Musta’kamlash uchun savollar.

1. Kristall qattiq jismlarning energetik zonalari qanday tuzilgan ?

2. Metall, yarim o’tkazgich va dielektriklarning energetik zonalari qanday farqlanadi

3. Elektron effektiv massasining fizik maonosi nima?

4. Metallarning solishtirma elektr o’tkazuvchanligi temperaturaga qanday boliq

bo’ladi?

5. Relaksasiya vaqti nimani ifodalaydi?

6. Qanday jismlarga yarim o’tkazgichlar deyiladi?

7. Xususiy va aralashmali yarim o’tkazgichlar bir-birlaridan qanday farqlanadi?

8. Xususiy yarim o’tkazgichlarning elektr o’tkazuvchanligi temperaturaga qanday

bolangan?

9. Fermi sat’ining maonosi nima?

15. Aralashmali yarim o’tkazgichlarda elektr o’tkazuvchanlik qanday sodir bo’ladi?

11. O’tao’tkazuvchanlik hodisasi nima?

12. O’tao’tkazuvchanlik holatni qanday sodir etish mumkin?

13. Kuper juftlari qanday hosil bo’ladi?

14. O’tao’tkazgichlardagi energetik tirqishning maonosi nima?

15. Diamagnit, paramagnit va ferromagnitlar bir-biridan qanday farqlanadi ?

16. Gisterezis sirtmoi nima sababdan sodir bo’ladi?

17. Qattiq va yumshoq magnetiklar nima?

18. Kyuri-Vayss qonuni nimadan iborat?

19. Magetomexanik effekt nima?

20. Antiferromagnitizmning tabiati qanday?

Adabiyotlar.

1. I.V.Savelpev. Kurs obshey fiziki. 5 kn. M.2000.

2. A.A.Detlaf, B.M.Yavorskiy. Kurs fiziki. M.,1989, §§ 43.1-43.5

3. O.A’madjonov. Fizika kursi. III k. T. 1989, X - bob, §§ 1-2.

4. T.I.Trofimova. Kurs fiziki. M,2000, str. 240-241.

5. A.A.Gribov, N.I.Prokofpeva. Osnovq fiziki. M. 1998, §§ 9-15.

6. I.V.Savelev. Kurs obo’ey fiziki. 5 kn. M. 1998. § 8.5 -8.6

7. A.A.Detlaf, B.A.Yavorskiy. Kurs fiziki. M. 1989.§42.3-42.8, §43.4-43.5.

8. Axmadjonov O. Fizika kursi. II k. T. 1989. 71-154 betlar.

15. M.A. Azizov. Yarim o’tkazgichlar fizikasi. T. 1974. VIII bob.

15. G.I. yepifanov. Fizika tverdogo tela. M.1977. glava III.

16 – Ma’ruza. KVANT ELEKTRONIKASI ELEMENTLARI

Reja:

1. Uyg’ongan holat uchun o’tish ehtimolligi.

2. Muvozanatli nurlanish. Eynshteyn koeffisientlari.

3. Optik-kvant generatorinlar (Lazerlar).

Tayanch so’zlar va iboralar: spontan nurlanish, induksiyalangan nurlanish, yorulikning yutilishi, extimollik usuli, Eynshteyn koeffisienti, yorulik kvanti, energetik satx, Plank gipotezasi, bir sat’dan ikkinchi sat’ga o’tish, chastota, davr, faza , kvant generatori, kvant kuchaytirgich, qutblanish, rezonator, optik majburiy yiish (optik nakachka), optik bir jinsli.

1. Uyg’ongan holat uchun o’tish ehtimolligi

Elektromagnit nurlanishlarning kvant tabiati uning korpuskulyar xossalarida namoyon bo’ladi. Nurlanishning mayda porsiyasi “kvant-foton” hisoblanadi. Fotonning spini birga teng bo’lib, u bozonlar sinfiga kiradi va Pauli prinsipiga bo’ysunmaydi. Shuning uchun har bir kvant holatda istagancha miqdorda fotonlar bo’lishi mumkin, yaoni bitta energetik xolatda bir xil impulpsli va bir xil chastotali fotonlar istalgancha bo’laoladi. Shuning hisobiga bir xil chastotali elektromagnit nurlanishning intensivligi istalgancha katta qiymatlarga erishishi mumkin.

Bizga ma’lumki, impulpsi va chastotasi bo’lgan yorulik fotonlarini faqat uyongan atomlar chiqaradi (nurlantiradi), xolos. Atom foton nurlantirishi bilan energiyasini yo’qotadi. O’tgan ma’ruzalarimizda ham ta’kidladikki, atom faqat ma’lum ye₁, ye₂ , ye₃, ... energiyali diskret kvant xolatlarida bo’lishi mumkin.

Nurlanishni tushuntirish uchun faqat ye_n va ye_m energiyali kvant xolatlarini (1 va 2) ko’rib chiqaylik (rasm-16.1).

Agar atom 1 (E_m) asosiy xolatda bo’lsa, tashqi nurlanish ta’sirida 2 (E_n) xolatga majburan o’tishi mumkin. Bunda tashqi nurlanish atom tomonidan yutiladi. Agar atom uyg’ongan holatda bo’lsa (E_n), u bir qancha vaqtdan so’ng hech qanday tashqi ta’sirsiz o’z-o’zidan, spontan ravishda past energiyali (E_m) 1- holatga o’tishi mumkin, bu holda atom ortiqcha energiyasini elektromagnit nurlanish ko’rinishda chiqaradi, bunda atom nurlantirgan foton energiyasi ga teng.

Uyg’ongan (g’alayonlangan) atomni tashqi ta’sirsiz foton nurlantirish jarayoni spontan nurlanish deyiladi.

1916 yilda Eynshteyn termodinamik muvozanatga doir tajribalarni nazariy tushuntirishda Bor postulotlariga asosan nur yutayotgan va nurlantirayotgan jism bilan nurlanish orasida yutilish va spontan nurlanish bilan bir qatorda uchinchi bir o’zaro taosir ham bo’lishi kerakligini ko’rsatadi. Bu nurlanish majburiy nurlanish yoki induksiyalangan nurlanish deb ataladi. Atom 2 (E_n) alayonlangan (uyongan, qo’zolgan) xolatda bo’lsa va unga tashqi nurlanish taosir etsa, (ya’ni = ye_n - ye_m shartni qanoatlantiradigan nurlanish ta’sir etsa) u holda atom majburan = ye_n - ye_m energiyali fotonni nurlantirib 1 (E_m) asosiy holatga o’tadi. Bunday o’tshda atom tomonidan shu o’tishni vujudga keltiruvchi foton bilan bir xil parametrli foton nurlantiriladi.

Bunday o’tish natijasida hosil bo’ladigan nurlanishni majburiy nurlanish yoki induksiyalangan nurlanish deyiladi. Muvozanatli jarayonlarda yutilish bilan nurlanish (spontan va maburiy) e’timolligi bir xil bo’ladi.