
- •Мова без ужытку асуджана спачатку на заняпад, потым – на забыццё, а нацыя – на выміранне
- •Мікола Савіцкі і яго “Тлумачальны слоўнік па інфарматыцы”
- •Пералік умоўных скарачэнняў
- •Беларускі алфавіт
- •“Буллет” (bullet) – маркер; кропка (кружок) для выдзялення невялікага фрагмента тэксту ці кожнага элемента спісу. Від маркера можа быць у выглядзе квадраціка і розных дэкарацыйных значкоў.
- •Двухстарóнні друк (double-sided publication) – друк на абодвух баках ліста. Патрэбны асобы кантроль за правільнасцю нумарацыі старонак і правільнасцю размяшчэння палёў.
- •Індэксная дзірка (index hole) – невялікая дзірка ў гнуткім дыску, якая размешчана каля дзіркі для вала рухавіка. Прызначана для ўказання размяшчэння першага сектара.
- •Хуткадзéянне (speed) – адна з характарыстык кампутараў: вызначае колькасць элементарных аперацый, якія выконваюцца ў адзінку часу.
- •Ужытая літаратура
- •Савіцкі Мікалай Іванавіч Тлумачальны слоўнік па інфарматыцы
“Буллет” (bullet) – маркер; кропка (кружок) для выдзялення невялікага фрагмента тэксту ці кожнага элемента спісу. Від маркера можа быць у выглядзе квадраціка і розных дэкарацыйных значкоў.
Бáза (base) – асноўная частка чаго-небудзь. У галіне апаратнага забеспячэння: адзін з трох элементаў электродаў транзістара (эмітэр, база, калектар); таксама абазначае ізаляваную аснову пячатнай платы. Адрас памяці, які выкарыстоўваецца ў якасці пункта адліку адносных адрасоў. Асноўны элемент ці звесткі ў мове праграмавання.
Бáза вéдаў (knowledge base) – звесткі сістэмы ведаў, якія могуць быць выкарыстаны ў сістэме штучнага інтэлекту. Сукупнасць ведаў канкрэтнага прадметнага абсягу арганізаваная так, што з дапамогай спецыяльных праграмных сродкаў можна здзяйсняць разважанне, меркаванне і рабіць высновы.
Бáза звéстак (database) – паймянованая i арганiзаваная (структураваная) сукупнасць узаемазвязаных звестак, якiя адлюстроўваюць стан аб'ектаў канкрэтнага прадметнага абсягу i знаходзіцца пад цэнтральным праграмным кiраваннем. База звестак утрымлiвае такi мiнiмальны лiшак, якi забяспечвае яе выкарыстанне многiмi спажыўцамi. База звестак уяўляе сабой сукупнасць файлаў (таблiц) аднолькавай структуры. У шырокiм сэнсе база звестак ёсць любая ўпарадкаваная сукупнасць звестак.
Бáзавая (звычайная, стандартная) аператыўная пáмяць (base random access memory – RAM) – частка аператыўнай памяці кампутара тыпу ІВМ РС альбо сумяшчальнага з ім, якая адрасуецца ў рэальным рэжыме функцыянавання. Раней яна звычайна складала 640 Кбайт. Першапачаткова стандартная памяць была адзіным відам аператыўнай памяці, даступнай праграмам MS-DOS. Для пераадолення гэтага абмяжавання былі распрацаваны спецыфікацыі дадатковай памяці (extended memory) і пашыраная памяць (expanded memory).
Бáзавая графічная сістэма (Graphical Kernel System, GKS) – міжнародны стандарт на камерцыйную графіку. Афіцыйна прызнаны міжнароднай арганізацыяй па стандартызацыі (ISO). GKS – гэта інтэрфэйс са стандартнымі метадамі апісання, маніпулявання, захоўвання і перадачы графічных адлюстраванняў.
Бáзавая канфігурáцыя ПК (base configuration) – мінімальны набор тэхнічных сродкаў, пры якім сістэма можа працаваць. Звычайна пад гэтым тэрмінам разумеюць сістэмны блок, клавіятуру, дысплей, друкарку і сістэмнае праграмнае забеспячэнне.
Бáзавая мóва (host language) – мова, якая падтрымліваецца канкрэтнай кампутарнай сістэмай (хост-сістэмай) без удзелу дадатковага праграмнага забеспячэння.
Бáзавая сістэма ўвóду-вываду (Basic Input/Output System – BIOS) – набор праграм, якія працуюць у цесным кантакце з апаратурай кампутара і забяспечваюць перадачу інфармацыі паміж рознымі элементамі сістэмы, такімі як памяць, дыскі альбо манітор. На кампутарах ІВМ і сумяшчальных з імі сістэма BIOS убудавана ў пастаянную памяць машыны. BIOS – гэта мост паміж аперацыйнай сістэмай і апаратнымі сродкамі кампутара. Раней пры звароце да “жалеза” АС павінна была выклікаць тую ці іншую функцыю BIOS. Сёння АС усё часцей і часцей працуе з “жалезам” напрамую – у абыход BIOS. Але па-ранейшаму BIOS неабходна для першаснай загрузкі кампутара, тэставання апаратных сродкаў і для ладавання самой аперацыйнай сістэмы.
Бáзавы áдрас (base address) – адрас, адносна якога ўказваюцца іншыя адрасы ў блоку звестак. Пры захоўванні зветак у памяці бывае мэтазгодна ўказываць адрас адносна якога-небудзь іншага, размешчанага ў гэтым блоку. Гэта дазваляе скараціць адрасацыю, так як трэба прыбаўляць альбо адымаць ад базавага адраса параўнальна невялікі лік.
Бáзавы шрыфт (base font) – шрыфт, з якім будзе працаваць праграма тэкставага працэсара пры яе запуску. Можа быць заменены на іншы шрыфт.
Бáзавая лінія шрыфту (baseline) – уяўная гарызантальная лінія пры вывадзе сімвалаў пры раздрукоўцы і на дысплей, на якой выраўніваюцца асновы ўсіх літараў, выключаючы падрадковыя і надрадковыя знакі.
Байт (byte) – мінімальная адзінка прадстаўлення інфармацыі, якую можа апрацоўваць машына, гэта мера памяці ў сучасных кампутарах. Байт складаецца з васьмі інфармацыйных бітаў, пранумераваных злева направа ад 0 да 7, і аднаго кантрольнага біта (на рыс. абазначаны буквай к), не даступнага карыстальніку. Пры дапамозе аднаго байта (восем інфармацыйных разрадаў), у адной ячэйцы памяці, можна кадаваць (прадстаўляць) 256 розных сімвалаў – кодавых камбінацый (28 = 256) от 00000000 да 11111111. Група паслядоўных байтаў утварае поле. Даўжыня поля можа быць рознай і вызначаецца лікам байтаў. Байт выступае як адзінка для абмену інфармацыяй паміж прыладамі машыны. У адным байце можа быць змешчаны дзве дзесятковыя альбо дзве 16-ковыя лічбы альбо адзін сімвал (літара альбо іншы знак). Байт з’яўляецца фіксаванай ячэйкай (полем) памяці. Слова, якое захоўваецца ў ячейцы, называецца змесцівам гэтай ячэйкі. Байты нумаруюцца, як правіла, шасцю лічбамі ў 16-ковай сістэме злічэння (нумар байта з’яўляецца яго адрасам). Па адрасе да памяці звяртаецца цэнтральны працэсар.
К 7 6 5 4 3 2 1 0
Лічба Лічба
Літара альбо іншы сімвал
Байт на цалю (дзюйм; bytes per inch – BPI) – адзінка вымярэння шчыльнасці запісу на запамінальную прыладу; колькасць байтаў, якую можна размясціць на адрэзку дарожкі дыска альбо стужцы даўжынёй у адну цалю (дзюйм; 25,4 мм).
Бактэрыя (bacterium) – тып кампутарнага віруса, які пастаянна ўзнаўляе копіі самога сябе і перапаўняе сістэму.
Балáнс улікóвага зáпісу (account balance) – адлюстроўвае, колькі засталося грошай на вашым рахунку ў правайдэра.
Банэр (banner) – невялікае графічнае адлюстраванне з рэклямай на web-старонцы. Пакліканне мышкай па банэры забяспечвае пераход на сайт, які рэклямуецца.
Банк звéстак (data bank) – сховішча звестак; любая рэальная сукупнасць звестак. У адрозненне ад базы звестак утрымлівае мала звязаную альбо не ўзаемазвязаную інфармацыю, часта з індэксамі, якія дазваляюць карыстальніку знайсці неабходную яму інфармацыю.
Банк пáмяці (memory bank) – набор злучаных рáзам мікрасхемаў памяці, які састаўляе адзін блок.
Бар’éрны эфéкт (turnpike effect) – узнікненне своеасаблівага вузкага праходу, выкліканага вялікай загрузкай лініі ў сістэме сувязі альбо сетцы.
Барабáн (drum) – цэнтральная частка лазернай друкаркі альбо фотакапіявальнай прылады. Барабан вырабляецца з фотаправадніка, які праводзіць электрычнасць пры падачы на яго святла. У час работы (вярчэння) барабан поўнасцю зараджаецца, а затым часткова разраджаецца пры сканэраванні яго паверхні лазерным промнем.
Б-Дрэва (b-tree) – форма арганізацыі звестак, у якой кожны элемент групы лагічна звязаны з іншымі падобна галінкам збалансаванага дрэва пошуку ступені n пры n≥2. Гэта структура звестак упершыню апісана Р. Байерам і Э. Макрэйтам. Забяспечвае пабудову эфектыўнага механізму дынамічнага пошуку.
Бездавóдачная кампанóўка (seamless integration) – “плаўнае”, без асаблівых цяжкасцяў падключэнне альбо дабаўленне новых апаратных сродкаў (напрыклад падключэнне мадэма) і іх кіравальнай праграмы, альбо праграмных сродкаў да сістэмы, не замінаючы рабоце іншых праграм і ўсёй сістэмы.
Безпапярóвы óфіс (paperless office) – у тэарэтычным сэнсе офіс будучыні, у якім звесткі павінны захоўвацца толькі на дысках альбо ў памяці кампутарных сістэмаў. Практычна з развіццём кампутарных тэхналогій, ростам колькасці кампутараў назіраецца павелічэнне спажывальнай паперы. Ідэалізаваны офіс – гэта той, у якім уся інфармацыя захоўваецца, апрацоўваецца і перадаецца ў электронным выглядзе, а не на паперы.
Безумóўны перахóд (unconditional branch) – абавязковы пераход да канкрэтнага радка праграмы, які мае месца толькі тады, калі выконваецца каманда, якая яго вызначае. Пераход у зададзеную кропку праграмы без праверкі выканання якіх-небудзь умоў.
Бéлы шум (while noise) – электронныя замінкі (перашкоды), якія складаюцца з набору ўсяго спектру частотаў альбо разгляданай паласы частот. Назва “белы” па аналогіі з белым колерам, які ўтрымлівае частоты ўсяго бачнага спектру. У гукавых хістаннях белы шум – гэта свіст альбо роў, якія ўзнікаюць пры пераключэнні тэле- альбо радыёпрыймача на канал, па якім не вядзецца вяшчанне.
Бесперапынная стрýктура звéстак (continuous data structure) – структура звестак, якая захоўваецца ў сумежных ячэйках памяці.
Бесперапынная апрацóўка (continuous processing) – апрацоўка транзакцый па меры іх паступлення ў сістэму.
Бесперапынны нёсны сігнáл (continuous carrier) – сігнал нёснай (несущей) частаты у сістэмах сувязі, які застаецца актыўным на працягу сеансу сувязі, незалежна ад таго, нясе ён інфармацыю ці не.
Бібліятэка (library) – у праграмаванні: адмысловым чынам арганізаваны файл, які ўтрымлівае элементы праграмы, працэдуры, падпраграмы, макразначэнні, што маюць доступ па імю і якія можна здабыць для далучэння да адпаведнай праграмы. Бібліятэка – арганізаванае аб’яднанне машынных праграм.
Бібліятэка звéстак (data library) – сукупнасць каталагізаваных файлаў звестак на дыску альбо іншым носьбіце.
Бібліятэка падпрáграм (subroutine library) – набор падпраграм, якія часта выкарыстоўваюцца любой праграмай, якая можа звярнуцца да бібліятэкі.
Бібліятэкар файла (file librarian) – асоба альбо працэс, якія выконваюць функцыі суправаджэння, архівацыі, капіявання і забеспячэння доступу да звестак.
Бібліятэчная падпрáграма (library routine) – праграма, якая ўключана ў бібліятэку падпраграм і выклікаецца з яе галоўнымі праграмамі.
Бібліятэчная фýнкцыя (library function) – функцыя, праграма вылічэння якой маецца ў бібліятэцы, і можа быць ужыта ў праграме пры выкліку функцыі па яе імю.
Бібліятэка дынамічных сýвязяў (Dynamic Link Library – DLL) – прымяняецца ў аперацыйнай сістэме Windows. DLL можа ўтрымліваць звесткі (напрыклад піктаграмы) і код (напрыклад функцыі альбо працэдуры) для апрацоўкі звестак. Любы дадатак можа выкарыстоўваць любую DLL-бібліятэку (калі ведаць імёны функцый, якія ёсць у бібліятэцы, і іх параметры). Бібліятэка DLL ладуецца ў памяць пры неабходнасці – калі адзін з дадаткаў выклікаў бібліятэчную функцыю. Праглядзець падрабязную інфармацыю пра любую DLL на дыску (файл з пашырэннем .dll) дазваляюць сродкі Total Commander.
Біёніка (bionics) – навука, якая вывучае жывыя арганізмы, іх асаблівасці і спосабы выканання жыццёвых функцый з пункту гледжання стварэння апаратных канструкцый, якія мадэлююць альбо дублююць дзейнасць біялагічнай сістэмы.
БІП (beep) – гук кароткай працягласці для прыцягнення ўвагі аператара.
