Тжбт медиаторлары және олардың әсерлерi
IFN- Тжбт фагоцитарлық механизмді қосатын цитокин болып табылады.
Бұл медиатор макрофагтардың көптеген туа біткен қорғаныс қызметтерiн белсендiредi, сонын ішінде, олардың жасушаiшiлiк цитоуыттылығын, тiндерде қабыну серпiлiсiнiң дамытатын қабыну алды цитокиндердiң (ИЛ-1, 6, 8, 12, MIF, TNF-) өндiрiлуiн. Бұл цитокин, сонымен қатар, HLA-II класс антигендерiнiң экспрессиясын жоғарылату және макрофаг бетiнде Fc-рецепторларының әсерленуiн күшейту арқылы антигендi таныстыру мен макрофагтардың фагоцитоздық қызметiн белсендіреді.
Осы цитокиндердiң әсерiнен NK-жасушалары белсенеді де IFN--ны қосымша түзiп жаңа Тжбт пайда болуын қамтамасыз етеді.
IFN- CD8+ЦТЛ дифференциялаушы фактор болып табылады, одан басқа, ол аутокриндiк жолмен Тх1-дiң қосымша түзiлуiне әсерін тигiзедi. Сонымен қатар IFN- Тх2-ң түзiлуiн және олардың қызметтерiн тежейтiнi көрсетiлген.
IFN- генiнен айырылған тышқандарда макрофагтар белсенбейтіні көрсетілген. Нәтижесінде, бұл жануарлар туберкулез микобактерияларына төзiмсiз болып, осы инфекциядан өледi.
ИЛ-12 макрофагтардың аллергендi жұтып активтенгенде бөлiнедi. Бұл цитокин Тх1-дiң түзiлуiн белсендiрiп қана қоймай, Тх2 цитокиндерi бөлiнуiн тежейдi және қызметтерiн басады.
ИЛ-3 және ГМ-КСФ сүйек кемiгiнде макрофагтардың қосымша түзiлуiн ынталандырады, ал ИЛ-8 оларды қабыну ошағына хемотаксисын шақырады.
Ісік некроздаушы факторлар TNF- және TNF- антигендi– бөгде нысана-жасушалардың апоптозын шақырады. TNF- өте күштi қабыну алды цитокиндердiң бiрi болып табылады.
Қан тамырларының өткiзгiштiгiн арттыратын, фибробластардың пролиферациясын белсендiретiн және коллагеннiң фибробластармен өндiрiлуiн жоғарылататын факторлар дәнекер тiндi қапшық түзiлуiне жағдай жасайды, нәтижесiнде қабыну ошағының қапшықтануы жүредi.
Жбт клиникалық мысалдары
ЖБТ клиникалық мысалдарына 24-72 сағаттан соң нәтижесi бағаланатын туберкулиндiк сынама және басқа ЖБТ терiiшiлiк сынамалары жатады. Морфология бойынша оң Манту серпiлiсi ошаққа мононуклеарлық жасушалар – Т-лимфоциттер және макрофагтармен шоғырланған түрдегi пролиферациялық қабынудың мысалы болып табылады.
Гранулема, туберкулома және сифиломалардың түзiлуi жоғары сезiмталдықтың IV түрiнiң әдеттегі мысалдары болып келеді.
Бұл серпiлiстерге және де жататындар:
қызылша кезiндегi және басқа жұқпалы аурулар кездерiндегi бөртпелер;
аллергиялық аурулар, жұқпалы аллергиялық бронх демiкпесi, жанасулық дерматиттер, 24 сағат немесе одан да көп уақыттан соң дамитын дәрiлiк аллергия кезiндегi бөртпелер;
өз тiндерi мен жасушаларына қарсы ағзаның адаптивті жасушалық иммундық жауабының пайда болуымен сипатталатын аутоиммундық аурулар (жұқпалы-аллергиялық полиартрит, бауыр циррозына тез ауысатын токсиндік гепатит, созылмалы белсенді вирустық гепатит).
Мысал ретiнде жанасулық дерматиттiң, туберкулиндiк сынаманың, гранулематозды серпілістердің патогенезiн мұқият қарауға болады.
