25. 23 Суракта

26. Анорганикалык окшаулама: слюда, шыны, керамика.

Шыны-бейорган-алык, аморфтытермопластикалык зат. Шыны негизинен шыны курастыргыш кышкылдардан жасалады. Бул SiO₂-кремний кышкылы, В₂О₃-бор кышкылы, Р₂О₅-фосфор ангигриди. Осы кышкылдар таза куйинде шыны курастырады. Шыны курамына баскада кышкылдар киреди. Олар балку температурасын томендетуге сыну коэффициентин улкейтеди т.б. Электротехникада окшаулаткыш шынылар, баллондарга арналган шам шынылар колданылады.

Керамикалык материалдарга жогары температурада куйдирилген бейорганикалык заттар жатады. Колданылуына бай-ты ар турли б.к. Электтехникада керамиканы диэлектриктер, жартылай откизгиштер, ферриттерде колданылады. Органикалык мат-на караганда электр жане жылу тозимдилиги жогары б.к. герметикалык курылыста металдарды пайкалауда колданылады.

Слюда табиги минералды электрокшауламалы материалдардын ен маныздысы б.т. Тыгыздыгы 2,7-2,9 Мг/^{м3 Касиеттери}: жогары электр бериктилик, жылу тозимдилик, ылгалтозимдилик, механикалык бериктик жане иилгиш. Слюданы кобинесе жогары кернеули жане улкен куатты электрлик машиналарды окшаулау ушин колданылады. Диэлектрик ретинде конденсаторларда пайдаланылады. Табигатта кристаллдар туринде кездеседи. Химиялык курамы бойынша сулы алюминсульфат б.к.

27.Откизгиш заттардын негизги минездемелери.Жиктелуи. Откизгиш материалдар ретинде катты денелер, суйыктар жане газдар (иондаган жагдайда) колданылады. Адетте электротехникада колданылатын катты откизгиш материалдар – металдар мен олардын корытпалары. Металл откизгиш материалдар мынандай топтарга болинеди:а) откизгиштеги жогары металдар (калыпты температура кезинде меншикти кедергилерди );б) кедергилери жогары корытпалар ( );в) оте томен (криогендик) температура кезинде меншикти кедергилери тым болатын материалдар – аскын откизгиштер жане криогендик откизгиштер.Суйык откизгиштерге балкыган куйиндеги металдар жане артурли электройттер жатады. Копшилик металдардын балку температурасы жогары болады, тек сынаптын температурасы – 30⁰ С – ка тен, сол себептен сынап калыпты температура кезинде суйык металл откизгиш ретинде колданылады. Катты жане суйык металдар аркылы электр тогынын отуин электр орисинин асеринен еркин электрондардын козгалуы себеп болады, сондыктан металдар электрондык электр откизгиштиги бар откизгиштер немесе биринши текти откизгиштер деп аталады. Екинши текти откизгиштерге кышкылдардын, силтилердин жане туздардын еритиндилери жатады. Ериген куйдеги иондык кристалдар да осы откизгиштер турине жатады.

