Літаратура

1. Баевский В.С. Лингвистические, математические, семиотические и компьютерные модели в истории и теории литературы. М., 2001.

2. Барадулін Р. Адаму Міцкевічу // Свіцязянскі вянок: Зборнік паэзіі. Мінск, 1998. С. 66 – 67.

3. Барадулін Р. Евангелле ад Мамы: Кніга паэзіі. Мінск, 1995.

4. Барадулін Р. Збор твораў. Мінск, 1996-1999. Т. 2, 3.

5. Барадулін Р. Трэба дома бываць часцей…: Выбр. старонкі лірыкі. Мінск, 1993.

6. Гридин В.Н. Эмфаза // Языкознание. Большой энциклопедический словарь. М., 1998. С. 592.

7. Ковтунова И.И. Поэтический синтаксис. М., 1986.

8. Рагойша В.П. Паэтычны слоўнік. Мінск, 1987.

9. Тарановский К. Некоторые проблемы анжамбмана в славянском и западноевропейском стихе // Тарановский К. О поэзии и поэтике. М., 2000. С. 364-371.

10. Федотов О.И. Основы русского стихосложения. Теория и история русского стиха: В 2-х кн. Кн. 1: Метрика и ритмика. М., 2002.

11. Шуба П.П. Службовыя словы // Беларуская мова: Энцыклапедыя. Мінск, 1994. С. 526.

Канстанцін Фёдаравіч Піскуноў, аспірант Пяцістопны харэй Уладзіміра Караткевіча

Пяцістопны харэй (Х5) – адзін з найбольш ужывальных двухскладовых сілаба-танічных вершаваных памераў у творчасці У. Караткевіча. Мы знаходзім у яго 28 вершаў, напісаных гэтым памерам, што складае 8,3% ад агульнай колькасці вершаваных твораў. Цікавасць уяўляе і той факт, што Х5 складае 77,8% ад агульнай колькасці вершаваных твораў, напісаных харэічнымі памерамі.

Па падліках В. Рагойшы і Т. Кабржыцкай [6, 340 – 343], у сучаснай беларускай паэзіі асноўнае месца займаюць сілаба-танічны верш – 88,8% ад агульнай колькасці тэкстаў. Пры гэтым харэй займае другое месца па частотнасці выкарыстання – ім напісаны 16,7% ад агульнай колькасці ўсіх сілаба-танічных твораў.

Такая папулярнасць харэя тлумачыцца, перш за ўсё, тым, што ён больш адпавядае тэндэнцыям мовы. В. Баеўскі зрабіў спробу выявіць моўную абумоўленасць пэўных метраў і памераў, выкарыстоўваючы матэматычныя метады. Прадстаўніком кожнага метра быў абраны самы папулярны яго памер (Х4, Я4, Д3, Ан3, Ам3). У выніку даследчык прыходзіць да высновы, што “меру адпаведнасці розных метраў мове ... можна выразіць лічбамі: для харэя 4, для ямба 3, для дактыля і амфібрахія 2, для анапеста 1” [1, 138]. Такім чынам, у частым выкарыстанні ў вершаванні харэічнага метра мы бачым тэндэнцыю да збліжэння верша і натуральнага маўлення.

Пры аналізе рытмічнай своеасаблівасці Х5 Караткевіча мы вырашылі пабудаваць моўную мадэль Х5, паколькі “...рытмічны слоўнік вершаванага твора сам фарміруецца тымі рытмічнымі тэндэнцыямі верша, якія мы шукаем, і таму супастаўленне велічынь эмпірычных з велічынямі, выведзенымі з рытмічнага слоўніка таго ж твора, ненадзейнае: адны разыходжанні аказваюцца зменшанымі, іншыя, наадварот, перабольшанымі. Таму зыходным матэрыялам пры вылічэнні верагоднасных нормаў ... верша павінен быць рытмічны слоўнік не верша, а прозы” [4, 64]. Сутнасць моўнай мадэлі пэўнага памеру можа быць выкладзена наступным чынам: яна паказвае частотнасць рытмастваральных элементаў тэксту ў тым выпадку, калі б паэты складалі вершы такім жа чынам, як празаік прозу, адрозніваючыся толькі неабходнасцю захаваць памер.

