9. Фанетычная транскрыпцыя.

Транскрыпцыя (ад лац. transcriptio – перапісванне) – гэта спосаб адназначнай фіксацыі на пісьме гукавых характарыстык адрэзкаў маўлення.

У залежнасці ад тых гукавых адзінак, якія транскрыбіруюцца, адрозніваюць транскрыпцыю гукавую і інтанацыйную; ад уласцівасцей гукавых адзінак, якія адлюстроўваюцца ў транскрыпцыі, бывае фанетычнай і фанематычнай.

Прадметам гукавой (або сегментнай) транскрыпцыі з’яўляюцца гукі, фанетычныя словы, маўленчыя такты, фразы.

Інтанацыйная (або суперсегментная) транскрыпцыя выкарыстоўваецца для перадачы рухаў тону, асаблівасцей паўзацыі, адметнасцей націску, колькасці націскных і ненаціскных складоў.

- -´ - ∕" \ - - - - -

Пры-пы-нак пло-шча Не-за-ле-жна-сці. (ІК-1)

Фанетычная транскрыпцыя перадае ўсе асаблівасці вуснага маўлення, а фанематычная транскрыпцыя выкарыстоўваецца для перадачы фанемнага складу слова.

У сучасным мовазнаўстве адрозніваюць практычную транскрыпцыю, якая дазваляе запісаць іншамоўныя словы сродкамі нацыянальнага алфавіта з улікам іх вымаўлення. Практычная транскрыпцыя заснавана на базе алфавіта пэўнай мовы без ужывання дадатковых знакаў. Напрыклад, англійскае прозвішча Highsmyth у практычнай транскрыпцыі будзе перадавацца як Хайсміт. Гэтая транскрыпцыя ўлічвае асаблівасці вымаўлення спалучэнняў графем у кожным канкрэтным выпадку. Практычная транскрыпцыя выкарыстоўваецца тады, калі пераклад іншамоўных слоў немагчымы або непажаданы: пры перадачы ўласных імѐн, тэрмінаў.

Ад практычнай транскрыпцыі трэба адрозніваць транслітарацыю (ад лац. trans – праз, littera – літара) – гэта палітарная перадача слоў, запісаных пры дапамозе адной графічнай сістэмы, сродкамі іншай графічнай сістэмы. Напрыклад, плошча Незалежнасці можа транслітаравацца як ploscha Nezalezhnasci, ploshcha Nezalezhnasci, plošča Nezaležnasci. Транслітарацыя выкарыстоўваецца як прыѐм пераводу малавядомай графічнай сістэмы ў больш зразумелую.

Фанетычная транскрыпцыя дазваляе перадаць тэксты пры дапамозе спецыяльнай сістэмы запісі. Фанетычная транскрыпцыя грунтуецца на асноўных прынцыпах: 1) кожная літара павінна абазначаць гук (не павінна быць літар, якія не абазначаюць гукаў); 2) кожная літара павінна абазначаць адзін гук (а не спалучэнне гукаў); 3) адназначная адпаведнасць знака і гука, які транскрыбіруецца.

Фанетычная транскрыпцыя перадае на пісьме вуснае маўленне з усімі яго гукавымі асаблівасцямі. Беларуская транскрыпцыя грунтуецца на базе літар беларускага алфавіта з выкарыстаннем надрадковых або падрадковых знакаў. Для дакладнага транскрыбіраваня ўсіх фанетычных асаблівасцей выкарыстоўваюць наступную сістэму дыякрытычных знакаў:

[ ] – фанетычная транскрыпцыя заключаецца ў квадратныя

дужкі;

[з'] – мяккасць зычнага;

[з:] – падаўжэнне зычнага;

[з˚] – агубленасць зычнага;

[j] – гук, які не сустракаецца пры напісанні слова (кра[j]іна);

[й] – гук, які перадаецца на пісьме (ма[й]);

[з'·а] – пры ўплыве мяккага зычнага на наступны гук галосны

набывае і-падобную, або больш пярэднюю, артыкуляцыю ў фазе

экскурсіі;

[а·з'] – пры ўплыве мяккага зычнага на папярэдні галосны

апошні набывае і-падобную артыкуляцыю ў фазе рэкурсіі;

[з'·а·з'] – калі галосны знаходзіцца паміж мяккімі зычнымі, то

ѐн набывае і-падобную артыкуляцыю на працягу ўсяго свайго

ўтварэння; 62

[а] – асноўны націск над галосным націскнога склада;

[а] – пабочны націск;

[уˆд˚ом'э] – адно фанетычнае слова;

[эª] – вымаўленне галоснага (сярэдняга паміж [э] і [а]) пасля

мяккіх зычных не ў першым складзе перад націскам.

Для абазначэння ў беларускай транскрыпцыі літар дз і дж выкарыстоўваюць адпаведныя знакі [дˆз] і [дˆж], каб паказаць на злітнае вымаўленне гэтых гукаў. Гэтыя ж літары могуць быць перададзены і пры дапамозе лацінскіх сімвалаў [z] і [ž] адпаведна. Літара г можа абазначаць фрыкатыўны гук [h] або выбухны гук [g].

Інтанацыйная транскрыпцыя выкарыстоўваецца для перадачы асноўных характарыстык, што фарміруюць інтанацыю сінтагмы. Сінтагматычны падзел абазначаецца адной нахіленай рысай ( / ), паўза ў абсалютным канцы фразы – двума ( // ), тактавы націск абазначаецца знакам ( '' ), фразавы – ( ''' ).

У фанетычнай транскрыпцыі не выкарыстоўваецца вялікая літара, знакі прыпынку і знак пераносу.

Ад фанетычнай транскрыпцыі трэба адрозніваць транслітарацыю (ад лац. trans – праз і littera – літара) – палітарную перадачу тэкстаў і асобных слоў, запісаных пры дапамозе адной графічнай сістэмы, сродкамі іншай графічнай сістэмы. Напрыклад, транслітарацыя прозвішча Маншын – Manšin.

Прывядзѐм прыклад фанетычнай транскрыпцыі.

Я хацеў вылезці, калі яны пайшлі, калі прагрукалі міма печы іх чобаты. Але ўжо там, у падпеччы, мне ўдарыў у нос смурод керасіну і дыму. А калі я высунуў з падпечча галаву, то ўбачыў: ад стала коціцца клубок агню. (І.Шамякін)

[j∙а ха∙ц'эў вы∙л'э ∙с'ц'і / ка∙л'і j∙аны па∙йшл'і / праhр˚ука∙л'і м'іма п'эчы jіх ч˚обаты // а∙л'э ўж˚о там / уˆпатп'эч:ы / мн'э ўдарыў уˆн˚ос / см˚ур˚от к'эра∙с'ін˚у jˆдым˚у // аˆка∙л'і j∙а выс˚ун˚уў сˆпатп'эч:а hалав˚у / т˚оˆўбачыў / атˆстала к˚о∙ц'іц:а кл˚уб˚ок аhн'˚∙у // ]

Не трэба забываць, што для галосных [э], [і] моцная пазіцыя будзе пасля мяккіх зычных перад цвѐрдымі. Гэта іх моцная пазіцыя, у якой яны вымаўляюцца як у ізаляваным становішчы.