28.Откизгиш заттардын классификациясы.Аса откизгиштер мен криооткизгиштер.Откизгиш материалдар ретинде катты денелер суйыктар ж\е газдар колданылады.Адетте электротехникада колданылатын катты откизгиштик материалда мынадай топтарга болинеди: Аскын откизгиштер. Температураны томендеткен кезде металл откизгиштин меншикти кедергиси  азаяды, асиресе бул кубылыс томен (абсолют нолге, ягни 0⁰ К – ге жакын) температура кезинде байкалады.Мундай кубылысты, ягни материалдын шексиз жогары меншикти откизгишти болуын – аскын откизгиштик, салкындаткан кезде материалдын аскын откизгиштик куйге отетин температурасын Т_с – аскын откизгиштикке оту температурасы, ал аскын откизгиш куйге отетин материалды аскын откизгиш деп атайды. Казирги уакытта 35 – тен аса аскын откизгиш металдар жане мыннан аса аскын откизгиш корытпалар аныкталган, сонымен бирге алтын, кумис, плавтина, мыс сиякты металдардын аскын откизгиш куйге отпейтиндиги белгили болып отыр.Аскын откизгиш (температура Т_с – тен аскан жагдаймен бирге) аскын откизгишке асер етуши магнит орисинин магниттик индукциясы сындык деп аталатын асып кеткен жагдайда бузылады. Аскын откизгиштерди мына салаларда колдануга болады: салмагы жане сырткы кабилети аз электр машиналарды жане трансформаторларды, улкен куатты узын электр жеткизу желилерди, аскын жылдамдыгы бар темир жол тасымалдаудын магнит илмекшелери бар вагондарды курауга. Криогендик откизгиштер. Казирги уакытта электротехникада аскын откизгиштик курылыстан баска криогендик откизгиштик кен пайдаланылады, ягни металдардын меншикти кедергилерин оте аз манине криогенди температура кезде (бирак аскын откизгиш куйге откизбей) жеткизу. Мундай касиеттери бар металдар криогендик откизгиштер деп аталады.Криогендик откизгиштин физикалык мани аскын откизгиштик кубылыстын  физикалык манине уксас емес. Криогенди откизгиштик криогенди температуралар кезде металдардын жеке окигадагы электр откизгиштиги. Криогендик откизгиштердин оте киши бирак та шекти меншикти кедергилери  с екирмей байсалды озгереди жане аскын откизгиштик кубылысы болгандагы кушти асерлер байкалмайды.Электр машиналарда, аппараттарда жане баска электротехникалык курылгыларда криогендик откизгиштерди колданудын артыкшылыктары болады. Салкындаткыш ретинде суйык сутеги немесе суйык азотты пайдалану (суйык гелий олардан едауир кымбат) курылгынын жылдык окшауламасын орындауын женилдетеди жане арзандатады, сонымен бирге салкындатуга кететин энергия шыгындарын томендетеди

29.Мыс,мыстын сипаттамасы,колданылатын салалары. Мыс - Откизгиш зат ретинде кен колданылуын камтамасыз ететин мыстын артыкшылыктары мыналар:1)      меншикти кедергисинин бериктиги;2)      жеткиликти жогары механикалык бериктигинин;3)      тотыгуга тозимдилиги (тотыгу жогары температура кезинде ганабасталады);4)  озгеруге икемдилиги (мыс жука таспага жайылады жане оте жинишкесымга тартылады);5) салыстырмалы алганда балкытылып бириктириледи жане данекерленеди.Мыстын маркалары. Откизгиш материалдар ретинде М₁ жане М₂  мыс колданылады. М₁ маркалы мыста 99,9 %  Cu, ал 0,1% коспалардын ишиндеги оттеги 0,08% - ден аспауы тиис. Оттеги мыстын механикалык сипаттамалары жогарылау болады ( коспалардын молшери 0,05 %, ал оттеги 0,02 % - тен жогары болмайды). Суйыктай тарап жагу кезинде катты мыс (МК) алынады, ал егер де мысты алдымен бирнеше жуз градуска дейин кыздырып, содан кейин суытса, онда жумсак мыс (МЖ) шыгады. Катты мысты жогары механикалык бериктилик, каттылык жане уйкелистен мужылуга тотеп беру кажет болган жагдайларда (туйиспелик сымдар, тарату курылгыларынын шиналары, электр машиналарынын коллекторлык жалпак тиликтери) колданылады. Жумсак мысты негизинде колденен кимасы донгелек немесе тортбурыш туринде кабельдин ток откизгиш талсымдары жане орамалык сымдар ретинде колданылады (мунда мыстын иилгиштик жане созымдылык касиеттеринин манызы зор).

30.Термо ЭКК.Термопаралардын курамы мен жумысы. жылулык электр козгаушы куш. Еки артурли металл откизгиш бир – биримен туйискенде олардын арасында потенциалдардын айырымы пайда болады. Бул потенциалдар айырымы болу себеби ар турли металдардан электрондар  шыгу жумысынын артурли болуында жане электрондар шогырлыгынын артурли металдарда жане корытпаларда бирдей еместигинде. Металдардын электрондык теориясынын негизинде А жане В металдары арасындагы потенциалдардын туйиспелик айырымы мынаган тен   мундагы U_A  жане U_B – туйискен металдардын потенциалдары; n₀A n₀B металдарындагы электрондардын шогырлыгы. Еки турли металдын бир – биримен косылган (адетте балкытып бириктирилген ) уштарындагы температура Т_1, ал екинши ашык уштарындагы Т₂ болса (7.3 сурет) (Термопара сулбасы), онда бул тизбек мынаган тен, жылулык ЭКК пайда болады. мундагы  - берилген жуп откизгиштердин жылулык ЭКК – тин коэффициенти.Бир – биримен окшауланган ар металдардан немесе коспалардан бир ушы бириктирилип курастырылган еки сымды откизгиштен куралган курылгыны (термопараны) температураны олшеуде колданылады.