Жанасулық дерматиттер – аллерген әсер еткен жерде дамитын экзематозды серпiлiсiмен сипатталады. Ол көбiне никель, хром қосындыларымен, органикалық ерiткiштермен, бояғыштармен, жуғыш заттармен, косметикалық препараттармен және тағы басқа заттармен жанасу кезiнде пайда болады. Осы химиялық қосындылар (көбiне майда еритiн) эпидермистiң терең қабатына өтiп, оның нәруыздарымен байланысып, кешендi антигендерді түзедi. Бұл антигендер Лангерганс жасушаларымен (терiнiң негiзгi антигенді таныстырушы жасушаларымен) жұтылып, өңделедi. Содан кейiн, бұл жасушалар эпидермистен шығып афферентiк лимфа тамырлары арқылы аймақтық лимфа түйiндерiне барады. Бұнда МНС-II класс молекуласымен iлiктескен гаптен-нәруыздық қосындылар процессинге ұшырап, Тх0-ге таныстырылады, бұл жасушалардан жетiлген Тх1 жасушалары түзiледi. Бұл жасушалар терiге қарай жылжиды, ал аллергенмен қайта кездескен соң белсенiп, жергiлiктi қабыну үрдісін шақыратын цитокиндердi бөле бастайды. ИЛ-8 әсерiнен ошаққа жаңа Тх1, макрофагтар және мес жасушалары келе бастайды.
Макрофагтар мен Тх1 серпiлiс ошағында бiрқатар қабыну алды цитокиндердi (ИЛ-1, ИЛ-6, ИЛ-8, TNF-, MIF және т.б.) бөледi, олар болса терiнiң қабынуын шақырады. Жинақталатын жасушалардың саны жоғары шекке 48-72 сағаттан соң жетедi, бұл кезде қабыну серпiлiсi да жоғары деңгейде болады.
Содан соң серпіліс өшедi, оған себепкер – туа біткен иммунитет жасушалары: ИЛ-1 және ИЛ-2-ң өндiрiлуiн тежейтiн терiнiң макрофагтары мен кератиноциттерi простагландин Е-нi бөле бастайды. Терiнiң мес жасушалары TGF--ны (трансформациялаушы өсу факторы ) өндiре бастайды, ол қабынуды тежейдi және ИЛ-1 және ИЛ-2 пролиферациялық әсерлерiн тоқтатады. Мес жасушаларымен өндiрiлетiн ИЛ-10 макрофагтардағы және Лангерганс жасушаларындағы МНС II клас молекулаларының экспрессиясын әлсiретедi, ол жасушалармен Тх1-дiң цитокиндерiнiң өндiрiлуiн тежейдi. ИЛ-10 тағы Тх1-ң дамуын және антигенге арнайылық пролиферациясын тежейдi. МНС II клас молекулаларын әсерлейтiн кератиноциттер, костимулдаушы молекулалар болмағанда, антигенді таныстырушы жасушалар қызметін атқара алмайды, бiрақ антигендiк эпитопты экспрессиялай отырып Тх1 клондық анергиясын тудыра алады.
Содан серпiлiс өшiп, барлық клиникалық қабыну белгiлерi бiрте-бiрте басылады.
Туберкулиндiк сынаманы алғаш рет Кох сиппаттаған болатын. Ол туберкулез микобактериясының өсiндi сүзiндiсiн терi астына ексе, науқастың температурасы жоғарылап, жалпы ауру жағдайы дамитынын көрсеткен. Екпе жасаған жерде iсiк пен қатаю пайда болады. Терiлiк туберкулиндiк сынама туберкулез қоздырғышына сезiмталдық деңгейiн анықтауға көмектеседi.
Сезiмталданған адамдарға туберкулиндi терi iшiне енгiзгеннен кейін инъекция аймағына Тх1 жиналады, олар белсенiп, жоғары сезімталдық серпілісін негіздейтін моноцит-макрофагтартарды белсендiретiн цитокиндердi өндiре бастайды. Бұл серпілістін дамуы да туа біткен және адаптивті иммунитеттің бірігіп әсер етуінің айқын мысалы болып келеді.