Біпалярны сігнáл (bipolar signal) – сігнал, элементамі якога з’яўляюцца дадатныя і адмоўныя напружанні; прымяняюцца ў сістэмах перадачы звестак.
Бістабільная схéма (bistable circuit) – любая схема, якая мае толькі два ўстойлівыя станы. Пераход ад аднаго стану ў іншы павінны ініцыявацца звонку схемы. Бістабільная схема здольна захоўваць адзін біт інфармацыі.
Біт (byt) – элемент кодавага набору (адін двойкавы разрад), які складаецца з аднаго з двух магчымых элементаў (0 альбо 1). Такім чынам, біт – гэта мінімальная адзінка падачы інфармацыі на фізічным узроўні, гэта найменшы кампанент звестак любога тыпу.
Біт прыкмéты (tag bit) – дадатковы біт, які далучаны да кожнага блоку памяці (байта альбо слова) і выкарыстоўваеца для ідэнтыфікацыі.
Біт цóтнасці (parity bit) – дадатковы біт, прымяняеца для кантролю памылак у групах звестак, якія перадаюцца з кампутара альбо паміж рознымі кампутарамі. Памылка ў цотнасці ўказвае на памылку ў перададзеных звестах.
Бітавая частатá (bit rate) – хуткасць бітавага патоку звестак.
Бітавая шчыльнасць (bit flipping) – аб’ём інфармацыі, які прыпадае на адзінку даўжыні альбо плошчы носьбіта звестак, альбо на адзінку часу ў лініі перадачы звесткак.
Бітавая кáрта (bit map) – бітавы вобраз адлюстравання, які запісаны ў кампутары альбо на графічнай прыладзе. Графічная інфармацыя запісваецца так: кожнаму піксэлю супастаўляецца біт, які ўказвае ўключаны (біт = 1) ён ці выключаны (біт = 0). У дапаўняльных бітах указваюцца колер піксэля, яркасць і іншыя характарыстыкі.
Бітавая частата (bit rate) – хуткасць бітавай плыні звестак.
Бітавы масіў (bit map) – у шырокім сэнсе гэта бітавы вобраз, а больш канкрэтна – структура звестак, якая апісвае бітавы вобраз, які захоўваецца ў памяці: яго месцазнаходжанне ў памяці і памер.
Біт-арыентавáны пратакóл (bit-oriented protocol) – пратакол перадачы звестак, у адпаведнасці з якім перадача вядзецца безупыннай плынню бітаў, а не сімвальнымі радкамі.
Біфуркáцыя (bifurcation) – разгалінаванне на два магчымыя варыянты, такія як 1 і 0, альбо ўключана-выключана.
Блакавáнне (blocking) – аб’яднанне двух ці больш запісаў у адзін блок, якое ў бальшыні выпадкаў выконваецца ў базах звестак на лагічным альбо фізічным узроўні.
Блакавáны файл (locked file) – файл, з якім немагчыма выконваць некаторыя звычайныя аперацыі, такія як выдаленне альбо дабаўленне звестак і інш.
Блакавáнне файла (file locking) – шматзадачныя аперацыйныя сістэмы (Windows, Unix, Linux), аснашчаныя механізмам блакавання доступу да файлаў, якія сумесна выкарыстоўваюцца. Напрыклад, працэс А імкнецца адкрыць файл для запісу, а працэс В – для чытання ці таксама для запісу. Механізм блакавання разводзіць іх доступ да файла. Калі працэс В імкнецца адкрыць файл, які ўжо адкрыты працэсам А, то ў момант адкрыцця файла працэсам А гэты файл адразу ж будзе заблакаваны. Працэсу В трэба пачакаць пакуль працэс А здыме блакаванне з файла. Падкрэслім: здыме блакаванне, а не завершыць работу. Блакаваны – файл, з якім немагчыма выконваць некаторыя звычайныя аперацыі, такія як выдаленне альбо дабаўленне звестак і інш.
Блакавáнне дóступу (access lock) – ня трэба блытаць з забаронай доступу. Пры забароне доступу карыстальнік наогул не можа звярнуцца да аб’екта запыту, а пры блакаванні доступу карыстальнік ня можа звярнуцца да аб’екта ў вызначаны момант, напрыклад, калі з патрэбным карыстальніку файлам працуе другі карыстальнік у манапольным рэжыме (адначасовы доступ у гэтым выпадку забаронены)..
Блакóўка (interlock) – адна з сістэмаў па забеспячэнні захаванасці звестак. Прадухіляе работу прылады ў той момант як здзейсніцца беглая аперацыя. Гэты тэрмін мае дачыненне да сістэмаў, у якіх выкарыстоўваецца пароль для прадухілення доступу да інфармацыі з боку карыстальніка, які не мае на гэта права. Блакоўка – выкарыстанне рэсурсу адным працэсам з забаронай звароту да яго ад іншых працэсаў.
Блок (block) – літаральна: група падобных паміж сабой элементаў. 1. Частка кампутарнай сістэмы, якая аб’ядноўвае функцыянальна блізкія элементы, напрыклад блок памяці, блок уводу-вываду. 2. Складовая частка праграмы, якая выконвае акрэсленыя функцыі, і якая мае свой пачатак і канец. Гэта можа быць галаўная праграма альбо працэдура. 3. Сукупнасць звестак, якія перадаюцца па лініі сувязі як адзінае цэлае.
Блок звéстак (data block) – порцыя звестак, якая перасылаецца як адзінае цэлае паміж асноўнай і вонкавай памяццю. На магнітным носьбіце гэта фізічны запіс, які ўяўляе сабой паслядоўнасць байт і з’яўляецца найменшай адзінкай абмену. Можа ўтрымліваць некалькі лагічных запісаў (блакаванне).
Блок пáмяці (bucket) – вобласць памяці, якая адрасуецца як адзінае цэлае і якую можна выкарыстоўваць для размяшчэння звестак.
Блок пачаткóвага ладавáння (boot block) – частка дыска, якая ўтрымлівае праграму ладавання аперацыйнай сістэмы і іншую базавую інфармацыю для запуску кампутара.
Блок сілкавáння (power supply unit, PSU) – прылада, якая забяспечвае кампутар альбо іншую апаратуру электрычнай энергіяй з зададзенымі паказнікамі (частоты, магутнасць, напружанне).
Блок сімвала (character block) – прамавугольны блок пікселяў для адлюстравання сімвала на экране. На экране дысплея сімвал узнаўляецца наборам светлавых кропак. Сканэравальны промень праходзіць па экране і на месцы гэтых кропак прамень становіцца ярчэйшым.
Блокавая прылáда (block device) – прылада для апрацоўкі інфармацыі блокамі (групамі байтаў), а не сімваламі (асобнымі байтамі), напрыклад, дыскавод можа мець справу са звесткамі, аб’яднанымі ў блокі па 256 байтаў. Нават калі перадавальная інфармацыя ўмяшчаецца, напрыклад у два байты, будзе перададзены блок у 256 байтаў.
Блок-схема прагрáмы (flowchart) – метад распрацоўкі праграм з выкарыстаннем набору стандартных графічных адлюстраванняў для апісання вылічальнага працэсу. Блок-схема – гэта графічнае адлюстраванне алгарытму з кароткім славесным дапаўненнем. Кожны этап вылічальнага працэсу паказваецца геаметрычнымі фігурамі (блокамі), якія замацаваны ГОСТамі. Унутры блокаў прыводзяцца фармалізаваныя запісы, якія раскрываюць сэнс выкóнвальных аперацый. Пабудова блок-схемы пачынаецца з аналізу ўмовы задачы. Блок-схема складаецца з блокаў. Яны падзяляюцца на арыфметычныя (прамавугловік), лагічныя (ромб) і ўводу-вываду звестак (паралелаграм). Аператары злучаюцца паміж сабой лініямі сувязі.
Блок-схема прылáды (block diagram) – схема для адлюстравання ўзаемасувязяў галоўных блокаў прылады без іх дэталізацыі; першы крок да разумення таго, як працуе любая сістэма.
Блочная структýра (block structure) – у праграмаванні: спосаб арганізацыі праграмы ў выглядзе груп аператараў, якія называюцца блокамі і разглядаюцца як адзіныя элементы. Блок – гэта раздзел кода, які заключаны ў дужкі альбо іншыя абмежавальнікі ({ і }альбо BEGIN і END), які можа трактавацца як адзіночны аператар. Блочная структура таксама дазваляе абмежаваць абсяг уплыву аб’яўленых у блоку канстантаў, зменных, тыпаў звестак толькі беглым блокам.
Бод ( baud) – адзінка вымярэння хуткасці перадачы інфармацыі: 1 бод = 1 біт/с. Адзін бод раўняецца аднаму цыклу сігналу ў секунду; адзінка вымярэння хуткасці перадачы звестак вызначаецца з дапамогай мадэма.
Браўзер (browse) – праграма пошуку і прагляду інфармацыі ў сістэмах з гіпертэкставымі спасылкамі.
Брандмаўэр (firewall) – сістэмны кампанент для забеспячэння абароны сеткі ад несанкцыяванага доступу. Асноўная функцыя брандмаўэра – гэта фільтрацыя пакетаў. Адміністратар можа наладзіць брандмаўэр так, што вызначаныя пакеты не пападаюць ва ўнутраную сетку, а другія, наадварот, не пакідалі яе межаў. З дапамогай брандмаўэра можна аднаму кампутару дазволіць доступ да ўсіх вузлоў і да Інтэрнэту, а другім – толькі да акрэсленых вузлоў. Брандмаўэры бываюць апаратнымі і праграмнымі.
Бýквіца (drop cap) – вялікая літара ўзбуйненага памеру, якая змяшчаецца ў пачатку тэксту, главы, часткі ці абзаца і займае па вертыкалі больш аднаго радка звычайнага тэксту.
Бýлева áлгебра (Boolen algebra) – раздзел матэматыкі, распрацаваны ў сярэдзіне 19 ст. англійскім матэматыкам Дж. Булем. Вывучае метады аперыравання лагічнымі (булевымі) зменнымі, а не з вызначэннем лікавых значэнняў зменных. У аснове ляжыць ідэя, што лагічнае выказванне з’яўляецца альбо “праўда”, альбо “няпраўда”, у залежнасці ад тыпу апісальных імі зменных і ад значэнняў зменных. Асноўныя аперацыі алгебры логікі: дыз’юнкцыя (АЛЬБО), кан’юнкцыя (І), адмаўленне (НЕ). Зменныя могуць прымаць толькі адно з двух значэнняў: “праўда” альбо “няпраўда”, а ўзаемаадносіны паміж гэтымі зменнымі можна выразіць у лагічнай форме з дапамогай аператараў AND (І), OR (АЛЬБО) і NOT (НЕ).
Бýлева аперáцыя (Boolen operation) – аперацыя, якая выконваецца над звесткамі булевага тыпу. Любая аперацыя, у якой кожны з аператараў, а таксама вынік, прымаюць адно з двух магчымых значэнняў 0 альбо 1. Булевы аператары: AND, OR, NOT, XOR.
Бýлеў, лагічны (Boolean) – звязаны з апрацоўкай лагічных значэнняў, якія прымаюць толькі два значэнні: “праўда” (true) і “няпраўда” (false). У некаторых мовах прымяняецца тып звестак, якія называюцца булевымі.
Бýфер (buffer) – абсяг памяці для часовага захоўвання інфармацыі. Выкарыстоўваецца ў тых выпадках, калі здзяйсняецца перадача звестак паміж прыладамі з рознымі хуткасцямі. Буфер клавіятуры дазваляе пры разнахуткасным націсканні клавішаў забяспечваць правільную перадачу і паслядоўную апрацоўку. Запіс на дыскету і дыск ідзе праз буфер. Лазерныя друкаркі маюць свае ўласныя буферы.
Бýфер экрáна (serene buffer) – памяць для захоўвання сімвалаў экрана.
Бýфер абмéну (clipboard) – спецыяльны рэсурс памяці, які падтрымліваецца аперацыйнай сістэмай. У ім захоўваецца асобнік апошняй скапіяванай ў яго порцыі інфармацыі. Перадача звестак з буфера абмену ў бягучую праграму (“уклейванне”) здзяйсняецца аперацыяй ўстаўкі (paste). З дапамогай буфера абмену можна перадаваць інфармацыю з адной праграмы ў другую, пры ўмове, што другая праграма можа чытаць звесткі, згенераваныя першай. Звесткі, скапіяваныя праз буфер абмену, з’яўляюцца статычнымі і не адлюстроўваюць наступных зменаў. У буферы часова захоўваюцца тэксты альбо графіка. Ён выкарыстоўваецца для абмену звестамі паміж дадаткамі.
Бýфер адлюстравáння старóнкі (page-image buffer) – памяць друкаркі для захоўвання растравага прадстаўлення (адлюстравання) старонкі на перыяд фармавання старонкі растравым працэсарам друкаркі і яе раздрукоўкі.
Бýфер вобразатвóра (frame buffer) – у гэтым буферы захоўваюцца вобразатворы ў выглядзе, гатовым для вываду на экран.
Бýфер гýку (sound buffer) – абсяг памяці для захоўвання бітавага вобразу паслядоўнасці гукаў, якія накіроўваюцца на гучнагаварыльнік кампутара.
Бýфер дыска (disk buffer) – невялікі абсяг памяці, які выдзелены для часовага захоўвання звестак, нядаўна счытаных з дыска, альбо якія находзяцца ў чарзе на запіс. Дыскавод працуе больш марудна цэнтральнага працэсара. Было б непрадуктыўна звяртацца да дыска ўсяго за адным альбо некалькімі байтамі інфармацыі. Замест гэтага ў працэсе чытання адбываецца счытванне вялікай колькасці звестак, якія і захоўваюцца ў буферы дыска. Калі гэтыя звесті спатрэбяцца праграме, яны будуць скапіяваны з буфера. У выніку аднаго звароту да дыска можна задаволіць мноства запытаў на звесткі. Аналагічны мэханізм дзейнічае пры запісе на дыск: захаваная інфармацыя запісваецца ў буфер дыска, а пасля яго запаўнення яго змесціва з дапамогай адной аперацыі цалкам запісваецца на дыск.