31.Откизгиштиги жогары откизгиш материялдар. Коп таралган жогары откизгиштик материалдар – мыс пен алюминий.Мысты сульфидти рудуларды кайта ондегеннен алады. Катты мысты бериктиги жогары болатын кажетти жерлерде колданады: бул трамвай сымдарынын туйисуи, троллейбустар жане электрли машиналардын коллектрли пластиналары. Жумсак мысты иилгишти манызды орын алатын, ал бериктиги  манызы аз кезде, машиналардын, трансформаторлардын орамаларында сым ретинде колданады. Мыс багалы жане тапшы материал. Сu жер кабатында 0.01% гана. Сондыктан мысты колдануга шек койылган, оны тек электр машиналардын орама сымдарын, коллектрли пластиналарын, откизгиш сымдар-дын майыскак кабельдерин жане радиотехникадагы, электротехника-дагы, т.б. монтаждык сымдардын туйису сымдары туринде колданылады.Алюминий- коп тараган элемент. Жер койнауында молшери бойынша 8.8 %. Оте коп минералдардын курамында Al₂ O₃ кышкыл туринде кездеседи. Таза куйинде – жылтыр-ак металл. Техникалык таза металдын курамында 99.5 – 99.7% алюминий бар. Меншикти кедергиси р бул мыстан 60% жогары, бирак алюминийдин мыстан 3.3 есе женил екенин ескерсек , алюминий-дин электроткизгиштиги  мыстан 2 есе артык. Алюминиди электроникада ауе желилеринин сымдарын, курама шиналарын, трансформатордын орамаларын, кабельдердин сымдарын жане корганыс кабыршактарын, т.б. жасауга колданы-лады.

32.Откизгиштиги томен откизгиш балкымалар минездемелери,маркалары,колданылатын салалары. Темир негизиндеги корытпалар.  Мундай корытпаларды кобинесе электрмен кыздыру элементтерин жасау ушин колданылады. Кызуга жогары тозимдиликти арттыру ушин корытпа курамына тотыгу дарежеси жогары металдарды (никель, хром жане алюминий) косады, олар ауада кызган кезде оксидти тутас жука кабат тузеди. Корытпа  Fe– Ni – Cr турде болса, оны нихром деп атайды; Fe– Ni – Al туринде болса, фехраль деп атайды. Нихромнын механикалык пааметрлери:    Нихромды жинишке сымга немесе таспага женил созуга болады, олардын жумыс температурасы жогары болады, бирак курамына кымбат жане тапшы никель киреди. Фехраль нихромга караганда едауир арзан, ойткени хром жане альминий никельге караганда арзан жане тапшы емес. Бирак фехраль осал жане каттылау, сондыктан одан жасалган сымдардын жане таспалардын колденен кималары улкен болады. Колданылатын саласы – жогары куатты электр кыздыру курылгылары мен онеркасиптик электр пештеринин кыздыру элементтери.Манганин – улгилик далдиги жогары кедерги резисторларды дайындауга кенинен колданылатын корытпа. Онын курамы  Параметрлери:        Манганиннен оте жинишке (диаметри 0,02) сымдар жасауга болады. Меншикти температуралык коэффициентинин  аз манин алу ушин жане уакыт бойынша меншикти кедергисинин туракты болуы ушин манганин сымды арнайы жылулык ондеуден откизеди (температурасы 600⁰ С кезиндеги вакуумда куйдиреди, содан кейин жайлап салкындатады.) Руксат етилетин жумыстын температурасы 200⁰С. Механикалык касиеттери:    тыгыздыгы -