Азоттық негіз (аденин)

1, 2 Немесе 3 фосфор

қышқылының қалдықтары

N-Глюкозидтік байланыс

Нуклеотидтерді нуклеозидтердің фосфорлы эфирлері ретінде қарастыруға болады. Нуклеотидтердің құрамындағы фосфор қышқылының қалдығы екі негізді қышқылдың касиеттерін көрсетеді және екі диссоциациялану константасымен сипатталады. Құрамындағы пентозаның табиғатына байланысты рибонуклеотидтер (құрамында β–D–рибоза) және дезоксирибонуклеотидтер (β–D–2–дезоксирибоза) болып бөлінеді. Нуклеотидтердің аты фосфатты қалдықтың орны санмен және мөлшері (моно–, ди–, три–) көрсетілген нуклеозидтің атынан құралады. Сонымен қатар, азоттық негіздің атына «қышқыл» деген сөзді қосып, атауға да болады. Мысалы, аденозин-3′–монофосфат немесе 3′–аденил қышқылы.

Аденозин-3′–фосфат (3′-амф) немесе 3′–аденил қышқылы

Көбінесе нуклеотидтер қысқартылған түрде азоттық негіз бен фосфор қышқылының мөлшерін көрсететін әріптермен аталады. Мысалы, АМФ (аденозинмонофосфат), АДФ (аденозиндифосфат), АТФ (аденозинтрифосфат).

Рибонуклеин қышқылдарын құрайтын рибонуклеотидтерге АМФ, ГМФ, ЦМФ және УМФ жатады. Барлық аталған нуклеотидтер 5′–фосфаттарға жатады. Егер басқа нуклеотидтер болса, оларды атағанда, міндетті түрде, фосфаттық топтың орнын көрсету керек. Мысалы, 3′–АМФ.

АМФ

(аденозин монофосфат, аденозин – 5′ – фосфат,

5′ – аденил қышқылы)

ГМФ

(гуанозин монофосфат, гуанозин – 5^′ фосфат,

5 ^′– гуанил қышқылы)

ЦМФ

(цитидин монофосфат, цитидин – 5′ – фосфат,

5′ – цитидил қышқылы )

УМФ

(Уридинмонофосфат, уридин – 5′ – фосфат,

5′ – уридил қышқылы)

2.8.3 Дезоксирибонуклеозидфосфаттар

(дезоксирибонуклеозидтер)

ДНК-ң құрамына кіретін дезоксирибонуклеотидтер:

1. д.АМФ – дезоксиаденозин монофосфат;

2. д.ГМФ – дезоксигуанозин монофосфат;

3. д.ЦМФ – дезоксицитидин монофосфат;

4. д.ЦМФ – дезокситимидин монофосфат.

Дезоксирибонуклеин қышқылдарын құрайтын дезоксирибонук-леотидтерге д.АМФ, д.ГМФ, д.ЦМФ және д.ЦМФ жатады. Барлық аталған дезоксирибонуклеотидтер 5′–фосфаттарға жатады. Басқа нуклеотидтер болса, оларды атағанда, міндетті түрде, фосфаттық топтың орны көрсетіледі, мысалы, 3^′–д.АМФ, т.б.

д.АМФ

(дезоксиаденозин монофосфат, дезоксиаденозин–5′–фосфат,

5′–дезоксиаденил қышқылы)

д.ГМФ

(дезоксигуанозин монофосфат, дезоксигуанозин –5^′–фосфат,

5′–дезоксигуанил қышқылы)

д.ЦМФ

(дезоксицитидин монофосфат, дезоксицитидин–5′–фосфат,

5′–дезоксицитидил қышқылы)

ТМФ

(дезокситимидин монофосфат, дезокситимидин–5′–фосфат,

5′–дезокситимидил қышқылы)

2.8.4 АТФ, цАМФ, құрылысы

Әртүрлі жүйелер мен мүшелердің жасушаларында нуклеозидтердің монофосфаттарынан басқа ди және трифосфаттары да кездеседі. Олардың ішіндегі аса маңыздыларына аденозиндифосфат АДФ және аденозинтрифосфат АТФ жұбы жатады. АДФ молекуласы АТФ түзілуі үшін қажетті бастапқы субстанция болып табылады. Адениннің үшфосфатты эфирі АТФ, басқа нуклеотидтермен салыстырғанда, энергияның жүздеген дербес жасушаішілік реакциялардың арасында тасымалдануына жиірек қатысады. АТФ–тың рекцияға қабылетті және оңай гидролизденетін екі шеткі фосфаттық тобы қоректік заттардың тотығу барысында ковалентті байланыстар түзеді. Энергиясы мол фосфаттық топтар гидролизденгенде бөлінетін энергияны реакция шығынын қажет ететін кез келген басқа биосинтетикалық процестерді орындау үшін пайдалануға болады.

Сол сияқты, пентозаның құрамындағы екі гидроксил тобы фосфаттық топ арқылы тұйықталған нуклеотидтер кездеседі, оларды циклдыфосфаттар деп атайды. Жиі кездесетіндерге 3′,5′–аденил қышқылы (ц.АМФ) және 3′,5′–гуанил қышқылы (ц.ГМФ) жатады.

ц.АМФ

3′,5′–аденил қышқылы

ц.ГМФ

3′,5′–гуанил қышқылы

Адениннің тұйық тізбекті туындысы ц.АМФ сан–салалы жасушалық дабылдың қызметін атқарады және көптеген жасушаішілік әртүрлі реакциялардың жылдамдықтарын реттейді.