У якасці матэрыялу для рытмічнага слоўніка прозы быў узяты ўрывак з аповесці “Дзікае паляванне караля Стаха” з 2000 слоў. Былі ўлічаны ўсе магчымыя формы памеру (усяго 16 рытмічных форм) і ўсе магчымыя мадуляцыі адпаведнай рытмічнай формы (усяго 303 мадуляцыі). Улічвалася верагоднасць кожнай мадуляцыі, зыходзячы з частотнасці рытмічных тыпаў складоў у прозе, якія складаюць дадзеную мадуляцыю.

Складаліся лічбы, якія характарызавалі ўсе мадуляцыі кожнай рытмічнай формы, сума верагоднасцей усіх форм памеру прымалася за 1, што дало магчымасць атрымаць тэарэтычную частотнасць кожнай з форм.

Так, Х5 можа мець 16 рытмічных форм. У табліцы 1 яны праілюстраваны прыкладамі з твораў Караткевіча.

Табліца1. Рытмічныя формы Х5

Форма	Пазіцыі націскаў	Прыклад	Караткевіч	тэарэтычна
I	1,2,3,4,5	Ноччу поўз вугор гарох крануць	0,15849	0,0485
II	2,3,4,5	Светлякі мігцяць, гараць святлей	0,11132	0,0874
III	1,3,4,5	Цёмныя ў траве ад ног сляды	0,07925	0,0985
IV	1,2,4,5	Ціха цмокае у сне рака	0,09623	0,0855
V	1,2,3,5	Хлеб і дым ад дымнага сяла	0,17170	0,0855
VI	3,4,5	–	--	0,0093
VII	1,4,5	Любую, усхвалявана-мілую	0,00377	0,0223
VIII	1,2,5	Дзеці гэтага не разумеюць	0,00189	0,0186
IX	2,4,5	Ўсхвалявана затрубіў алень	0,09057	0,1673
X	1,3,5	Недзе за ялінкамі прыгожымі	0,12642	0,1747
XI	2,3,5	І Алёнку – ў дар вадзяніку	0,15472	0,1561
XII	4,5	–	--	--
XIII	1,5	–	--	0,0019
XIV	3,5	Да замілавання паўнакроўныя	0,00189	0,0112
XV	2,5	І каханая на падваконні	0,00377	0,0353
XVI	5	–	–	–

З табліцы 1 бачна, што найбольшую ўвагу Караткевіч надае І і V форме Х5. “Параўноўваючы тэарэтычна атрыманыя паказчыкі з эмпірычна атрыманымі паказчыкамі тых жа рытмічных варыяцый, мы можам меркаваць па іх разыходжанні, у чым менавіта праяўляюцца спецыфічныя рытмічныя тэндэнцыі паэтаў” [4, 64]. Заўважаем, што найбольшае разыходжанне з тэарэтычна чакаемымі паказчыкамі праяўляецца ў І форме (амаль у 3 разы часцей). Можна канстатаваць, што Караткевіч ў асноўным аддае перавагу поўнанаціскным радкам. Пропускі схемных націскаў, як, напрыклад, у вершы “Дзеці”, адносна рэдкая з’ява.

Да замілавання паўнакроўныя	UUUU_UUU_UU
Гарбузы, узятыя з грады,	UU_U_UUU_
Са страхі, як статак парсюковы,	UU_U_UUU_U
Звесілі ружовыя зады.	_UUU_UUU_

Таксама адзначаем, што розніца паміж націсковасцю моцных стопаў (ІІ, ІІІ, V) і слабых стопаў (І, ІV) адносна невялікая ў параўнанні з іншымі паэтамі (табліца 2).