әлеуметтік психология. Әлеуметтік – этникалық психологияның принциптерін жазған автор ? Б.Ф. Поршнев Б.Ф. Поршневаның ойынша этникалық өз- өзін түсіну ең бірінші мына принциптен басталады ?« Біз және Олар». дін мен ғылым; мәдениет және дін; бүгін және Ертең; халықтар мен мәдениет. Этнос деген ұғымды ғылымға енгізген автор кім ? Ю.В. Бромлей. 20 ғасырдың қай жылдарында АҚШ-тың штаттарында этнопсихология мәселелерімен айналысатын орталықтар ашыла бастады? 1970 -1980 ж. «Менталитет» сөзі «рухани» - деген ұғымды білдіреді. Ол қай тілден енген? Француз тілі. «Адам психологиясын оның мәдениетін білмей түсіну мүмкін емес»,- дегенді айтқан автор ? Т. Шварц. Халықтың шығу тегін, тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрін зерттейтін қоғамдық ғылымдардың бірі: Этнография. этнопедагогика; этнопсихология; халықтық педагогика; ұлттық психология. Менталитет ұғымы мына түсініктермен тығыз байланысты ? Бір этностың психикасымен, ойлау дәрежесімен, дүниені түсінуімен. мәдениетпен, ғылыммен; психологиямен басқа елдердің әлеуметтік дәрежесімен; психологиямен , педагогикамен; философия мен этнопсихология. Географиялық детерменизм тұжырымын енгізген француз ғалымы М. Монтескье қай ғасырда өмір сүрген? 18 ғ. Адамдар психикасының этностық ерекшеліктерін зерттейтін психологияның саласы.?

Этнопсихология. әлеументтік психология; жалпы психология; медициналық психология; даму психологиясы. « Ұлттық мінездер туралы» жұмысты жазған философ Д. Юманың ұлты кім? Ағылшын ұлты. «Этнос сөзі» қандай мағананы білдіреді? Халық.тайпа; ру; нәсіл; ел.Ежелгі Грецияда халықты білдіретін «Демос» деген ұғымға не жатады? Ел,халық,көпшілік. тайпа, ұжым; ру, топ; халық, ру, жиын; халық тұрғындары. Этнопсихология сөзінің құрамы: Этнос және психология. этнос және педагогика; ұлт және этнография; ұлт және жантану; ұлттық және халықтық психология.

Ұлт қатынастарының этикасы: Этнос қауымдары мен топтар өкілдері арасындағы түрлі байланыстарды қалыпқа келтіретін ішкі- ұлтаралық қатынастардың нормалар мен ережелер жиынтығы. аймақ бірлігімен, экономикалық байланыстары мен, тіл ортақтығын сипатталады; ұлттың өзіндік немесе басқа ұлт өкілдерінің ойлау ерекшеліктері; адамдарың өз этностық қауымға ережелерге,құндылықтарға адамдардың қатысу түрлері; тілдің, мәдениеттің тұрмыстық ерекшеліктерін сақтаған халықтың оқшау бөлігі.

Этнопсихологияның негізгі категориясы: Этникалық сана мен мінез-құлық . этникалық құрылым; ұлттық мемлекет; халықтық тәлім-тәрбие; этникалық еңбек; бірінші және екінші жауап дұрыс. Этнос дегеніміз не ? Тілі бір, салыстырмалы түрде тұрақты мәдени және психика ерекшеліктері ортақ, сондай-ақ жалпы өзіндік атауы бар тарихи қалыптасқан адамдардың тұрақты жиыны. этнос қауымының салт-дәстүрі және құндылықтарын бағалау қабілеті; өзара әрекеттестік өзгешелігі мен шарттарын басқа ұлт өкілдерімен араласу; дәстүрі белгілі ұлт ортасында, ұлт тобында болатын жүріс-тұрыс әдісі; жүріс-тұрыс формасы әбден тамырланған адамдардың қатысу түрлері. Этнопсихология қандай ғылым? Бұл жас, қалыптасып келе жатқан; бұл ежелден келе жатқан ғылым; бұл ХХ ғ . ғасырда шыққан ғылым; бұл Қазақстанда шыққан ғылым; жеке дербес ғылым болып қалыптаспаған ғылым. Этномәдениеттік бейімдеуге нелер жатады ? Барлық жауап дұрыс. адамдардың жаңа мәдениетке; жаңа ұлттық әдет-ғұрыпқа; өмір салтына тәртіпке; психологиялық немесе әлеуметтік дағдылану. Бүкіладамзатты бірігуге шақыратын Адамның тағайындалуы деген жұмыстың авторы кім? Арихте.Ұжымдық санасыздықтың құрамдық компоненттері жалпы адамдық символика негізі жататын түс, ертегі миф қай ұғымға жатады? Архетиптер. автотаптаурыш; атрибуция; инициация; миграция. Швецария ғалымы М. Лацарус қай теорияның негізін қалаушы болып есептеледі? Халықтар психологиясы. салт-дәстүр психологиясы; халықтар дәстүрі; халық жаны мен рухы; халықтар аңыздары. Мақсатты түрде этностық өзіндік бекіту және өзіндік бағытталған жұмысты белгілеу үшін қолданылатын термин? Этностық ұтқырлық. этнопсихология; этностық маргинал; халықтық педагогика; этникалық контактіде. А. Кардинер, Р. Линтон, К. Дю Буа авторларының атымен байланысты американың этнопсихологиясындағы жаңа кезең қай 30 жылдың ортасынан жылдардан басталды?