Бýфер звéстак (data buffer) – рабочы абсяг памяці пры перасылцы звестак; прызначана для часовага захоўвання звестак пры іх перадачы на друкарку, дыскавы накапляльнік і іншыя прылады.
Бýфер кáдра (frame buffer) – частка памяці кампутарнага дысплея, у якой захоўваецца змесціва аднаго поўнаэкраннага адлюстравання.
Бýфер клавіятýры (keyboard (type-ahead) buffer) – невялікі абсяг памяці сістэмы для захоўвання апошніх уведзеных з клавіятуры, але яшчэ не апрацаваных сімвалаў. Некаторыя сервісныя праграмы маюць дадатковы буфер клавіятуры, які дазваляе рэдагаваць і шматразова прымяняць апошнія ўведзеныя сімвалы.
Бýфер увóду (input buffer) – частка аператыўнай памяці, часова адведзеная для захоўвання інфармацыі, якая паступае для апрацоўкі.
Бýфер увóду-вываду (input-output buffer) – зарэзерваваная частка памяці кампутара для часовага захоўвання ўваходнай і выходнай інфармацыі.
Буферызáцыя (уходных і выходных плыняў) (spooling) – працэс запісу звестак у буфер, на стужку альбо на дыск для часовага іх захоўвання ў працэсе абмену інфармацыяй паміж асноўнай памяццю і вонкавымі прыладамі. Калі праграма накіроўвае вялікую колькасць звестак, то кампутар абмежаваны ў сваіх дзеяннях хуткасцю друкаркі. Буферызацыя дазваляе перазапісаць звесткі на дыск у кодах ASCII і накіроўваць на друкарку па меры яго (буфера) гатоўнасці. Пры гэтым друкарка можа працаваць бесперапынна, у той час як кампутар выконвае якую-небудзь іншую праграму. Буферызацыя становіцца разнавіднасцю сістэмы падзелу часу.
БЭЙСІК (BASIC, Beginners All-purpose Symbolic Instruction Code) – шматмэтавая мова сімвалічных інструкцый для пачынальнікаў – сучасны Бэйсік з’яўляецца самай распаўсюджанай алгарытмічнай мовай у свеце. Сучасныя мадэфікацыі мовы для персанальных кампутараў GW Basic (інтэрпрэтатар) і Quick Basic (кампілятар) шырока прымяняюцца ў сістэме адукацыі і іншых сферах, а ў асяроддзе Windows уключана сістэма праграмавання Visual Basic.
Бэта-тэстáванне (beta testing) – афіцыйная сістэма атрымання ад карыстальніка інфармацыі аб праграмным прадукце яшчэ на стадыі распрацоўкі не кампаніяй-вытворцам, а староннімі карыстальнікамі альбо спецыяльнымі кампаніямі, якія займаюцца тэставаннем праграмных прадуктаў. У працэсе бэта-тэставання праграмны прадукт рассылаецца выбраным патэнцыйным кліентам і ўплывовым канцовым карыстальнікам, якія правяраюць яго функцыянальныя магчымасці і вызначаюць, ці не захаваліся якія-небудзь памылкі. Гэта апошні этап стварэння праграмнага прадукту перад яго выпускам на рынак. Гл. альфа-тэставанне.
Бюджэт карыстáльніка (user account) – у абароненай альбо супольнай кампутарнай сістэме: сродкі доступу карыстальніка да сістэмы і яе рэсурсаў. Бюджэт карыстальніка ствараецца адміністратарам сістэмы і складаецца з інфармацыі пра карыстальніка (яго імя, яго асабовы пароль, група карыстальніка).
Бягýчы (current) – азначэнне, якое ўказвае, што аб’ект знаходзіцца ў актыўным стане.
Бягýчы áдрас (current address) – 1. Адрас абсягу памяці, які выкарыстоўваецца ў дадзены момант і знаходзіцца ў актыўным стане. Змесціва лічыльніка адрасу камандаў. 2. Цяперашняе значэнне лагічнага лічыльніка адрасу ў праграмнай секцыі.
Бягýчы каталóг (current directory) – каталог да дыску, які праглядваецца пры пошуку файла першым і ў якім захоўваецца створаны файл, калі іншае не ўказана.
Бяскóнцы цыкл (infinite loop) – цыкл, які з-за семантычных альбо лагічных памылак не можа ніколі завяршыцца нармальным чынам, а таксама цыкл, які мэтанакіравана напісаны без яўнай умовы завяршэння. Бясконцы цыкл не можа быць прыпынены сродкамі аперацыйнай сістэмы. Перапын гэтага цыкла магчымы толькі прыпыненнем работы праграмы, выключэннем кампутара альбо яго пераладаваннем.
Бяспéка звéстак (data security) – метад абароны звестак ад несанкцыяванага доступу, разбурэння, забеспячэння захаванасці звестак. Гл. абарона звестак.
Бяспéка ад капіявáння (copy protection) – сістэма, якая робіць немагчымым перазапіс на дыск альбо стужку, а гэта пазбаўляе магчымасці ствараць рэзэрвовую копію. Метад бяспекі ад капіявання крайне непажаданы, але ён прадухіляе ад незаконнага перазапісу.
Бяспéка пáмяці (boundary protection) – код унутры праграмы для засцярогі выкарыстоўваць які-небудзь абсяг памяці.
Бяспéка: 1. (Protection) – сістэма для прадухілення несанкцыяванага капіявання з дыску альбо стужкі. 2. (Securite) – у кампутарных сістэмах: бяспека – меры па недапушчэнні пашкоджання апаратных сродкаў, праграмнага забеспячэння альбо звестак
Бясплáтнае прагрáмнае забеспячэнне (public domain) – праграмы агульнага карыстання, якія можна не купляць, а капіяваць на дыск.
Бяспéчны рэжым Windows (safe mode) – у бяспечным рэжыме аперацыйная сістэма Windows запускаецца з мінімальна неабходнымі для запуску ўстаноўкамі.
В
“Вываратка” (knockout) – у шматкаляровым друку “вываратка” дазваляе надрукаваць накладзенае адлюстраванне пажаданым колерам.
“Высóкая тэхналогія” (high tech) – прыкладная навука і тэхніка, у тым ліку вылічальная тэхніка і электроніка; у шырокім сэнсе: спецыялізаваная тэхнічная навінка высокай складанасці.
Вáга (weight; significance) – у лічбавым пазіцыйным уяўленні: фактар, на які памнажаецца велічыня, прадстаўленая сімвалам у гэтай лічбавай пазіцыі, каб атрымаць дабавачнае значэнне гэтай велічыні ў прадстаўленні рэчаіснага ліку.
Вáга разрáду (digit weight) – у пазіцыйнай сістэме злічэння: множнік (каэфіцыент) разраду лічбы, які бярэцца пад увагу пры вызначэнні гэтай лічбы.
Вáкно (window) – аблямаваная маштабаваная частка экрана, якая ўтрымлівае праграму, дакумент альбо паведамленне, а таксама ўласнае меню і іншыя сродкі кіравання. У кампутарнай графіцы вакно ёсць сродак маштабавання адлюстравання, сродак прагляду асобных яго частак. Карыстальнік можа выклікаць вакно на экран і выдаляць з экрана, працаваць з вакном, як з асобным экранам, перамяшчаць вакно па экране, змяняць яго памеры. Адрозніваюць вакно дадаткаў, дакументаў і дыялагавыя вокны.
Вáкно дзéянняў (action frame) – рамка на экране з пытаннем альбо падказкай, пры дапамозе якой праграма запытвае ў карыстальніка інфармацыю.
Валакóнная óптыка (fiber optics) – метад перадачы светлавога промня па лініях з аптычнага валакна. Светлавы промень (лазэрны) можна мадуляваць, каб ён нёс інфармацыю. Святло з’яўляецца формай электрамагнітнага выпраменьвання, пры гэтым яго частата ў электрамагнітным спектры вышэйшая, чым у іншых відах выпраменьвання (напрыклад, радыёхваляў), якія прымяняюцца для перадачы інфармацыі. Таму адзін оптавалаконны канал можа пераносіць значна больш інфармацыі, чым бальшыня іншых сродкаў сувязі. Аптычнае валакно ўяўляе сабой тонкую нітку са шкла альбо іншага празрыстага матэрыялу. Кабель складаецца з дзесяткаў альбо сотняў такіх нітак. Аптычныя лініі валодаюць высокай устойлівасцю да электрамагнітных перашкодаў.
Вáлік (platen) – частка друкаркі, якая падтрымлівае паперу ў тым месцы, дзе друкавальная прылада наносіць удар па паперы.
Валютны знак (currency format) – грашовы сімвал, які выкарыстоўваецца ў праграме.
Варыянт (option) – выбар, які можа быць зроблены з меню.
Варыянт пачаткóвай устанóўкі (setup option) – адзін з існых вобразаў дзеянняў альбо характарыстык. Выбар пачатковай устаноўкі здзяйсняецца ў пачатку работы кампутара альбо праграмы, але можа быць зменены пазней. Да прыкладу, для тэкставага працэсара ўстаноўку выконвае спецыяльная кароткая праграма (колькасць радкоў на старонцы, колькасць знакаў у радку і інш).
Васьмідзесяцідарóжкавы дыск (eighty-track disk) – дыск, які адфарматаваны на 80 дарожак для запісу звестак. Шырыня дыска застаецца як і для 40 дарожак. Змена фармату з 40 на 80 дарожак азначае, што магнітная галоўка павінна перамяшчацца пры меншым кроку. Ёсць дыскаводы, якія могуць пераключацца з работы на 40 дарожак на работу з 80 дарожкамі, а праграма можа быць складзена так, каб пры рабоце 80-ці дарожкавага дыска звесткі запісваліся і счытваліся з 40 дарожак. Дасягаецца падваенне шчыльнасці запісу.
Васьмідзюймóвы дыскавóд (eight-inch drive) – папярэдні стандарт дыскавода. У свой час распрацоўка гэтага памеру стала важнай падзеяй – паяўленнем стандарту на дыскаводы і магчымасць выкарыстоўваць адзін і той жа дыск на розных кампутарах IBM-сумяшчальных. Пазней з’явіліся дыскаводы для дыскет на 5,25 дзюйма на 360 Кбайт і 1,2 Мбайт, а таксама на 3,5 дзюйма на 720 Кбайт і 1,44 Мбайт. Многія фірмы выкарыстоўваюць іншыя фарматы.
Васьмяркóвая сістэма злічэння (octal number system) – сістэма злічэння, асновай якой з’яўляецца лік 8. Алфавіт сістэмы: ад 0 да 7. Аснова – 10 (восем).
Вéктар (vector) – у матэматыцы і фізіцы: зменная, якая мае і даўжыню і кірунак. У кампутарнай графіцы: лінія, выведзеная ў канкрэтным кірунку з пачатковай кропкі ў канцавую; абедзве кропкі маюць каардынаты ў прамавугловай сістэме каардынат. Вектары прымяняюцца ў графічных і падобных ім прыкладных праграмах, якія ствараюць графічныя адлюстраванні ў выглядзе ліній, а не набору кропак (пікселяў). У кампутарных структурах звестак: аднамерны масіў – набор элементаў, якія размешчаны ў адзіночным слупку альбо радку.
Вéктарная грáфіка (vector graphics) – графічная сістэма малявання. Вектарная графіка дазваляе крэсліць лініі і затым працаваць з імі з дапамогай клавіятуры і мышы. Апісанне ліній з’яўляецца геаметрычным, так што вектарныя малюнкі могуць лёгка змяняць маштаб.
Вéктарны працэсар (array processor) – тып кампутара з вялікай колькасцю ўзаемазвязаных працэсараў. Звесткі ў вектарным працэсары апрацоўваюцца вельмі хутка, пры гэтым кожны працэсар мае справу са сваёй часткай масіву.
Вéктарны шрыфт (vector font) – файл з наборам камандаў малявання і крэслення для стварэння знакаў. Шрыфт, у якім сімвалы выводзяцца ў выглядзе камбінацыі адрэзкаў прамых, а не крывых альбо бітаў. Прымяняецца ў праграмах CAD (computer-aidet design – аўтаматызаванага праектавання) і CAM (computer-aidet manufacturing – вытворчасці) для вываду на рысоўнік, а не на друкаркі, якія друкуюць па кропках.
Велічыня (value) – адно з асноўных матэматычных паняццяў. У інфарматыцы – гэта аб’ект, які мае імя і значэнне акрэсленага тыпу.
Велічыня абсалютная (absolute value) – значэнне зменнай, узятае без знака.
Велічыня, мóдуль (magnitude) – значэнне ліку незалежна ад яго знака (+ альбо -). Напрыклад, 13 і –13 маюць тую ж самую велічыню.
Вéнтыль, лагічны вéнтыль (gate, logic gate) – электронны пераключальнік, які дзейнічае адпаведна правілам булевай логіцы (аператары І, АЛЬБО, НЕ). Лагічны вентыль – гэта вельмі мініятурны кампанент электроннай прылады. Ён фармуе электрычны выхадны сігнал, які лагічна звязаны са станам аднаго альбо некалькіх уваходных сігналаў. Лагічныя вентылі могуць выконваць самыя разнастайныя лагічныя функцыі, іх можна аб’ядноўваць рознымі спосабамі для выканання аперацыяў складання, адымання, множання, дзялення і інш.
Вентылятар (fan) – прапелер, які здзяйсняе ахаладжэнне кампутара. Звычайна размяшчаецца ў адным кажуху з крыніцай сілкавання. Адны вентылятары нагнятаюць паветра ў сістэмны блок, іншыя – выдаляюць паветра з сістэмнага блоку.
