«Қоғамдық өндіріс және оның құрылымы»

Өндіріс дегеніміз – адам өміріне қажетті игіліктерді өндіру кезіндегі адам мен табиғат арасындағы байланыс.

Жұмыс күші дегеніміз – адамның еңбекке деген қабілеттілігі.

Өндіріс құрал жабдықтары – еңбек құралдары мен еңбек затынан тұратын өндірістің заттық факторы.

Еңбек құралдары дегеніміз – адамға қажетті игіліктерді жасауға пайдаланылатын заттар жиынтығы.

Еңбек заттары – деп еңбек барысында адамдардың тікелей әсер етіп, болашақ өнімнің материалдық негізін құрайтын заттарды айтамыз.

Қоғамдық өндіріс түрлері және ұдайы өндіріс

Материалдық өндіріске – материалдық игіліктерді өндіру салалары сонымен қатар материалдық қызмет көрсету кіреді. Мысалы: өнеркәсіп, ауылшаруашылығы, құрылыс саласы, транспорттық қызмет, коммуналдық қызмет көрсету, киім тігу, тазалау және т.б.

Материалдық емес өндіріс саласына – өндірістен тыс игіліктерді (рухани игіліктер) өндіру және өндірістен тыс қызмет (рухани қызмет) көрсету жатады. Мысалы: ғылыми кеңестер беру, денсаулық сақтау, білім беру, өнер, кітап жазу, сурет салу және т.б.

Ұдайы өндіріс жәй және ұлғаймалы ұдайы өндіріс болып екіге бөлінеді:

Жай ұдайы өндіріс – бұл өндіріс процесінің бұрынғы ауқымда қайталануы, сондықтанда алынған табыстың бәрі жеке тұтынуға жұмсалады.

Ұлғаймалы ұдайы өндіріс – бұл өндірістің ұлғаймалы ауқымда қайталануы, өйткені алынған табыстың бір бөлігіне қосымша ресурстар сатып алынады. Ұлғаймалы ұдайы өндірістің үш негізгі типі бар:

Интенсивті – бұл өндіріс факторларын сапалық жетілдіру, яғни еңбек құралдарын неғұрлым үнемді пайдалану, жұмыс күшінің біліктілігін арттыру және қордағы өндірістік қуаттарды тиімді пайдалану арқылы өнім өндіру көлемін сапалық жағынан ұлғайту.

Экстенсивті – өндіріс процесінің сан жағынан өсуі, яғни өнімді екі есе көбейту үшін қолда бар өндіріс құрал жабдықтарын, жұмыс күшін екі есе ұлғайту.

Аралас – өндіріс қуатын пайдаланатын өндіріс факторлары санын және техникамен технологияны жетілдіру нәтижесінде ұлғайту.

«Экономикалық институттар: меншік және кәсіпкерлік»

Меншік – бұл адамдар арасындағы өндіріс факторлары мен нәтижелерін иемденуге байланысты туындайтын қатынастар. Меншік қатынастарын келесідей 11 элементке топтастырылады: - иелік ету құқығы; - пайдалану құқығы; - басқару құқығы; - табыс алу құқығы, яғни игіліктердің пайдалы қасиеттерін өзі үшін пайдалану құқығы; - егемендік құқығы, яғни игіліктерді шеттету, пайдалану, өзгерту немесе жою құқығы; - қауіпсіздік құқығы; - мұраға қалдыру құқығы; - мүліктерді шексіз пайдалану құқығы; - сыртқы ортаға зиян тигізетін тәсілдерді пайдалануға тыйым салу; - өндіріп алу түріндегі жауапкершілік құқығы, яғни игілікті қарызды өтеу үшін өндіріп алу мүмкіндігі; - бұзылған құрал-жабдықтарды қалпына келтіруді қамтамасыз ететін тәртіптер мен институттардың болу құқығы.

Меншік субъектісі – меншік қатынастарының белсенді жағы. Олар меншік объектісін иемденетін, оған билік ететін және пайдаланатын адамдар. Мысалы: жеке адам, отбасы мүшелері, әлеуметтік топтар, кәсіпорынның еңбек ұжымдары, территория халқы т.б. Меншік объектілері – меншік субъектісінің қарамағындағы заттар. Мысалы: жер, ғимараттар, табиғи байлықтар, ақша, асыл тастар, ақыл ой меншігі және т.б. «Қоғамдық шаруашылықтың нысандары. Тауарлы өндіріс. Ақша.»

Натуралды шаруашылық деп – өнімін сату, айырбастауүшін емес, тек өзінің тұтынуы үшін өндіретін тұйық шаруашылықты айтамыз.

Тауарлы шаруашылық дегеніміз – өндірілген өнімдер тұтыну үшін емес, сатылуы үшін басқаның қажеттілігін қанағаттандыру үшін шығарылатын экономикалық қатынастар жүйесі.

Тауар және оның қасиеттері.

Тауар дегеніміз – сатуға немесе айырбастауға арналған еңбек өнімі.

Кез – келген тауардың екі қасиеті бар:

- тауардың тұтыну құны;

- тауардың айырбас құны;

Тауардың тұтыну құны деп – бұл тауарлардың адам сұранысын қанағаттандыра алу қасиеті.

Ақша – бұл барлық тауарлардың құнын көрсетіп, олардың айырбасында аралық қызмет атқаратын жалпы тауарлық эквивалент.

Ақшаның атқаратын қызметтері:

- құн өлшемі – ақшаның көмегімен барлық тауарлардың құны көрсетіліп, оның бағасы бекітіледі.

- айналыс құралы – бұл кезде ақшалар тауар алмасу процесінде аралық қызмет атқарады. Т-А-Т

- қор жинау құралы – ақша айналыс сферасынан шығып, өндірушілер, жеке адамдар ақшаларын банктерде, мемлекеттік қазынада жинақтайды.

- төлем құралы – тауарларды несиеге сатқан кезде ақша төлем құралы қызметін атқарады.

- дүниежүзілік ақша – бұл қызметті ақша халықаралық экономикалық қатынас кезінде атқарады.