Ресейде этнопсихологиядан өткен ғасырдың 20-шы жылдары дәрiс берудi бастағaн: ­Г.Г.Шпет Этникалық таптаурындарға үлкен мән берiп үлес қосқан ғалымдар: Т.Адорно, Г.Олпорт "Әлеуметтiк таптаурын" терминiн енгiзген ғалым кім? У. Н Липпман

Белгілі ұлтпен этностың басын біріктіруде ерекше көзге түскен, топ жарған тұлға: Ұлттық лидер. ұлттық пессимизм; ұлттық мінез; халық; ұлттық темперамент.Халықтың жақсы ниетімен тілегінен туған ғұрып: Ырым. шежіре; шешендік сөз; ұлттық тіл; ұлттық сана. Ұлттық психология дегеніміз не? Басқа ұлттарда қайталанбайтын ұлттық рух. әр этностың мінез құлқын білдіретін ұғым; ұлттың өзіндік дүниетанымының белгісі; өз ұлтынан жирену; этностардың бір бірімен теңдестірілуі. Белгілі бір ұлтқа ортақ психикалық ерекшеліктің жиынтығы: Ұлттық мінез. ру; тайпа; намыс; мақтаныш. Әр этносқа тән біртіндеп дәстүрге айналған қоғамдық салт сана: Әдет ғұрып. мінез; намыс; дәстүр; айтыс.

Қазақтың құн нормаларын белгілеген Тәуке ханның заң жиынтығы: Жеті жарғы. жеті ата; ата заң; тыйым сөздер; аламан. Этностық мінез құлық ерекшеліктерін зерттеумен айналысатын америкалық ғылыми бағыт: Психологиялық антропология. әлеуметтік антропология; психоанализ; бихевиоризм; гуманистік психология. Қарапайым бұқара халықтың стихиялы бас қосуы: тобыр. Тамыр; Тайпа; ұлт; ру.Ұлттық құндылыққа төмендегілердің қайсысы жатады? Барлығы дұрыс. Тіл; Тарих; Әдебиет; Ата мекен.

Біртұтас территориясы, экономикасы мен мемлекеттік тілі, ұлттық болмысы қалыптасқан халықтар жиынтығы: ұлт. Тайпа; Ру; Тобыр; Дін. Патша өкіметінің отаршылдық саясаты мен коммунистік идеология тұсында қалыптасқан тұлғалық жаман қасиеттер жиынтығы: Құлдық психология. Ұлттық намыс; Ұлттық сана; Ұлттық мақтаныш; Ұлттық мінез. Басқа ұлттың тыныс тіршілігіне мән бермей, тек өз этносының жәй күйіне ерекше мән беру: этноцентризм. Эгоцентризм; Ұлттық пессимизм; Ұлттық сана; Антропсихизм. Әр этноспен ұлттың тілін, дінін, әдет ғұрпын бойына әбден сіңірген кісі: этностық тұлға. Индивид; Дара тұлға; Жеке адам; Лидер. Этностардың бір бірімен теңдестірілуі: Этностық идентификация. Этнопсихология; Этнопедагогика; Антропология; Сенсибилизация. Қазақ халқының ру,тайпа болып қалыптасу жолының генеологиялық картасы: шежіре; Шешендік сөз; Ұлттық психология; Айтыс; Жеті жарғы. Этносаралық қарым қатынас ұғымының мәні: Этностардың бір бірімен түрлі деңгейде байланысқа түсуі. Ақпарат алмасу; Коммуникация; ым ишара; Ұлтшылдық. Кісінің өз әкесінен бастап сегізінші атасына дейінгі қандас туыстықтың тоқтаған шегі: Жеті ата. туажат; тамыр; немене; тайпа. Қазақтың ұлттық психологиясына тән имандылық қасиеттің ерекше бір көрінісі: бауырмалдық. Ұлтшылдық; Намысқойлық; Ынтымақтастық; дұрыс жауабы жоқ. Қазақтың ұлттық мінез бітістері: барлығы дұрыс. Отансүйгіштік; Бауырмалдық; Қайырымдылық; Шешендік. Наным сенімдердің жүйелік ритуалы қалай аталады? Магия. Лақап; мәңгүрт; тыйым сөздер; кәде. Үш мың жылдық тарихы бар дала тұрғындарының тұрмыс салтына байланысты қалыптасқан өзіндік жан жүйесі: Көшпенділер психологиясы. халық психологиясы; рушылдық; құлдық психология; ұлттық психология. Этносты социалды емес географиялық табиғи құбылыс деп көз қарас танытқан ғалым: Л.Н.Гумилев. Американдық психолог Г.Триандис этнопсихология пәні ретінде нені қарастырды? Субьективті мәдениет. әділдік нормасы; рухани мәдениет; қажеттілік нормасы; теңдік нормасы. Ұлттық психологияның ерекшеліктері түсіндірудің әдістемелік негіздерінің бірі: ұлттық арақатынасты ажырата білу. Талдау; біріктіру; өзіндік бақылау; интроспекция.

№ 6 дәріс.