Вéрсія, рэдáкцыя (release) – чарговы распаўсюджвальны вытворцам варыянт праграмнага прадукта; асобная рэалізацыя праграмнага забеспячэння, звычайна самая апошняя (“апошняя рэдакцыя”).
Вёрстка старóнак (page makeup) – кампаноўка тэксту і графікі на старонцы перад друкаваннем з дапамогай настольнай выдавецкай сістэмы ў адпаведнасці з паліграфічнымі правіламі.
Вертыкáльная арыентáцыя (portrait orientation) – размяшчэнне паперы такім чынам, каб радкі ішлі поўз кароткага яе боку.
Вертыкáльная настрóйка (vertical justification) – змяненне прамежку паміж радкамі тэксту такім чынам, каб ён змясціўся на старонцы.
Вертыкáльнае пракрýчванне (vertical scrolling) – прагляд дакумента “уверх” альбо “уніз” у яго вакне.
Вéрхні калантытул (header) – у сістэмах апрацоўкі тэкстаў і друку: адзін альбо некалькі радкоў, якія друкуюцца зверху старонкі. Верхні калантытул можа друкавацца толькі на першай старонцы, на ўсіх старонках, быць розным на цотных і няцотных старонках і інш.; можа выраўноўвацца па цэнтры, па левым альбо па правым полі. Верхні калантытул звычайна ўтрымлівае нумар старонкі і можа таксама ўключаць дату, імя аўтара альбо тытульны загаловак дакумента.
Вéрхні рэгістр (upper case) – стан клавіятуры, адпавядаючы прапісным сімвалам, напрыклад А, Б, С.
Верыфікáваць (verify) – правяраць запісы; пацвярджэнне правільнасці выніку альбо выкананне працэдуры ці паслядоўнасці аперацый. Звесткі, запісаныя на дыскету, звычайна правяраюцца аўтаматычна, і калі выяўляецца немагчымасць запісу, выводзіцца паведамленне “disk fault”.
Верыфікáцыя прагрáмы (program verification) – праверка правільнасці выканання праграмай яе функцый.
Відэя (video) – ад лацінскага дзеяслова “бачыць”; візуальны (а не гукавы) кампанент тэлевізійнага сігналу. У кампутарах відэя адносіцца да тэхналогіі тэкставых і графічных адлюстраванняў.
Відэяадáптэр, графічны адáптэр (video adapter) – прылада ў выглядзе платы пашырэння для вываду адлюстраванняў на экран падключанага да яе манітора.
Відэябýфер (video buffer) – памяць відэяадаптара для захоўвання звестак, прызначаных для адлюстравання на дысплеі.
Відэядыск (video disk) – дыск, інфармацыя на які запісваецца пры дапамозе лазера і ўяўляе сабой відэясігнал. Інфармацыя захоўваецца ў лічбавай форме і можа чытацца маламагутнасным лазэрам. На відэядыск запісваюцца вялікія аб’ёмы інфармацыі, якія вымяраюцца ў Мегабайтах.
Відэяпáмяць (video memory) – памяць для захоўвання інфармацыі аб адлюстраванні, якое выводзіцца на экран. Гэты сігнал не з’яўляецца лічбавым, таму для яго атрымання з выхадных сігналаў кампутара прымяняюцца спецыяльныя мікрасхемы інтэрфэйса.
Візуáлізацыя (rendering) – стварэнне адлюстравання, якое змяшчае геаметрычныя мадэлі з выкарыстаннем размалёўвання і зацянення для прыдання адлюстраванню рэальнага выгляду.
Візуáльнае адлюстравáнне (display image) – сукупнасць адлюстраваных элементаў у кожны момант часу на экране кампутара.
Вінчэстарскі дыск (Winchester disk) – цвёрды дыск. Вінчэстар – першапачатковая назва цвёрдага дыска; паходзіць ад “унутрыфірменнага” кодавага імя першага цвёрдага дыска фірмы ІВМ, меў ёмістасць 30 Мбайт і час доступу 30 мілісекундаў, напамінаў стрэльбу, якую вынайшаў Вінчэстар, калібрам 0,3 (яна называецца таксама “30-30”).
Віртуáльная адрасáцыя (virtual address) – у віртуальнай сістэме памяці: адрас, які выкарыстоўваецца прыкладной праграмай для звароту да элемента памяці. Блок кіравання памяццю транслюе гэты адрас у фізічны адрас, перш чым выконваецца фізічнае чытанне альбо запіс.
Віртуáльная машына (virtual machine) – праграмнае забеспячэнне, якое імітуе работу апаратных сродкаў. Сістэма ў супольнай сістэме, у якой кожны карыстальнік можа распрацоўваць праграмы, як бы ён выкарыстоўваў персанальны кампутар. Гэта дазваляе сумесна выкарыстоўваць праграмнае забеспячэнне і апаратныя сродкі, разам з тым гарантуе недаступнасць сваіх праграм для пабочных асобаў.
Віртуáльная пáмяць (virtual memory) – спосаб арганізацыі дадатковай аператыўнай памяці, з выкарыстаннем прасторы на цвёрдым дыску. Прыкладныя праграмы звяртаюцца да віртуальнай памяці праз віртуальныя адрасы, якія транслююцца (адлюстроўваюцца) спецыяльнымі апаратнымі сродкамі на фізічныя адрасы. Ліставанне і сегментацыя – два метады рэалізацыі віртуальнай памяці. Пры гэтым працэсар “думае”, што ён працуе з фізічнай аператыўнай памяццю.
Віртуáльная прылáда (virtual device) – прылада, да якой можна звярнуцца, але фізічна яна не існуе. Віртуальная схема адрасацыі памяці, напрыклад, выкарыстоўвае дыскавую прастору для мадэлявання аператыўнай памяці.
Віртуáльны (virtual) – прылада альбо аб’ект, якія ўяўляюцца інакш, чым сапраўды з’яўляюцца. Спосаб, якім рэалізуецца віртуальная прылада, значна адрозніваецца ад таго, што “бачыць” карыстальнік. Напрыклад, карыстальнік можа адносіцца да віртуальнага дыска як да фізічнага, але віртуальны дыск – гэта фактычна частка памяці кампутара, якая выкарыстоўваецца як дыск. Другі прыклад – віртуальная памяць, якая рэалізуецца як асобны абсяг на дыску.
Віртуáльны дыск, псеўдадыск (virtual disk альбо virtual storage) – выкарыстанне памяці такім чынам, калі б яна размяшчалася на дыску. Гэта частка аператыўнай памяці, якая выкарыстоўваецца як дыск. Віртуальны дыск існуе толькі ў памяці. Для пастаяннага захоўвання змесціва гэтага дыска звесткі павінны быць скапіяваны на фізічны дыск, інакш яны будуць страчаны.
Віртуáльны файл (virtual file) – сукупнасць звестак, да якіх праграма звяртаецца з дапамогай аперацый файлавага абмену.
Вірус (virus) – праграма, якая сама сябе ўбудоўвае ў аперацыйную сістэму і псуе файлы альбо замінае працы на кампутары. Вірусы часта прыводзяць да псавання альбо поўнай страты інфармацыі.
Вірусы-чэрві (worm) – пашкоджваюць кампутары праз глабальныя сеткі. Як правіла, спачатку карыстальнік атрымлівае электронны ліст, у якім утрымліваецца адрас месцазнаходжання самога віруса. Прачытанне такога электроннага ліста суправаджаецца незаўважальным для карыстальніка ладаваннем самога віруса з аддаленага кампутара. Тэрмін “прыйшоў” з навукова-фантастычнай літаратуры (science-fiction), але уступіў паняццю “вірус”.
Вóнкавы інтэрфэйс (front end) – частка кампутара для здзяйснення аперацый уводу і вываду. Уключае ў сябе экран, клавіятуру, дыскавод, якія атрымліваюць звесткі ад працэсара.
Вóнкавы (external) – азначае элемент мовы, абсяг дзеяння якога выходзіць за межы праграмнага модуля.
Вóнкавае перарывáнне (преривание, external interrupt) – перарыванне (запыт на абслугоўванне), якое генеруецца элементамі апаратуры, вонкавымі ў адносінах да мікрапрацэсара, напрыклад сістэмным таймерам альбо клавіятурай; тып апаратнага спынення.
Вóнкавая камáнда (external command) – уключаная ў склад аперацыйнай сістэмы праграма, якая захоўваецца ў файле. У супрацьлéгласць ёй унутраная каманда – гэта праграма, якая захоўваецца ў целе каманднага працэсара. Вонкавая каманда сама па сабе з’яўляецца праграмай, але яна называецца камандай таму, што ўключаецца ў аперацыйную сістэму і выконваецца ёю.
Вóнкавая пáмяць (external memory) – памяць, якая з’яўляецца знешняй у адносінах да кампутара. Гэтым тэрмінам часта абазначаюцца дадатковыя аператыўныя прылады памяці альбо пастаянныя прылады памяці, якія падключаны пры дапамозе раз’ёму пашырэння, у адрозненне ад унутранай памяці альбо памяці на дысках.
Вóнкавая прылáда (device) – прылада, якая выконвае вонкавыя функцыі кампутарнай апрацоўкі інфармацыі. Унутраныя функцыі выконвае цэнтральны працэсар. Вонкавыя прылады называюць перыферыйным абсталяваннем: клавіятура, манітор, друкарка, дыскавыя накапляльнікі і інш.
Вóнкавая прылáда пáмяці (external storage) – носьбіт інфармацыі, які з’ўляецца вонкавым у адносінах да памяці кампутара, напрыклад магнітныя дыскі і стужкі. Яны не з’яўляюцца рабочай часткай кампутара, а прызначаны для захоўвання вялікіх аб’ёмаў інфармацыі. Вонкавая памяць – гэта памяць, звесткі з якой даступны цэнтральнаму працэсару праз аперацыі ўводу-вываду.
Вóнкавая сартырóўка (external sort) – упарадкаванне звестак, якія размешчаны на знешняй памяці. Від сартыроўкі, пры якім звесткі размяшчаюцца на дыску, і ў часе сартыроўкі дыск выкарыстоўваецца як частка памяці. Прымяняецца, калі сартыроўцы падлягаюць вельмі вялікія спісы звестак альбо памяць кампутара недастатковая. Заўвага: замест тэрміна “сартыроўка” можна ўжываць – “гатункаванне”.
Вýгал (angle) – геаметрычная фігура, утвораная двума промнямі (бакамі вугла), якія выходзяць з аднаго пункта (вяршыні). Аперацыі з сінусамі і косінусамі, якія выконваюцца кампутарам, патрабуюць каб вуглы, як аргументы, указваліся ў радыянах. Радыян – вугал у сектары круга, дзе даўжыня радыуса роўная даўжыні дугі. Суадносіны: 1 радыян = 57,295779 градусаў альбо 1 градус = 0,0174532 радыян.
Вýгал устанóўкі рáстра (screen angle) – вугал, пры якім раздрукоўваецца адлюстраванне паўтону.
Вýзел (node) – стык, злучэнне якога-небудзь тыпу. У сетцы звестак: кропка, дзе адна альбо некалькі функцыянальных прылад, злучаюць каналы перадачы звестак альбо ланцугі звестак.
Выбар адной клáвішы (single-key response) – разнавіднасць выбару з прапанаваных альтэрнатыў. На мовах высокага ўзроўню можна ствараць праграмы, у якіх прапанаваны праграмай выбар вызначаецца карыстальнікам націскам адной з указаных праграмай клавішаў.
Выбарка з апярэджваннем (prefetch) – рэжым работы працэсара, пры якім звесткі альбо каманды счытваюцца з памяці ва ўнутранныя рэгістры да звароту да іх з праграмы.
Выбарка інфармáцыі (information retrieval) – працэс пошуку, упарадкавання і ўзнаўлення інфармацыі сродкамі вылічальнай тэхнікі.
Выбірáльны дóступ (discretionary access) – доступ, пры якім зварот да аб’екта дазваляецца не ўсім суб’ектам (кампутарам, карыстальнікам), а толькі выбраным.
Выбірáць (chose) – ініцыяваць выкананне каманды альбо выбіраць параметр у графічным інтэрфейсе карыстальніка. Гэта працэдура можа складацца з некалькіх дзеянняў, напрыклад выбар параметра ў дыялагавым вакне выконваецца за адно дзеянне, а выбар каманды з меню патрабуе як мінімум двух дзеянняў: спачатку трэба вывесці на дысплей спіс камандаў меню, а затым указаць каманду.
Выбарка: 1. (Retrieval) – выбіранне звестак, звычайна – з памяці. 2. (Fetch) – аперацыя, якая здзяйсняецца цэнтральным працэсарам, якая зводзіцца да пераносу каманды з памяці.
Выснóва (лагічная), заключэнне (inference) – працэс фармулявання заключэння, які заснаваны на канкрэтнай інфармацыі. Здольнасцю выпрацоўваць высновы валодаюць экспэртныя сістэмы. Апошнія пабудаваны на аснове так званага развязальнага правіла (inference engine). Экспертныя сістэмы параўноўваюць з фактамі, якія сабраны ў базе ведаў і затым выпрацоўваецца заключэнне на аснове існых фактаў.
Вывад “ад фактаў да мэты” альбо прамы лагічны вывад (forward chaining) – у экспертных сістэмах: метад, які прымяняецца ў працах па стварэнні штучнага інтэлекту. Доказ існасці сцвярджэння пачынаецца з нейкага набору правілаў і базы звестак чыннікаў і завяршаецца вывадам, узгодненым з усімі пасылкамі, якія ўключаны ў правілы. Гэты працэс можа паўтарацца да таго часу, пакуль навыя стратэгіі ня будуць вычарпаны.
Вывад звéстак (data output) – аперацыя чытання звестак з асноўнай памяці і запіс іх на носьбіты звестак альбо на экран.