Тх1 бөлген TNF- және TNF- терi тамырының эндотелийiне әсер етiп, олардын бетінде адгезия молекулаларының (Е-селектин, ICAM-1 және VCAM-1) экспрессиясын шақырады. Бұл молекулалар лейкоциттердiң беттерiндегi рецепторлармен байланысып, оларды серпiлiс ошағына бағыттайды. Бiрiншi 4 сағат iшiнде мұнда нейтрофилдер жиналады, кейiн 12 сағаттан соң оларды моноциттер және Т-лимфоциттер алмастырады. Осы жасушалармен бөлiнген цитокиндер тiндерде қабынуды туындатады; пайда болған инфильтрат жайылып, терiнiң коллаген талшықтарын бұзып, 48-72 сағаттан соң ең жоғарғы өлшемге дейiн жетедi. Осы инфильтрат 80-90%-ға моноциттерден тұрады. Лимфоциттер iшiндегi CD4+ Т-жасуша саны CD8+ Т-жасушалардың санынан екi есе көп болады. 48-96 сағаттан кейiн лимфоциттiк-моноциттiк инфильтраттың моноциттерi мен бетіндегі кератиноциттер ИЛ-1 мен ИЛ-2-ң өндiрiлуiн және Тх1-ң қызметiн тежейтін ПГЕ2 түзе бастайды.
Туберкулин екпесiмен шақырылған қабыну 5-7 тәулiктен соң басылады. Сөйтiп, антиген элиманациясынан соң қабыну ошағы жиырылады. Бiрақ, тiндегi антиген персистенцияласа (тұрақтанса), қабыну серпiлiсi гранулематоздық серпiлiске дейiн дамиды.
Гранулематозды серпiлiс жоғары сезiмталдықтың IV түрiнiң серпiлiстерiнде өте мәндi клиникалық көрiнiсi болып табылады. Әдетте, бұл серпiлiстер макрофагтар жоя алмаған микроағзалардың және басқа бөлiктердiң жасушаiшiлiк персистенциясында дамиды. Кей жағдайларда (мысалы үшін, аллергиялық альвеолит кезінде) гранулематозды серпілістің себебі альвеолярлы макрофагтарда жасуша ыдырата алмайтын иммунды кешендердің персистенциясы болуы мүмкін. Ошаққа Тх1-ң шоғырлануы нәтижесiнде және олардың бөлетiн - қоршаған тiндердiң жасушаларының пролиферациясын сергiтетiн цитокиндерiнiң әсерiнен эпителийлік-жасушалық гранулема қалыптасады.
Гранулема қалыптасуы цирконий және бериллийге сезiмталдығы жоғары болғанда да байқалады. Цирконий және бериллий әсерлi гранулемалардағы макрофагтардың цитоплазмасында осы металлдардың бөлiктерi табылады.
Гранулематозды қабыну кезiнде белсендiрiлген макрофагтар цитокиндермен созылмалы ынталану нәтижесiнде өлшемi үлкейiп, эпителиоидты жасушаларға айналады. Бұл жасушалар қосылып гранулемаға тән, көп ядролы алып жасушаларға айналады.
Гранулеманың ядросы лимфоциттер мен фибробласттар қабатымен қоршалған макрофагтар мен эпителиоидты жасушалардан тұрады. Кейде коллагеннiң түзiлуi белсенуінен айқындалған фиброз байқалады.
ЖБТ аллергиялық серпiлiстерінің диагностикасында 24-72 сағаттан кейін бақыланатын терiiшiлiк сынамалардан басқа, күмәндi аллергендерді қатыстырып өткізілетін ЛБТС және ЛМТС сияқты зертханалық әдiстер қолданылады. Бұл серпiлiстердiң айқындалу дәрежесi берiлген аллергенге жауап беретiн Тжбт клондар санына сәйкес болады. Бұл аллергенге сезiмталдықты анықтауда ғана емес, сезiмталдықтың сандық дәрежесiн есептеуді де мүмкін етедi.