Вывад звéстак, выхадныя звéсткі (output) – вынік апрацоўкі інфармацыі, які пасылаецца на экран альбо друкарку, які захоўваецца на дыску як файл, альбо пасылаецца іншаму кампутару сеткі.
Вывад на экрáн (soft copy readout) – часовае адлюстраванне на экране дысплея кампутара; супрацьлеглым па значэнні з’яўляецца цвёрдая копія – раздрукоўка (hard copy) на паперы.
Выдаляць (delete) – знішчаць тэкст, файл альбо частку дакумента з мэтай назаўсёды выдаліць гэту інфармацыю.
Вылучаныны сервер (dedicated server) – кампутар, які цалкам аддаецца абслугоўванню сеткі і мае галоўны цвёрды дыск альбо друкарку. Прымяняецца ў тых выпадках, калі лік кампутараў у сетцы вялікі (больш 6 ці 8). Калі іх менш, то на кампутары, які служыць серверам сеткі, могуць выконвацца іншыя работы.
Вылучэнне прыкмéтаў (feature extraction), ёсць і іншая назва: аналіз прыкметаў (feature analysis) – выбар істотных аспектаў вобраза, створанага кампутарам, па якіх будзе праводзіцца супастаўленне з узорам і распазнаванне, напрыклад, сімвалаў тэксту.
Вылучэнне, падсвéчванне 1.(Highlighting) – вылучэнне аб’ екта на экране для выканання над ім якой-небудзь аперацыі (фрагмента тэксту, малюнка і інш.). 2. (Selection) – выбар часткі звестак пры карыстанні тэкставым працэсарам, электроннай табліцай альбо базай звестак для сцірання, капіявання, перамяшчэння звестак. Вылучэнне звычайна паказвае толькі тое, што выбар ужо зроблены. Праграма не працуе з вылучаным элементам да той пары, пакуль не будзе дадзена каманда.
Вызначэнне канфлікту (collision detection) – вызначэнне факту супадзення дзвюх падзей.
Выканáнне (execution) – працэс выканання вылічальнай машынай каманды альбо камандаў праграмы вылічальнай машыны.
Выканáнне камáнды (instruction execution) – інтэрпрэтацыя прыладай вылічальнай сістэмы яе каманды.
Выканáўчая сістэма (run-time system) – праграма, якая прысутнічае ў памяці кампутара для запуску іншых праграм.
Выканáўчы áдрас (effective address) – адрас аперанда каманды, які ўтрымліваецца ў ёй альбо вылічаецца на падставе змесціва яе палёў. Калі аперанд не з’яўляецца непасрэдным, то яго адрас вызначаецца адраснай часткай каманды альбо знаходзіцца ў фіксаваным абсягу памяці, альбо вызначаецца праз яе пры дапамозе ланцуга ўказальнікаў. Выканаўчы адрас – змесціва адраснай часткі мадыфікаванай каманды.
Выкід (скачок) электрасілкавáння (surge) – нечаканае павелічэнне напружання ў сетцы. Выкід энэргіі можа пашкодзіць звесткі і абсталяванне, асабліва пры вялікай інтэнсіўнасці альбо працягласці. Каб пазбегнуць гэтага прымяняюцца спецыяльныя прылады, якія ўстанаўліваюцца паміж крыніцай напружання і сеткавым раз’ёмам кампутара.
Выклік (call) – дзеянне па актывізацыі машыннай праграмы, стандартнай праграмы альбо падпраграмы, якое здзяйсняецца звычайна пры дапамозе спецыфікацыі ўваходных умоў і перадачы кіравання ва ўваходную кропку.
Выклік (calling) – перадача сігналаў селекцыі, прызначаных для ўстанаўлення сувязі паміж станцыямі перадачы звестак.
Выклік (працэдур) (PROCEDURE) CALL – моўная канструкцыя для забеспячэння пачатку выканання працэдуры. Выклік працэдуры ў агульным падыходзе ўтрымлівае імя пункту ўваходу і, у выпадку неабходнасці, фактычныя параметры.
Выклік фýнкцыі, зварóт да фýнкцыі (function call) – запыт, які выдаецца праграмай з выкарыстаннем імя функцыі, на абслугоўванне канкрэтнай функцыі. Сама функцыя можа быць часткай праграмы, можа захоўвацца ў іншым файле і ўключацца ў праграму на этапе кампіляцыі, альбо ўваходзіць у склад аперацыйнай сістэмы.
Выклікаць, актывізавáць (invoke) – запускаць каманду альбо падпраграму.
Выкóнвальны файл (executable file) – файл, у якім утрымліваецца праграма, у адрозненне ад файла звестак.
Выкóнваць (execute) – здзяйсняць дзеянне, якое адпавядае адной альбо некалькім інструкцыям. У праграмаванні пад выкананнем падразумяваецца ладаванне ў памяць кода праграмы на машыннай мове і далейшае выкананне камандаў.
Выкрэсліванне кóнтура (contouring) – у кампутарнай графіцы: прадстаўленне паверхні аб’екта, з усімі яго выпукласцямі і праваламі. У сістэмах апрацоўкі адлюстраванняў: контурнасць – гэта страта адпаведнага ўзроўню дэталізацыі на цёмным адлюстраванні, калі для яго ўзнаўлення выкарыстоўваецца занадта мала градацый шэрагу. У выніку атрымліваецца адлюстраванне з рэзкімі перападамі зацямненняў. У фатаграфіі і маляванні гэтая з’ява яшчэ называецца пастэрызацыяй.
Вылічáльная магýтнасць (computing power) – здольнасць кампутара выконваць акрэсленую работу з адноснай хуткасцю вылічэнняў. Вылічальную магутнасць можна паказваць як колькасць камандаў, якія машына выконвае за секунду часу. Для карыстальнікаў важны і такі паказчык, як аб’ём аператыўнай памяці. Магутнасць кампутара залежыць ад найменш павольнага яго кампанента з усіх, уключаючы самога карыстальніка.
Вылічáльная матэмáтыка (calculus mathematics) – матэматычная дысцыпліна, якая вывучае метады лікавага развязання матэматычных задач у кампутарным асяроддзі – стварэнне матэматычных мадэляў, распрацоўку алгарытмаў, рашэнне праблем тэорыі, практыкі і аўтаматызацыі праграмавання.
Вылічáльная тэхніка (computer science) – сукупнасць вылічальных сродкаў, прызначаных для аўтаматызацыі працэсаў развязання задач: ЭВМ, вонкавых прыладаў, абаненцкіх пунктаў, асобных тэрміналаў, сродкаў перадачы звестак.
Вылічальны цэнтр (computer center) – цэнтралізаваны пункт кампутарнай апрацоўкі інфармацыі; як правіла, камплектуецца кампутарамі класу мэйнфрэйм альбо міні кампутарамі і адпаведным абсталяваннем для аказання паслуг па апрацоўцы звестак.
Вылічáць (compute) – прамое значэнне: выконваць вылічэнні; у больш шырокім сэнсе,– выкарыстоўваць кампутар для выканання нейкай работы.
Вылучэнне прылáды (device allocation) – пры мультыпраграмным рэжыме работы сістэмы: размеркаванне часу работы прылады паміж галінамі задання ці праграмы.
Выпадáнне (dropout) – тып няспраўнасці магнітнага асяроддзя, на якое ажыццяўляецца запіс. Выпаданне на магнітных стужках, дысках абазначае дзялянку, якая не можа быць намагнічана правільна. Выпаданне можа прывесці да страты звестак. На дысках выпаданне вызначаецца пры дапамозе фарматавання.
Выпадкóвая велічыня (random value) – велічыня, якая прымае значэнне з нейкага акрэсленага дыяпазону.
Выпадкóвыя звéсткі, “шум” (hash) – скажоныя сімвалы альбо замінкі на экране кампутара, у канале сувязі і т.п.
Выпрабавальны перыяд прагрáмнага забеспячэння (evaluation period) – як правіла, умоўна бясплатнае праграмнае забеспячэнне можна выкарыстоўваць акрэслены час – месяц, два, тры. Гэта і ёсць выпрабавальны перыяд. Па заканчэнні гэтага перыяду праграма працаваць ня будзе – яна выводзіць паведамленне, што выпрабавальны перыяд закончыўся і пара плаціць грошы за праграмы.
Выпрабавáнне (test, testing) – праверка сістэмы альбо яе кампанентаў шляхам рэальнага выканання якіх-небудзь задач.
Выпрамнік (rectifier) – элемент электрычнага ланцуга, які прапускае ток у адным кірунку і не прапускае ў іншым. Выпрамнік выкарыстоўваецца для пераўтварэння зменнага току ў пастаянны.
Выраз (expression) – камбінацыя ідэнтыфікатараў, значэнняў і аператараў, вылічэнне якой дае вызначаны вынік. У праграме выніковае значэнне выразу можна затым прысвоіць зменнай, перадаць у якасці аргументу, выкарыстаць у складзе іншага выразу. Выраз – гэта моўная канструкцыя для вылічэння значэнняў з дапамогай аднаго альбо некалькіх аперандаў. Аперандамі могуць быць літэралы, ідэнтыфікатары, спасылкі на масівы, зварот да функцыі і т.п.
Выраз дачынéнняў (relational expression) – выраз, у якім выкарыстоўваюцца аператары адносінаў, напрыклад “менш” альбо “больш”, для параўнання двух альбо некалькіх адносінаў. Выраз дачыненняў зводзіцца да булевай велічыні (праўда/няпраўда).
Выраз для абарóны ад запісу (write-protect notch) – дзірка (выраз) у корпусе гнуткай дыскеты, прызначана для абароны дыскеты ад запісу.
Выразаць (cut) – выдаляць частку дакумента; пры гэтым яна звычайна часова змяшчаецца ў памяць, каб яе можна было ўставіць (“уклеіць”) у якое-небудзь іншае месца.
Выразка, скрап (scrap) – дадатак альбо сістэмны файл, прызначаны для захоўвання звестак дакумента, якія памечаны для перамяшчэння, капіявання альбо выдалення. Глядзі таксама буфер абмену.
Вырáзнасць (definition) – здольнасць дакладна ўзнаўляць адлюстраванне.
Выраўнóўванне па левым краю (left-justify) – змяшчэнне тэксту на старонцы такім чынам, што радкі пачынаюцца на адной лініі левага краю. Гэты рэжым ва ўсіх друкарках і праграмах тэкставага працэсара прымяняецца па змаўчанні.
Выраўнóўванне па прáвым краю (right-justify) – размяшчэнне абзацаў тэксту так, каб правыя краі радкоў знаходзіліся на адной вертыкальнай лініі.
Выраўнóўванне тэксту, аўтаматычны пераход на новы радок (wordwrap) – здольнасць тэкставага працэсара аўтаматычна перанасіць слова, якое не ўмяшчаецца ў радку, на наступны радок для выраўноўвання тэксту па зададзеных межах старонкі. Гэтую аперацыю яшчэ называюць “мяккім” пераносам.
Выраўнóўванне (alignment) – працэс апрацоўкі тэксту, калі тэкст фармуецца такім чынам, што складае прамую лінію злева (выраўноўванне левага краю) альбо справа (выраўноўванне правага краю) альбо кожны радок займае аднолькавую адлегласць ад цэнтра (выраўноўванне па цэнтры).
Высокаўзрóўневая мóва (gigh-level language) – мова праграмавання, якая не адлюстроўвае структуру ніводнай з вылічальных машын альбо ніводнага з гэтага класа машын.
Высóкая разпазнавáльная здóльнасць (high resolution (hi-res)) – на растравых дысплеях і ў друку: характарыстыка якаснага экрана альбо адлюстравання рэпрадуктаванага тэксту і графікі з дастатковай выразнасцю дэталяў. Велічыня распазнавальнасці вызначаецца лікам пікселяў (кропак), выкарыстаных для стварэння адлюстравання: чым больш пікселяў, тым вышэй распазнаванне.
Высóкая частатá (high freguency) – высокая хуткасць хістання сігналу.
Высокаякасны друк (letter guality) – узровень якасці друку матрычных друкарак, якія па якасці не саступаюць машынапіснаму тэксту і адпавядаюць патрабаванням справавой карэспандэнцыі.
Выступ, адваротны водстýп (hanging indent) – фармат абзаца альбо блока тэксту, у якім першы радок высоўваецца ўлева ў параўнанні з наступнымі радкамі. Нармальны водступ змяшчае пачатак радка ўправа.
Выхад (exit) – любая каманда ў машыннай праграме, у стандартнай праграме альбо ў падпраграме, пасля выканання якой кіраванне больш не здзяйсняецца гэтай машыннай праграмай, гэтай стандартнай праграмай альбо гэтай падпраграмай. Выхад – гэта вяртанне ў выкліканую праграму з выклікальнай праграмы. Праграмы часта маюць толькі адну кропку выхаду – кропку заканчэння праграмы. Кропак выхаду можа быць і некалькі, каб забяспечыць магчымасць спыніць работу ў залежнасці ад выканання тых альбо іншых умоў.
Выхад з сістэмы (logoff, logout, guit) – працэс завяршэння сеансу працы на кампутары, што выконваецца па лініі сувязі. Звычайна выхад здзяйсняецца з аддаленага кампутара, які адчынены вялікай колькасці карыстальнікаў. Выхад з сістэмы – спосаб выдачы такога ўказання кампутару: “Я закончыў; давай адключайся”, але гэта не выключэнне кампутара.
Выхаднáя мóва (object language; target language) – мова, на якую праводзіцца трансляцыя.
Выхаднáя прагрáма (target program; object program) – машынная праграма на выхадной мове, якая была атрымана пры трансляцыі з зыходнай мовы.
Выхадны патóк (output stream) – паток інфармацыі, які пакідае кампутарную сістэму і звязаны з акрэсленай задачай альбо адрасатам. У праграмаванні пад выхадной плынню разумеецца шэраг сімвалаў, якія пасланы з памяці кампутара на дысплей альбо файл.
Выхадны сігнáл (output) – любы сігнал, які паступае ад якой-небудзь сістэмы. Трэба мець на ўвазе, што даволі часта сігнал, які з’яўляецца выхадным для адной сістэмы, з’яўляецца ўваходным для іншай.
Вышыня тóну (pitch) – сіла ўздзеяння на слых адной частаты ноты альбо гуку. Графічнае адлюстраванне вышыні тону ў часе называецца агібальнай тону (pitch envelope). Кампутарныя сістэмы дазваляюць задаваць вышыню тону.
Вэб-браузэр Вэб (Web-browse Web) – праграма для навігацыі ў складанай структуры звестак і прагляду яе элементаў у гіпермедыйным асяроддзі Вэб. Да найбольш папулярных браўзераў адносяцца Netscape Navigator і Internet Explorer.
Вэб-сайт – сукупнасць узаемазвязаных гіпертэкставых (гіпермедыйных) рэсурсаў у Сусветнай павуціне. Тэрмін Web-сайт указвае альбо старонкі, альбо серверы ў Internet, дзе знаходзіцца акрэсленая інфармацыя.
Вядзéнне бáзы звéстак (data base maintenance) – дзейнасць па абнаўленні, аднаўленні і перабудове структуры базы звестак з мэтай забеспячэння яе цэласнасці, захаванасці і эфектыўнасці выкарыстання.
Вядýчы вал (capstan) – вярцель касетнага магнітафона, які вядзе стужку міма магнітнай галоўкі.
Вядýчы нуль (leading zero) – не вартасны нуль, які папярэднічае старэйшай (крайняй левай) лічбе ліку. Адзін альбо больш вядучых нулёў могуць выкарыстоўвацца як сімвалы-запаўняльнікі ў лічбавых палях табліц. Вядучыя нулі ніяк не ўплываюць на значэнне ліку.
Вялікая ЭВМ (універсальны кампутар) (mainframe) – кампутар высокай магутнасці для развязання найбольш інтэнсіўных вылічальных задач. Мэйнфрэйм выкарыстоўваецца адначасова многімі карыстальнікамі. Гэтыя кампутары яшчэ называюць суперЭВМ. На іх развязваюцца самыя складаныя і доўгавылічальныя задачы.
Вяртáнне (revert) – вяртанне да апошняга захаванага варыянту дакумента. Выбар гэтай каманды прадпісвае прыкладной праграме адмовіцца ад усіх зменаў, зробленых у дакуменце з таго моманту, калі было выканана яго захаванне апошні раз.
Вяртáнне, зварóт (return) – перадача кіравання сістэмай ад выклікальнай праграмы да праграмы, што яе выклікае. Моўная канструкцыя ў працэдуры, якая адзначае канец паслядоўнасці дзеянняў у гэтай працэдуры.
Вярчэнне (rotation) – перамяшчэнне па экране тэксту альбо графічнага аб’екта для прагляду з розных пунктаў погляду.
Вяршыня стэку (top of stack) – самы вялікі адрас той часткі памяці, якая патрабуецца для стэку. Звычайна гэты адрас не выкарыстоўваецца для звестак, паколькі стэк, як правіла, змяншае значэнне адрасу перад пачаткам ладавання звестак у памяць.
Г
“Гарáчая” клáвіша (hot key) – каманда, якая генеруецца націскам адной-дзвюх клавішаў і прымяняецца карыстальнікам для пераключэння ў іншую праграму, якая звычайна з’яўляецца рэзідэнтнай у памяці. Рэзідэнтная праграма загружаецца ў памяць і застаецца там у пасіўным рэжыме да той пары, пакуль яе не выклікаюць. Гарачыя клавішы – гэта адна альбо спалучэнне дзвюх, трох клавішаў, націсканне якіх выклікае неадкладнае дзеянне кампутара.
Гадзіннік-каляндáр (clock-calendar) – схема ў кампутары, якая вядзе незалежны хранаметраж для вызначэння дакладнага часу і календарнай даты. Сілкуецца ад батарэі, таму працуе і пры выключаным кампутары.
Галагрáма (hologram) – трохмерная “фатаграфія”, выкананая метадам галаграфіі. Галаграма складаецца з светлавой інтэрферэнцыйнай карціны, запісанай на які-небудзь носьбіт, напрыклад на кавалак фотаплёнкі. Галаграма дае трохмернае адлюстраванне зыходнага аб’екта.
Галаграфічная пáмяць (holographic store) – памяць у форме галаграм. Галаграмы ствараюцца ўздзеяннем лазернага промня на фатаграфічную пласцінку з вельмі вялікай шчыльнасцю запісу.
Галіна (branch) – 1. Кропка ў праграме, пасля якой магчымы пераход да розных частак праграмы. Пераход можа быць умоўным альбо бузумоўным. Безумоўны пераход часта выкарыстоўваецца для праверкі – ці мае права праграміст карыстацца гэтай інфармацыяй. Большасць пераходаў – умоўныя і заснаваны на выніках параўнання іх дзеяння, якія выкананы праграмай папярэдне. Для гэтых мэтаў выкарыстоўваецца аператар IF. 2. У дрэвападобнай структуры – гэта шлях ад караня дрэва да ліста.
Галінавáнне (branching) – перадача кіравання пры наяўнасці альтэрнатыў; пры выкананні пэўнай умовы выбару ў праграме адной з некалькіх галін.
Галóўка (head) – механізм дыскавода альбо стужкапрацяжнай прылады для чытання і запісу, які складаецца з адной альбо некалькіх электрамагнітных шпулек у літым корпусе і непасрэдна ўзаемадзейнічае з паверхняй носьбіта інфармацыі. Галоўка кантактуе з носьбітам інфармацыі альбо знаходзіцца вельмі блізка ад яго і непасрэдна забяспечвае запіс, чытанне альбо сціранне інфармацыі.
Галóўка чытáння - запісвання (read - write head) – магнітная галоўка для здзяйснення аперацыі чытання і запісу звестак на дыск альбо магнітную стужку.
Галóўнае-падпарáдкаванае размяшчэнне (master/slave arrangement) – сістэма, у якой прылада, звычайна кампутар, кіруе іншымі прыладамі, злучанымі з ёй.
Галóўная фýнкцыя (main function) – асноўная частка праграмы, якая напісана на мове праграмавання і выкарыстоўвае наборы функцый. Так, мова С патрабуе, каб кожная праграма ўтрымлівала функцыю, якая называецца галоўнай “main” ( як зыходны пункт выканання праграмы).
Галóўны кампýтар (host) – найбольш магутны кіроўны кампутар ў кампутарнай сетцы; выконвае функцыі цэнтра кіравання сеткай, на якой функцыянуе адміністратар сеткі.
Галóўны цыкл (main loop) – цыкл у галоўнай праграме для выканання асноўнай задачы праграмы; выконваецца шмат разоў да свайго завяршэння. Гэты цыкл мае яшчэ назву асноўнага; самы вонкавы цыкл у праграме.
Гарáчая крóпка (hot stop) – кропка (элемент) указальніка мышы, якая вызначае яго дакладную пазіцыю на экране і ўказвае той элемент экрана, да якога будзе адносіцца аперацыя з удзелам мышы, такая ж як націск кнопкі. Гарачая кропка па памеры раўняецца аднаму пікселю і ўяўляе сабой толькі маленькую дзялянку графічнага адлюстравання паказальніка.
Гарызантáльная пракрýтка (horizontal scrolling) – магчымасць пракручвання інфармацыі ўлева і ўправа, з мэтай вывесці на дысплей інфармацыю, якая ляжыць па-за межамі экрана ці вакна ў графічным інтэрфэйсе карыстальніка.
Гарызантáльны манітóр (landscape monitor) – манітор, у якога шырыня большая за вышыню. Гарызантальныя маніторы прыблізна на 33 % большыя па шырыні, прыкладна тая ж прапорцыя, як і ў тэлевізійнага экрана.
Гатóўнасць да друкавáння (camera-ready) – у праграмах выдавецкіх сістэмаў гэта адносіцца да стадыі гатоўнасці арыгінал-макета, з якога можа быць зроблены адбітак на паперы і пазней, пасля стварэння з яго гальванаклішэ, здзейснены выпуск масавым накладам. Адбітак павінны быць вельмі высокай якасці, паколькі ў працэсе вырабу клішэ якасць паніжаецца.
Геамéтрыя (geometry) – матэматычная дысцыпліна, аб’ектамі разгляду якой з’яўляюцца кропкі, лініі, вуглы, крывыя і метады іх пабудовы, якія адлюстроўваюць матэматычныя ўласцівасці, а таксама іх прасторавыя ўзаемастасункі. Геаметрыя з’яўляецца важнай часткай аўтаматызаванага праектавання і графічных праграм.
Геастацыянáрны (geosynchronous) – у сістэмах сувязі: арбіта спадарожніка, на якой ён захоўвае нерухомае становішча адносна Зямлі, дзякуючы таму, што вуглавая хуткасць і кірунак яго вярчэння вакол зямной восі з дакладнасцю супадае з вуглавой хуткасцю і кірункам вярчэння Зямлі.
Генерáтар (generator) – у праграмаванні: праграма, якая здольная сама рабіць (производить) праграмы па камандах карыстальніка. У якасці прыкладу можна прывесці базу звестак.
Генерáтар гýку (sound generator) – плата альбо мікрасхема для выпрацоўкі электронных сігналаў і кіравання гучнагаварыльнікам альбо сінхранізаваным гукам.
Генерáтар знакаў (character generator) – функцыянальны блок, які пераўтварае кодавае прадстаўленне ASCII-знакаў ў графічнае прадстаўленне знакаў для адлюстравання на дысплеі шляхам высвечвання набору кропак.
Генерáтар прагрáмаў (program generator) – праграма, якая ў нейкай ступені можа быць выкарыстана для стварэння іншых праграм, напрыклад праграм баз звестак; праграма прызначаная для генерацыі машыннай праграмы з зададзенымі характарыстакамі; тып транслятара.
Генерáтар справаздáч (report generator) – праграма, якая можа быць часткай іншай праграмы і, якая на аснове звестак базы звестак, надае звесткам прыдатную форму для вываду іх на экран.
Генры (henry, H) – адзінка індукцыйнасці. Ток, які змяняецца з хуткасцю 1 Ампер у секунду, генерыруе напружанне 1 Вольт у полі індукцыйнасці 1 Генры. Адзін Генры – вельмі вялікае значэнне індукцыйнасці, таму на практыцы індукцыйнасць вымяраецца часцей у міліГенры, мікраГенры альбо нанаГенры.
Геркулес (плата) (Hercules card) – плата графічнага адаптара, распрацаваная Hercules Corporation, якая шмат гадоў устанаўлівала стандарты на манахромныя дысплеі высокай распазнавальнай здольнасці для персанальных кампутараў.
Герц (hertz) – адзінка частаты. Частата ў 1 герц азначае, што выконваецца адно дзеянне ў секунду. Такім чынам, 1 герц адпавядае размернасці адзін цыкл у секунду. У вылічальнай тэхніцы часцей выкарыстоўваюцца кілагерцы (кГц) і мегагерцы (МГц), роўныя тысячам герцаў і міліёнам герцаў адпаведна.
Гібрыдная мікрасхéма (hybrid microcircuit) – мікраэлектронная схема, у якой спалучаюцца кампаненты, зробленыя па тэхналогіі мікрамініацюрызацыі, і інтэгральныя кампаненты.
Гібрыдны кампýтар (hybrid computer) – кампутар, які ўтрымлівае як лічбавыя, так і аналагавыя схемы. Лічбавыя схемы ўяўляюць сабой нулі і адзінкі двайковых лікаў у выглядзе дыскрэтных сігналаў тыпу “уключана-выключана”; яны прымяняюцца практычна ва ўсіх кампутарах, у тым ліку і ў персанальных. Аналагавыя схемы выкарыстоўваюцца для падачы значэнняў непарыўна зменлівых фізічных велічыняў, напрыклад сілы току; яны прымяняюцца ў спецыялізаваных кампутарах, якія выкарыстоўваюцца ў галіне тэхнічнага канструявання і інш.
Гіга (giga) – прэфікс, які абазначае 1 міліярд, альбо 10^9.
Гігабайт, Гбайт (gigabyte) – адзінка вымярэння аб’ёму памяці. У строгім сэнсе: адзін міліярд байт. Дакладнае значэнне часта мяняецца з кантэкстам: у кампутарах колькасць байт часта выражаецца лікам, кратным ступені двойкі, таму гігабайт можа азначаць як 1000 Мбайт, так і 1024 Мбайт.
ГігаГерц (gigahertz) – адзінка частаты, роўная 1000 мегаГерц, альбо 1000 млн. цыклаў за секунду.
ГігіФлопс (gigaflops) – адзін міліярд аперацый з плавальнай кропкай за секунду; адзінка вымярэння прадукцыйнасці кампутара.
Гіпертэкст (hypertext) – падача тэксту (дакумента альбо шэрагу дакументаў), які падтрымлівае сэнсавыя сувязі паміж выдзеленымі тэрмінамі, паняццямі, групамі і раздзеламі інфармацыі. Па прынцыпе гіпертэксту ствараюцца навучальныя праграмы, даведачныя сістэмы і інш. Тэхналогія гіпертэксту шырока прымяняецца ў Internet.
Гіпертэкставáя спасылка (hyperlink) – спасылка ў гіпертэкставым дакуменце, якая ўказвае на другі дакумент. Яўна ўказаная сувязь паміж двума альбо больш рэсурсамі альбо фрагментамі рэсурсаў Web, якая можа быць выкарыстана для навігацыі з дапамогай браузера.
Гіпертэкставы дакумент (hypertext document) – дакумент, які ўтрымлівае спасылкі (сувязі) на іншыя дакументы. Гл. гіпертэкставая спасылка.
Гістагрáма (histogram) – дыяграма, якая паказвае велічыні ў выглядзе вышыняў прамакутнікаў, размешчаных побач. Вышыня вертыкальных калонак адлюстроўвае апісальную велічыню. Прамакутнікі могуць адрознівацца шырынёй і колерам. Прымяняюцца двухмерныя і трохмерныя дыяграмы з магчымасцю паваротаў трохмерных адлюстраванняў. З’яўляецца дастаткова нагляднай, калі толькі значэнні максімальных і мінімальных велічыняў адрозніваюцца не істотна.
Глабáльная аперáцыя (global operation) – аперацыя, якая ўздзейнічае на ўвесь дакумент, праграму альбо, для прыкладу, на дыск.
Глабáльная велічыня (global value) – велічыня, даступная ў кожнай частцы праграмы.
Глабáльная навігацыйная спадарожнікавая сістэма (Global Position System, GPS) – у свеце толькі дзве GPS-сістэмы – расейская ГЛОНАСС і амерыканская НАВСТАР. У кожнай сістэмы ёсць нізкаарбітальныя навігацыйныя спадарожнікі, наземныя сродкі сачэння і кіравання і самыя разнастайныя прыймаіндыкатары, прызначаныя для вызначэння каардынат.
Глабáльная змéнная (global variable) – зменная, значэнне якой можа быць выкарыстана і мадыфікавана любым аператарам праграмы. Яна даступна для ўсёй праграмы.
Глабáльная сістэма мабільнай сýвязі (Global System for Mobile, GSM) – уведзена ў 1991 г., а на прыканцы 1997 г. стала стандартам сотавай сувязі ў больш чым 100 краінах Эўропы і Азіі.
Глабáльны (global) – распаўсюджаны на ўсю сістэму. Тэрмін праграмавання, які абазначае зменную, прынятую для ўсёй праграмы, а не для якога-небудзь сегмента гэтай праграмы. Глабальныя параметры – гэта параметры, значэнні якіх захоўваюцца на ўсе часткі праграмы. Іх супрацьлегласцю з’яўляюцца лакальныя параметры.
Глабáльны абхóд (total bypass) – сетка сувязі, якая выкарыстоўвае штучныя спадарожнікі Зямлі альбо аб’яднанні мясцовых і міжнародных тэлефонных ліній сувязі.
Глабáльны пóшук з заменай (global search and replace) – аперацыя пошуку з заменай, якая апрацоўвае ўвесь дакумент цалкам.
Глыбіня ўкладáння (nesting depth) – колькасць узроўняў укладання ў гняздзе – размяшчэнне адной канструкцыі ўнутры другой (укладзеная працэдура, укладзеная табліца).
Глыбіня ітэрáцыі (iteration depth) – колькасць паслядоўных паўтарэнняў адной і той жа паслядоўнасці аперацый.
Глыбіня працэдýрная (procedure depth) – колькасць паслядоўна ўкладзеных адна ў другую працэдур у праграме.
Гнóман (gnomon) – у кампутарнай графіцы: апісанне трохмернай сістэмы каардынатных восяў (x,y,z).
Гнýткасць алгарытму (algorithm flexibility) – уласцівасць алгарытму адаптавацца да змяненняў уваходнай інфармацыі без змянення рашальнай задачы.
Гнýткасць мóвы (language flexibility) – уласцівасць мовы, якая дазваляе ўключаць у яе новыя правілы складання канструкцый.
Гнýткі дыск (floppy-disk) – энэргазалежны зменны носьбіт інфармацыі на гнуткім магнітным дыску: пластыкавы дыск, пакрыты магнітным матэрыялам і заключаны ў пластмасавы кажух. Дыск у дыскаводзе для гнуткіх дыскаў верціцца з хуткасцю прыблізна 300 абаротаў у хвіліну, і магнітная галоўка выконвае аперацыю чытання і запісу з(на) дыска. Раней стандартныя памеры гнуткіх дыскаў раўняліся 8 цалям і 5,25 цалям (стандартная фарматуемая ёмкасць 1,2 Мбайт), затым з’явіліся дыскеты меншых памераў 3,5 цалі (ёмкасць 1,44 Мбайт), абароненыя больш цвёрдым кажухом для прадухілення пашкоджанняў. Існуюць дыскеты памерам 3 цалі.
Гняздó пашырэння (expansion slot) – гняздо ўнутры кансолі, якое прызначана для размяшчэння плат пашырэння і далучэння іх да сістэмнай шыны.
Гóнкі (race hazard) – праблема, якая ўзнікае ў ланцугах з несінхранізаванымі лагічнымі элементамі ў выніку нераўнамернага па часе паступлення сігналаў, што выклікае паяўленне на выхадзе памылковых значэнняў, у той час як на ўваходах маецца толькі адзін з патрэбных сігналаў.
Грануляцыя (granularity) – памер адзінкі памяці, які выкарыстоўваецца аперацыйнай сістэмай; тэрмін прымяняецца галоўным чынам у адносінах да віртуальнай памяці. Грануляцыя ёсць ступеня дэталізацыі, характарыстыка адпаведнага рэжыму работы, выражаецца памерам нейкага стандартнага элементу, які нясе сэнсавае значэнне. Гэты тэрмін ужываецца пры апісанні распазнавальнай здольнасці экрана, крытэраў прагляду і сартавання базаў звестак, дапушчальных узроўняў маніпуляцыі звесткамі, а таксама інтэрвалу часу, які выдзяляецца мікрапрацэсарам на канкрэтную аперацыю, напрыклад на друк у фонавым рэжыме.
Граф (graph) – структура звестак з вызначаным (магчыма, нулявым) лікам вяршыняў, якія злучаны паміж сабой з дапамогай кантаў адвольным чынам. Любыя два вузлы графа могуць быць злучаны альбо не злучаны рабром. Граф, у якім можна прадоўжыць шлях паміх двума любымі вузламі, называецца злучным. Любое падмноства вузлоў і кантаў графа называецца падграфам. Існуе мноства разнавіднасцяў графа.
Графакрэсленік, плотэр (plotter) – перыферыйная прылада для вываду звестак у графічнай форме на папяровы носьбіт пад кіраўніцтвам кампутара.
Грáфіка з высóкім разпазнавáннем (hight-resolution graphics, HRG) – графіка са значнымі графічнымі магчымасцямі. Для малявання самых простых адлюстраванняў і для аперацый з тэкстам патрэбна вывесці 2400 пазіцый, па крайняй меры, 80 знакаў у радку і 30 радкоў, што ў суме складае 2400 пазіцый. У графіцы высокага разпазнавання колькасць пазіцый маніпулявання перавышае 30000. Пры гэтым кампутар для стварэння адлюстраванняў выкарыстоўвае мову высокага ўзроўню. Каманды, якія адрасуюцца да пазіцый, могуць быць як часткай звычайнай мовы, так і камандамі спецыяльнай графічнай мовы.
Графічны файл (graphics file) – файл, які створаны праграмай малявання адьбо праграмай сістэмы аўтаматызаванага праектавання. Такія файлы маюць пашырэнне TIF, PCX, EPS і інш. Усе графічныя файлы несумяшчальныя і патрабуюць выкарыстання праграм пераўтварэння графікі.
Графік (graph) – метад візуальнага адлюстравання лічбавых узаемасувязяў: кожнаму ліку адпавядае прапарцыянальная адлегласць ад лініі адліку, а кропкі, адкладзеныя ад восі, злучаюцца лініяй.
Графіка (graphics) – 1. Сродкі і сістэмы ўводу, адлюстравання на экране і вывад адлюстраванняў. 2. Вобласць праграмавання, звязаная з распрацоўкай сістэмаў пабудовы і пераўтварэння адлюстраванняў.
Грáфіка пры дапамóзе аднóсных камáнд (turtle graphics) – графічная сістэма, у якой графічныя дзеянні выконваюцца пры дапамозе курсора. Часта прымяняецца для навучання дзяцей матэматыцы і рабоце на кампутары. Рух чарапашкі (невялікая фігурка на экране, якая дзейнічае як паказальнік у рысавальнай графіцы) пакідае след на экране альбо паперы.
Графічная відэаплáта (video graphics board) – відэаадаптар для выдачы сігналаў для адлюстравання графічных вобразатварэнняў на экране.
Графічная друкáрка (graphics printer) – гэтым тэрмінам абазначаюцца ўсе друкаркі, якія друкуюць не толькі тэкст, але і графіку, адлюстраванні.
Графічны адáптар (graphics adapter) – плата, якая выкарыстоўваецца ў ІВМ-сумяшчальных кампутарах, якія не маюць магчымасці працаваць з графічнымі адлюстраваннямі, такой функцыі. Плата графічнага адаптара ўстанаўліваецца ў раз’ём пашырэння.
Графічны запаўняльнік (graphic placeholder) – прамавугловая рамка ў праграмах настольных выдавецкіх сістэм. Прастора ў гэтай рамцы рэзервуецца для графічнага адлюстравання, і ўносімы тэкст агібае рамку. Само графічнае адлюстраванне можа быць унесена як непасрэдна ў праграме, так і пазней, пры друку.
Графічны інтэрфэйс карыстáльніка (graphical user interface – GUI) – від дыялагавага ўзаемадзеяння карыстальніка з персанальным кампутарам пры дапамозе розных графічных адлюстраванняў аб’ектаў на экране (значкі, піктаграмы, іконкі, малюнкі). GUI – гэта форма апісання інфармацыі на экране дысплея для падачы каманды, запуску праграмы, выбару са спіса меню. Выбар таго ці іншага элемента звычайна выконваецца з дапамогай мышы, альбо з дапамогай клавіятуры.
Графічны мáркер (marker) – сімвал для абазначэння пазіцыі на паверхні візуалізацыі, над якой будзе здзяйсняцца наступная аперацыя; рухомая метка на экране дысплея, што ўказвае месца вываду на экран чарговага знака.
Графічны рэдáктар (graphics editor) – праграма для работы з графічнымі адлюстраваннямі.
Графічны рэжым (graphics mode) – рэжым работы дысплея, які забяспечвае вывад графічных відарысаў. Лініі і сімвалы на экране малююцца па пікселях; адлюстраванне на экране ствараецца з асобных кропак з вялікімі магчымасцямі малявання.
Графічны сімвал (graphics character) – літара (элемент літарнага набору) для пабудовы графічных адлюстраванняў. Графічныя сімвалы могуць быць закадаваны кодамі ASCII ад 128 да 255 і прысутнічаць у наборы клавіятуры машыны.
Графічны сімвал, сімвал адлюстравáння (graphics character) – сімвал, які можна камбінаваць з іншымі яму падобнымі для стварэння прасцейшых графічных адлюстраванняў (рамка, зацяненне альбо зафарбоўванне блокаў).
Графічны супрацэсар (graphics coprocessor) – спецыялізаваны мікрапрацэсар для павышэння хуткасці апрацоўкі графічнай інфармацыі. Устанаўліваецца ў ПК дадаткова да цэнтральнага ўніверсальнага працэсара. Ён можа генерыраваць графічныя адлюстраванні (лініі і інш.) па камандах, якія выдае кампутар. Пры гэтым рэсурсы кампутара вызваляюцца для выканання іншых работ.
Графічны тэрмінáл (graphics terminal) – “разумны” тэрмінал, які здольны адлюстроўваць і апрацоўваць графічныя звесткі.
Грýпа (group) – 1. Мноства, на якім азначаны асацыяцыйная аперацыя і адпаведны ёй адзінкавы элемент і зваротная аперацыя. 2. У мовах праграмавання: паймянованая сукупнасць элементарных альбо элементарных і групавых звестак, да якіх можна звярнуцца як да адзінай звесткі.
Грýпа карыстáльнікаў (user group) – у развітай сістэме падзелу часу: мноства карыстальнікаў, якія маюць некаторыя агульныя рэсурсы і агульныя правы. Група карыстальнікаў – гэта група людзей, якіх аб’ядноўвае інтарэс да адной і той жа кампутарнай сістэмы альбо праграмнага забеспячэння. Яны могуць абменьвацца ідэямі і інфармацыяй.
Групавáя затрымка (іншая назва: скажэнне затрымкі) (envelope delay) – пры перадачы звестак (для прыкладу, ад аднаго мадэма да другога): розніца ў часе праходжання перадавальнага сігналу пры розных частотах. Калі розныя частоты будуць даходзіць да месца прызначэння ў розны час, то затрымка можа выклікаць скажэнне сігналу і памылкі ў перадачы.
Групавы пóшук (area search) – у сістэмах кіравання інфармацыяй: вывучэнне групы дакументаў для выяўлення тых з іх, якія адносяцца да акрэсленай тэмы альбо катэгорыі.
Гульня (game) – кампутарная праграма для цікавага баўлення часу. Узаемадзеянне чалавека з кампутарам па акрэсленым алгарытме з мэтай навучання, трэнажу, імітацыі абставінаў і інш.
Гучнагаварыльнік (loudspeaker) – прылада для пераўтварэння электрычных сігналаў дыяпазону ад 20 Гц да 20 кГц у гукавыя хістанні. Убудаваны гучнагаварыльнік дазваляе кампутару выводзіць папераджальныя сігналы, становіцца галоўнай часткай сістэмы ўзнаўлення гуку.
Гýчнасць (volume) – амплітуда гукавога сігналу.
Гук (sound) – адчуванне вухам чалавека рухаў хвалі па паветры. Кампутары маюць каманды, якія генеруюць гукавыя сігналы – ад прасцейшых “біп” да аперацыяў з многаканальнай музыкай. Электрычныя сігналы пераўтвараюцца ў гукавыя хвалі пры дапамозе гучнагаварыльніка.
Гукавáя кáрта (voice card) – гэта свайго раду сінтэзатар, які генеруе гукі Hi-Fi-якасці і стэрэагукі (мультымедыя). Гукі можна праслухоўваць праз навушнікі альбо калонкі.
Гукавыя мікрасхéмы (sound chip) – інтэгральныя мікрасхемы, якія выконваюць каманды генерацыі гуку. Спецыялізаваныя гукавыя мікрасхемы з’яўляюцца мікрапрацэсарамі са сваімі ўласнымі вылічальнымі функцыямі. Яны дазваляюць сінтэзаваць гукавыя эфекты.
Гумка (eraser tool) – метад сцірання у праграмах графічных рэдактараў. З дапамогай мышы выбіраецца піктаграма гумкі і квадратны курсор перамяшчаецца на тую частку адлюстравання, якая павінна быць знішчана. Сціранне адбываецца пасля націску кнопкі мышы.
Д
Давéдачная сістэма (help) – захоўваецца на дыску: сістэматызаваная інфармацыя, якая прадастаўляецца карыстальніку многімі прыкладнымі праграмамі ў выглядзе парадаў, інструкцый па выкарыстанні гэтай праграмы. Кантэкстна-залежныя даведачныя сістэмы выдаюць карыстальніку даведку пры спробе выканаць нейкую канкрэтную каманду альбо задачу – атрымаць інфармацыю менавіта па бягучай сітуацыі. Даведка дазваляе ажывіць у памяці неабходную інфармацыю, атрымаць звесткі аб дэталях работы праграмы, якія рэдка ўжываюцца.
Давéдачная табліца (look-up table) – метад захоўвання звестак для атрымання хуткага доступу.
Дадáтак (application) – спецыялізаваная праграма для выканання аднатыповых работ. Належыць адрозніваць ад аперацыйнай сістэмы, якая кіруе кампутарам і ад уцілітаў, якія выконваюць службовыя задачы альбо функцыі агульнага прызначэння.
Дадáтковая пáмяць, пашыраная пáмяць (expanded memory) – разнавіднасць фізічнай памяці, якую дадаткова можна ўстанавіць на кампутарах ІВМ тыпу ХТ і АТ для пашырэння аб’ёму памяці.
Дадáтковы сегмéнт пáмяці (extra segment) – частка памяці ў персанальных кампутарах, складае 64 Кбайтаў і прымяняецца як дадатковы сегмент для выкарыстання праграмай.
Дазваляць, уключáць (enable) – зняць забарону, якая была накладзена раней. Ініцыяванне альбо аднаўленне якойсці магчымасці ў праграме ці сістэме.
Дазвóл (permission) – допуск акрэсленага карыстальніка да акрэсленага рэсурсу сістэмы ў адпаведнасці з яго паролем і прадастаўленымі яму сістэмным адміністратарам правамі.
Дазвóл на дóступ (arbitration) – працэс атрымання доступу адной з некалькіх прылад, якія зрабілі запыт, да адраснай шыны.
Даклáднасць ліку (precision of number) – колькасць знакаў пасля коскі, з якімі лік можа захоўвацца ў памяці.
Дакумент (document) – любы самастойны твор (файл тэксту), які створаны з дапамогай тэкставага працэсара альбо праграмы настольнай выдавецкай сістэмы, і захоўваецца на дыску пад унікальным імем, па якім яго можна знайсці. У кампутарных тэхналогіях паняцце дакумент разглядаецца шырэй, чым толькі інфармацыя сістэмы апрацоўкі тэкстаў. Дакумент – гэта любая работа, выкананая карыстальнікам, якая атрымала імя і захавана ў выглядзе асобнага файла. Гл. таксама файл.
Дакументáцыя (documentation) – камплект інструкцый па ўстаноўцы, эксплуатацыі і інш., які пастаўляецца разам з праграмнымі і апаратнымі сродкамі.
Дамáшняя старóнка (homepage) – старонка, якую адчыняе браўзэр пры запуску. Другое значэнне – галоўная (першая) старонка Web-сайта.
Дамп (dump) – вывад звестак адным з двух спосабаў: 1. Запісаць праграму альбо звесткі на дыск альбо магнітную стужку; 2. Паказаць праграму ў кодзе на экране альбо друкарцы (hex-dump).
Дамп пáмяці (memory dump) – вывад на экран альбо на паперу змесціва пад кожным адрасам у якім-небудзь абсягу памяці, звычайна ў выглядзе шаснаццатковых лікаў.
Дапамóжнае абсталявáнне (auxiliary equipment) – частка кампутарнай сістэмы, якая не кантралюецца працэсарам і ўяўляе сабой пасіўныя аб’екты: рабочы стол, скрынка для дыскет і інш. Прылады, якімі можа кіраваць працэсар пры выкананні дапаможных функцый, называюцца перыферыйнымі.
Дапамóжная клавіятýра (keypad) – клавіятура з невялікім наборам клавішаў для ўводу спецыяльных сімвалаў альбо лікаў.
Дапамóжная мікрасхéма (support chip) – інтэгральная мікрасхема, якая распрацоўваецца для работы з канкрэтным мікрапрацэсарам, альбо для павелічэння яго магчымасцяў, альбо для таго, каб асноўны працэсар выконваў свае функцыі больш эфектыўна.
Дапамóжная прагрáма малявáння прамавуглáвікоў (box tool) – спецыяльная праграма для малявання прамавуглавікоў: курсорам указваюцца дзве кропкі, якія вызначаюць супрацьлеглыя вуглы прамавуглавіка, і фіксуюць іх на экране націскам кнопкі мышы. Прымяняецца ў выдавецкіх праграмах, праграмах малявання і аўтаматычнага праектавання.
Дапаўняльны біт (overhead bit) – біт, які выкарыстоўваецца для праверкі цотнасці.
Дарóжка (track) – круг на паверхні цвёрдага альбо гнуткага дыска, у якім запісваюцца звесткі. Змесціва дарожкі можа быць прачытана адной галоўкай запісу-чытання без яе пераключэння за адзін поўны абарот дыска. Дарожкі на паверхні дыска вызначаюцца аперацыйнай сістэмай – разметкай дыска дыскаводам пры яго фарматаванні. Звычайна дарожка дзеліцца на сектары. Кожная дарожка мае свой нумар. Дарожка ўяўляе сабой магнітнае кальцо крышачку шырэйшае за галоўку чытання-запісу дыскавода. Дыск можа мець ад 40 да 1024 і больш канцэнтрычных дарожак.
Даслéдаванне аперáцый (operations research) – метад аналізу сістэмы. Прымяненне матэматычных і навуковых падыходаў для аналізу павышэння эфектыўнасці ў розных сферах дзейнасці. Даследаванне аперацый уключае выкарыстанне метадаў крытычнага шляху, тэорыі імавернасці, статыстыкі і тэорыі інфармацыі.
Даслéдаванне аперáцый (operations research) – Прыкладная матэматычная дысцыпліна, якая вывучае распрацоўку і прымяненне метадаў атрымання аптымальных рашэнняў у розных сферах чалавечай дзейнасці.
Дастýпнасць звéстак (data accessibility) – уласцівасць звестак, якая характарызуецца магчымасцю іх чытання карыстальнікам ці праграмай.
Дáтчык – 1. Sensor – электрычная прылада, якая рэагуе альбо вымярае што-небудзь шляхам пераўтварэння якога-небудзь віду энэргіі (цеплавая, светлавая, вільготнасць, вібрацыя і інш.), і выдае адпаведнае велічыні ўздзеяння электрычнае напружанне. 2. Generator, transducer – прылада для пераўтварэння фізічнай велічыні ў сігналы для апрацоўкі тэхнічнымі сродкамі.
Дáтчык адлюстравáнняў (image sensor) – прылада, напрыклад фотадатчык, якая пераўтварае інтэнсіўнасць святла, што падае на яго, у велічыню электрычнага сігналу.
Даўжыня блоку (block length) – памер абсягу памяці, які адводзіцца фізічнаму запісу (блоку), лік байтаў альбо слоў у блоку. Даўжыня блоку звычайна выражаецца ў байтах. Тыповыя значэнні даўжыні блоку ляжаць у дыяпазоне ад 512 байт да 4096 Кбайт у залежнасці ад спецыфікі блоку.
Даўжыня радкá (line length) – 1. У мовах праграмавання: дазволены максімальны лік сімвалаў у адным радку. 2. У тэкставых працэсарах: колькасць знакаў на кожным друкаваным радку.
Даччына вакнó (child window) – вакно, якое выклікана праграмай, адлюстроўваецца ў рабочым абсягу бацькоўскага (асноўнага) вакна.
Даччыная прагрáма (child program) – праграма, якая выклікаецца з іншай праграмы і застаецца актыўнай ў памяці. Пасля выканання сваіх функцый даччыная праграма перадае вынікі “бацькоўскай” (parent), якая аднаўляе сваю дзейнасць. Даччыны працэс спараджаецца іншым працэсам, які называюць “бацькоўскім”. Бацькоўскі працэс, як правіла, прыпыняе сваю работу да завяршэння выканання даччынага працэсу.
Даччыная плáта (daughter card) – падключаецца да сістэмнай платы. Адрозніваецца ад платы пашырэння тым, што атрымоўвае доступ да памяці і да працэсара непасрэдна, а не праз адносна павольную (медленную) шыну.
Дачынéнне (relation) – у рэляцыйных базах звестак: структура, якая ўключае атрыбуты (калонкі) і картэжы (радкі). Дачыненні запісваюцца ў выглядзе табліц. Атрыбуты – індывідуальныя характарыстыкі, а картэжы ўтвараюць неўпарадкаваны набор характарыстык, якія апісваюць асобныя аб’екты, напрыклад пакупніка. Кожны картэж павінны быць унікальным. Дачыненні – гэта форма сувязі паміж аб’ектамі, якая адлюстроўвае тое агульнае, што ёсць у гэтых аб’ектах. Не трэба блытаць дачыненне з тэрмінам “сувязь”.
Дачынéнне сігнал-шум (signal-to-noise ratio) – мера якасці сігналу. У электрычным сігнале заўжды прысутнічаюць якія-небудзь перашкоды. Колькасць энэргіі, на якую сігнал пры перадачы перавышае велічыню шуму канала ў той жа самай кропцы. Дачыненні сігнал-шум вымяраюцца ў дэцыбэлах і паказваюць чысціню альбо дакладнасць сувязі.
Двайнáя папéра (two-part stationery) – папяровы рулон для друку, прадстаўляе сабой дзве стужкі паперы, паміж якімі пракладзена стужка капіявальнай паперы.
Двайнáя пстрычка (binary click) – каб адкрыць піктаграму альбо выканаць функцыю ў дадатку, неабходна два разы клікнуць кнопкай мышы (двойчы хутка яе націснуць). Наколькі хутка трэба выконваць двайную пстрычку, можна ўстанавіць з дапамогай Панэлі кіравання.
Двайкóвае дрэва (binary tree) – форма структуры дрэва, у якім кожнае разгалінаванне мае не больш за дзве галінкі.
Двайкóвае слóва (double word альбо dword) – элемент звестак з двух сумежных слоў (г.зн. чатырох сумежных байтаў), якія апрацоўваюцца мікрапрацэсарам кампутара як адно цэлае. Такое слова прымяняецца ў 16- і 32-разрадных машынах.
Двайкóвая ячэйка пáмяці (binary cell) – ячэйка памяці для аднаго біта інфармацыі; можа быць устаноўлена ў 1 альбо скінута ў 0.
Двайкóвы дроб (binary fraction) – дроб, у якім выкарыстоўваецца ступеня 2. Напрыклад, двайковы дроб .101 абазначае адну палавінную, ні воднай чацвёртай і адну восьмую. У дзесятковым дробе, для прыкладу, .321 абазначэнне такое: тры дзесятых, дзве сотых і адна тысячная.
Двайкóвы лік (binary number) – лік у двайковай сістэме; лік, прадстаўлены ў двайковым выглядзе. Двайковыя лікі выражаюцца праз ступеню двойкі 27 26 25 24 23 22 21 20.
Двайкóвы лічыльнік (binary counter) – лічыльнік з двума станамі. Ланцуг, які пераўтварае паслядоўнасць імпульсаў на сваім уваходзе (альбо уваходах) у адпаведную паслядоўнасць сігналаў на выхадных правадніках.
Двайкóвы пóшук (binary search) – метад пошуку звестак у інфармацыйным масіве, напрыклад, у спісе студэнтаў універсітэта, размеркаванага па алфавіце. Усё мноства звестак дзеліцца папалам і вызначаецца, у якой з палавінаў знаходзіцца шукаемая велічыня. Пасля гэтага палавіна, у якой знаходзіцца шукаемая велічыня, у сваю чаргу дзеліцца папалам і г.д. Працэс працягваецца да той пары, пакуль чарговае атрыманае мноства не стане роўным адзінаму, якое будзе шукаемым, альбо будзе ўстаноўлены факт адсутнасці звесткі ў гэтым мностве. Гэты метад намнога хутчэйшы ў параўнанні з метадам перабору, што важна пры вялікіх аб’ёмах звестак.
Двайкóвы файл (binary file) – файл, які змяшчае коды, не абмежаваныя стандартным наборам сімвалаў, што выкарыстоўваюцца ў ЭВМ.
Двайкóвы, бінáрны (ад лат. bi – “два”) (binary) – аб сістэме, аператары альбо ўмове, якія ўключаюць два кампаненты, два альтэрнатыўныя станы альбо два вынікі. Двайковай называецца сістэма злічэння з асновай 2, у ёй значэнні выражаюцца камбінацыямі двух лікаў – 0 і 1.
Двухнакіравáная шына (bi-directional bus) – набор праваднікоў электрычнасці, па якіх звесткі могуць перадавацца ў тым альбо іншым кірунку, але ў розны час.
Двухнакіравáны друк (bidirectional printing) – друк, пры якім галоўка друкуе старонку ў час ходу у абоіх кірунках. Прымяняецца ў матрычных друкарках для дасягнення большай хуткасці. Адзін радок пры гэтым друкуецца злева направа, наступны – справа налева. Гэты рэжым патрабуе адпаведнай памяці і спецыяльнай праграмы, якая запісана ў пастаянную памяць друкаркі.